Кіріспе
Тель-Рехов немесе Tell es Sarem (تل الصارم) – Израильдегі Иордан өзенінің бойындағы Бет-Шеан аңғарының бір бөлігі, Бет-Шеан қаласының оңтүстігінде және Иордан өзенінің батысында орналасқан археологиялық ескерткіш. Бұл жерде қола және темір дәуірлерінде адамдар қоныстанған. Бұл жер Рехов (Rehov) деп аталады, бұл сөз "кең", "жайлы" деген мағынаны білдіреді. Археологтар бұл жерден б.з.д. 10-шы ғасырдың ортасы мен 9-шы ғасырдың басында жасалған, адам қолмен салынған ара ұялары мен аралардың қалдықтарын қамтитын, әлемдегі ең көне ара шаруашылығы ошағын тапты. Жақын маңдағы, негізінен Византия кезеңіне жататын және темір дәуіріндегі Реховтің ізбасары болған Рохоб немесе Рооб атты еврей қаласының қираған жерлерінде Израиль аймағындағы ең ұзын мозаикалық жазу табылды.
The oldest apiary discovered anywhere by archaeologists, including man made beehives and remains of the bees themselves, dating between the mid 10th century BCE and the early 9th century BCE, came to light on the tell. In the nearby ruins of the mainly Byzantine period successor of Iron Age Rehov, a Jewish town named Rohob or Roōb, archaeologists discovered the longest mosaic inscription found so far in the Land of Israel.
Сәйкестендіру
Еврей жазбаларында Тел-Рехов деп аталатын жерлердің бірі Ашер тайпасының батысқа қарайғы екі бөлігінде, ал тағы біреуі солтүстікке қарай орналасқан. Tell es Sarem/Tel Rehov-ты ежелгі ханаандық және израильдік Рехов қаласымен байланыстыру, Тел-Реховтың оңтүстігіне бір шақырым (1000 ярд) қашықтықта орналасқан Эш Шейх ер Рихабтағы ислам қасиетті қабіріндегі есімнің сақталуымен, сондай-ақ Тел-Реховтың солтүстік-батысына бір шақырым (1000 ярд) қашықтықтағы Византия кезеңіне жататын яһуди қалашығының қираған қалдықтарындағы ескі атаудың – Рохоб немесе Рооб/Руб түрінде сақталуына негізделген. Рехов қаласы Соңғы қола дәуірінде (1550–1200 ж.б.д.) және Темір дәуірінің I–II кезеңінде (1200–900 ж.б.д.) аймақтағы ең ірі қалалардың бірі болған.
Қола дәуірі
Қазба жұмыстары жоғары дөңгестің айналасында сегіз метрлік кеңдіктегі саз кірпіштен тұрғызылған қорған қабырғасын (жантаумен) көрсетті, қазбашылар оны III ерте қола дәуіріне жатқызды, бірақ сол кезеңге жататын қала табылған жоқ. Бұл орын б.з.б. 15 ғасырдан б.з.б. 13 ғасырға дейінгі Кейінгі қола I және Кейінгі қола II дәуірлерінде анық түрде қоныстанған. Осы кезеңге жататын нақты қоныстану белгілері тек төменгі үйіндідегі шағын аумақта (D аймағы) табылды, ал жоғарғы үйіндідегі сынамалық қазбаларда мүмкін болатын іздер анықталды. "Мөрленген заттардың бақылаушысы Аменемхат үйінің жазушысы" деген жазуы бар скарабей сияқты кейбір египеттік заттар, қала Тютмос III заманынан кейін аймақтағы басқа қалалар сияқты Египеттің бақылауында болған болуы мүмкін екенін көрсетеді.
of (the) overseer of sealed items, Amenemhat" indicates the town may have been under Egyptian control like other towns in the region, after the time of Thutmose III.
Темір дәуірі
Бұл жерде темір дәуірі I және темір дәуірі II кезеңдерінде, б.з.д. 12 ғасырдан б.з.д. 9 ғасырға дейін қоныс болған. Ол кезде ол қиратылып, өртелген, және қазба жұмыстарындағылар бұл оқиғаны б.з.д. 800 жылдардың ортасындағы ассириялықтарға байланыстырады. Левант аймағында темір дәуірінің мерзімдемесі (хронологиясы) бойынша үлкен дау бар (бұл ежелгі Таяу Шығыстың одан да күрделі мерзімдемесіне ұқсас, олардың арасында белгілі бір байланыс бар). Бұл мәселе жоғары мерзімдеме, төмен мерзімдеме және олардың түрлі нұсқаларымен тығыз байланысты. Тель-Рехов қаласындағы мұқият стратиграфиялық зерттеулер мен көптеген радиокөміртектік даталар түрлі мерзімдемелерді қолдауға және жоққа шығаруға пайдаланылды.
Грек қыш бұйымдары
Біздің заманымыздан бұрын 10-шы және 9-шы ғасырларда (VI-IV қабаттарында) қабаттасқан археологиялық контексте грек керамикасы табылды. Бұл Левант аймағының (Жоғары және Төмен) хронологиялық мәселелерін және грек керамикасының тарихын зерттеуде маңызды нәтиже болып табылады.
"Елиша" остраконы
2013 жылы ішінара сақталған жазуы бар қыш сынығы табылды, ол Елішаның сирек кездесетін аты ретінде анықталды, бұл есім ең алдымен Киелі кітаптағы Еліша пайғамбардың аты ретінде белгілі. Пайғамбармен байланысы күмәнді, себебі остраконның (IX ғасырдың екінші жартысы) мерзімі, есімнің сирек кездесуі және Елішаның Киелі кітаптағы туған жері Әбел-мехоланың географиялық жақындығы; алайда, есімнің қалпына келтірілуі даулы, ал табылған жерде және Тель-Реховтың барлық аумағында құрбандық аландарының болуы Киелі кітаптағы пайғамбарлардың үйретулеріне қайшы келеді. 2007 жылдың қыркүйегінде археологтар Рехов қираған жерлерінде 30 толық ара ұясын және 100-200-ге жуық ара ұясының қалдықтарын табады (V қабат, C аймағы), олардың мерзімі б.з.д. 10-ғасырдың ортасынан б.з.д. 9-ғасырдың басына дейін екені анықталды. Ұялар өрттен қираған. Ара ұялары 3000 жыл бұрын қалада бал өндіретін дамыған ара шаруашылығының (аппа шаруашылығы) дәлелі болды, сол кезде қалада 2000-ға жуық тұрғын болған деп есептелді, олардың арасында израильдіктер мен канаандықтар болды. Сабан мен қабықтан жасалған ара ұялары 100 ұядан тұратын реттелген қатарлармен орналасқан. Бұрын аймақтағы ежелгі мәтіндерде (мысалы, Еврей Киелі кітабындағы «сүт пен бал ағып жатқан ел» деген тіркесте) кездесетін бал туралы айтылғандар тек құрма мен инжірден алынған балға қатысты деп саналған; алайда, жаңа жаңалыстар ара балы мен бал шамының коммерциялық өндірісін көрсетеді. Ара ұяларынан басқа, аралардың, личинкалары мен қуыршақтарының қалдықтары да табылды. 2010 жылы зерттеушілер осы жерден табылған аралардың ДНК-сын зерттеп, Анатолиялық араға ұқсас, қазір тек Түркияда ғана кездесетін аралардың түрін анықтады. Аралардың таралу аймағы өзгерген болуы мүмкін, бірақ Тель-Рехов тұрғындары жергілікті араларға қарағанда аз агрессивті болғандықтан және балдың өнімділігі жоғары болғандықтан (Израильдің жергілікті араларынан үш-сегіз есе жоғары) араларды әкелген болуы ықтимал. Археологиялық білімді растайтын мәліметтер Жерорта теңізінің шығыс аймағынан Реховқа импортталған тауарлардың болуын көрсетеді; сондай-ақ, Мысырлықтардың үлкен қыш құмыраларда немесе көшпелі ара ұяларында араларды тасымалдауы туралы жазбалар бар; және б.з.д. 8 ғасырға жататын Ассириялық стела, онда Оңтүстік Түркиядағы Тавр тауларынан Суху жеріне аралар әкелгені көрсетілген (Тавр мен Рехов арасындағы қашықтыққа тең). Ара ұяларының мерзімі Нидерландтағы Гронинген университетіндегі радиокөміртектік талдау арқылы анықталды (ара ұяларының жанынан табылған бидайдың органикалық материалы пайдаланылды). Хайфа университетінің профессоры Эзра Маркус бұл жаңалықтың Таяу Шығыстың ежелгі мәтіндерінде және өнерінде кездесетін ежелгі ара шаруашылығының көрінісі екенін айтты. Дінге қатысты практика туралы дәлел ретінде ара ұяларының жанынан құнарлылық мүсіндерімен безендірілген құрбандық алалары табылды.
The beehives were dated by carbon 14 radiocarbon dating at the University of Groningen in the Netherlands, using organic material (wheat found next to the beehives). Ezra Marcus of the University of Haifa, said the finding was a glimpse of ancient beekeeping seen in Near Eastern texts and ancient art. Religious practice was evidenced by an altar decorated with fertility figurines found alongside the hives.
Археология
Тель-Рехов жері жоғарғы және төменгі төбеден тұрады, оның жалпы ауданы, төбе беткейлерін қоса алғанда, 11 гектар (27 акр) құрайды. Төбелердің жалпы ауданы 7 гектар (17 акр) шамасында. Бұл жерді 1920 жылдары У. Ф. Олбрайт тексеріп, негізгі қоныстану кезеңін б.з.б. 13-10 ғасырлар аралығында анықтады. 1940 жылдары Авраам Бергман мен Рут Брандстатер Тель-Реховты тексерді. Олар жер бетіндегі топырақтан протоханаандық жазудың үлгісін тапты. Келесі онжылдықтарда жергілікті тұрғындар осы жерден ежелгі Вавилон дәуірінен қалған цилиндрлік мөр сияқты заттарды жинады. 1995–1996 жылдары төменгі үйіндіге толыққанды жер беттік зерттеулер мен геофизикалық сараптама жүргізілгеннен кейін, 1997–2012 жылдар аралығында 11 маусым бойы Иерусалимдегі Еврей университетінің Археология институтының профессоры Амихай Мазар басшылығымен және жазушы Джон Камптың негізгі демеушілігімен қазіргі заманғы археологиялық қазбалар жүргізілді. Жеті мәдени қабат анықталды, олардың ең жоғарғысы (I қабат) шашыраңқы исламдық табылдырылардан тұрады, ал қалғандары (II–VII қабаттар) Темір дәуіріне жатады. Төменгі төбе IV қабаттан кейін тасталып кеткен. Қола дәуірі үшін қабаттар анықталған жоқ, себебі осы кезеңдегі нәтижелер аз болды және негізінен төменгі үйіндінің шағын бөлігінде кездесті. 2003 жылы табылған заттардың арасында б.з.б. 10 ғасырға жататын, үстінде 2 бірдей үш әріптен тұратын протоханаандық жазуы бар құмыра болды. 2002 жылы учаскенің шетіндегі бірнеше қола дәуіріндегі шахталық қабірлерге канал қазу кезінде зақым келгеннен кейін жедел құтқару қазбасы жүргізілді. Адам сүйектерімен қатар, қыш ыдыстардың сынықтары, страустың жұмыртқа қабығының сынықтары және екі толық қола пышақ табылды.
Ежелгі мәжілісхана
Түлүл Фарвана ("Фарвана дөңестері") жерінде, бірінші және жетінші ғасырлар аралығында үш кезеңде салынған, негізінен Византия дәуіріне жататын синагоганың қалдықтары табылды. Фарванадағы тастап кетілген құрылыстарды археологиялық зерттеу барысында, жеті тармақты менора бейнесі салынған мәрмәр парапеті табылған. Бұл парапет синагоганың көтеріңкі трибунасын қоршаған деп саналады. Бүгінде менора бейнесі бар мәрмәр парапет Ейн Ханетзив кибуцындағы синагогада қойылған. Кейіннен кибуц балалары жақын маңдағы тастап кетілген ғимараттардың бірінде алтын монеталардың қоймасын тапты. Бұл жаңалық археолог Фанни Виттоның жетекшілігімен осы жерді жан-жақты зерттеуге түрткі болды.