Кіріспе
Тең түскен немесе шешілмеген спорттық жарыстарда жеңімпазды анықтау әдісі. Пенальтилер сериясы – бұл тең түскен немесе шешілмеген спорттық жарыстарда жеңімпазды анықтау әдісі. Пенальтилер сериясының ережелері спорт түрлеріне және тіпті әртүрлі жарыстарға қарай өзгереді; алайда, әдеттегі түрі пенальти соққыларына ұқсас, онда бір ойыншы белгіленген нүктеден қақпаға бір соққы береді, ал жалғыз қорғаушы – қақпашы. Егер нәтиже әлі де тең болса, серия әдетте "гол үшін гол" принципі бойынша жалғасады, командалар кезекпен соққы береді, ал қарсы командадан гол соқпайтын команда жеңімпаз деп жарияланады. Бұл барлық ойыншы соққы бергенше жалғасуы мүмкін, содан кейін ойыншылар қосымша соққылар сериясын орындайды, теңдік бұзылғанша, бұл "көкпар" деп те аталады.
The penalty shootout is a method of determining a winner in sports matches that would have otherwise been drawn or tied. The rules for penalty shootouts vary between sports and even different competitions; however, the usual form is similar to penalty shots in that a single player takes one shot on goal from a specified spot, the only defender being the goalkeeper. If the result is still tied, the shootout usually continues on a "goal for goal" basis, with the teams taking shots alternately, and the one that scores a goal unmatched by the other team is declared the winner. This may continue until every player has taken a shot, after which players may take extra shots, until the tie is broken, and is also known as "sudden death".
Негізгі себептері
Жазалау соққылары әдетте "теңдікке жол берілмейтін" жағдайларда қолданылады (мысалы, жеңілгендердің іріктеуден шығарылатын турнирде) және қосымша уақыт, күрт өлім, және/немесе сыртқы ойында гол ережесі сияқты басқа тәсілдер жеңімпазды анықтауға жетпеген кезде. Ол теңдікті анықтау үшін матчты қайта өткізуге байланысты болатын кешігулерден сақтайды. Жазалау соққыларына қатысты жиі айтылатын шағым – олар команданың жалпы ойын деңгейін емес, тек жазалау соққыларын орындаудағы шеберлігін анықтайды.
Қауымдастық футболы
Жазалық соққылар, немесе ресми түрде "жаза белгісінен соққылар" деп аталатын, сондай-ақ "spot kicks" деген лақап атымен танымал, көптеген іріктеу турнирлерінде немесе кубок сайыстарында тең түскен жағдайда жеңімпазды анықтау үшін қолданылады, егер матчтар тең аяқталмаса. Егер негізгі уақыттан және қосымша уақыттан (егер болса) кейін есеп тең болса, әр команда қарсыластың қақпашысына қарсы кезегімен жазалық соққылар орындайды. Егер бес жұп соққыдан кейін екі команда да бірдей гол соқса, онда соққылар сериясы "күрт өлім" принципі бойынша жалғасады.
Крикет
Тай-брейк ретінде екі команданың ойыншылары кезекпен допты қақпаға лақтыруға тырысады, екі команда да бес реттен сынағаннан кейін, жеңіліс анықталады. Бұл әдіс қазір халықаралық крикетте қолданылмайды.
Гелл ойындары
2010 жылдан бері, кейде хёрлинг, гэль футбол, камоги және әйелдер гэль футболының нокаут ойындарын шешу үшін пенальтилер қолданылып келеді. Дәстүрлі түрде тең ойналған ойындар қайта ойнату арқылы шешілсе, қосымша уақыт та пайдаланылатын, бірақ жарыс кестесінің тығыздығы «күнді жеңіп алушыны анықтау» қажеттілігіне әкелді. Алғаш рет олар кейбір клубтық жарыстарда қолданылды. Ережелер турнирлерге қарай өзгеше, бірақ әдетте қақпашыға қарсы бес ойыншы таңдалады, ол қақпаны жалғыз қорғауы керек (бұрын хёрлинг пен камогиде үш ойыншы пенальтиден қорғайтын). Сонымен қатар, тек голдар есептеледі: қалыпты ойын барысында допты жоғарыдан және қақпаның арасынан өткізу бір ұпай (1/3 гол) береді, бірақ пенальти сериясында бұл есептелмейді (Дегенмен, кейбір жарыстарда пенальти сериясында ұпайлар есептелген жағдайлар болды). Егер командалар бес соққыдан кейін де тең болса, «күрт өлім» кезеңі басталады, онда сол бес ойыншы күрт өлім соққыларын орындау үшін таңдалады. 2013 жылы «жетілік» All-Ireland турнирінде және 2014 жылы әйелдер футболының провинциялық чемпионаттарында пенальтилер қолданылды. Пенальтилерге балама ретінде хёрлингте және/немесе гэль футболында, сондай-ақ әйелдер футболында алыстан берілген бос соққылар қолданылады. Бұл жарыстарда тек ұпайлар есептеледі, ал гол жіберілген соққы ретінде қарастырылады. GAA Орталық Кеңесі 2018 жылы пенальтилерді қолдау туралы шешім қабылдады. Қатысушы командалар арасындағы алғашқы пенальти сериясы 2020 жылы Кристи Ринг кубогында өтті, онда [команда аты] [команда аты]-н жеңді. Бернард Броган гэль футболында оларды қолдануды сынға алып, қажетті дағдылар футболға көбірек сай келеді және 45 метрлік соққылар жақсырақ нұсқа болуы мүмкін екенін айтты. Томми Уолш та оларды сынға алып, пенальтиді сәтті орындамаған ойыншыға артық назар аударылатынын атап өтті. Killarney Advertiser жүргізген сауалнама көрсеткендей, жанкүйерлердің 68% пенальтилерге қарсы. «Алтын гол» («келесі гол жеңіс әкеледі») қосымша уақыты да балама ретінде ұсынылды. Бұл ереже 2022 жылғы FBD Insurance League турнирінде қолданылды, бірақ тең ойналған матчтар болған жоқ. Бұл футболдағы «алтын голдан» артықшылыққа ие, өйткені гэль ойындарында гол соғу оңайырақ, ал «алтын гол» қосымша уақыты бірнеше минуттан аспауы мүмкін.
Гандбол
Егер ойынның негізгі уақыты тең аяқталса және анық жеңімпазды анықтау қажет болса (мысалы, іріктеу турнирінде), екі 5 минуттық қосымша уақыт кезеңі, әрқайсысынан бұрын 1 минуттық үзіліспен ойнатылады. Егер есеп әлі де тең болса, тағы 2x5 минуттан тұратын екінші қосымша уақыт беріледі. Егер 2 қосымша уақыттан кейін де теңдік сақталса, ойын пенальтилер сериясына өтеді. Әр командадан бес ойыншы 7 метрден пенальти соққысын орындайды, егер теңдік сақталса, әр командадан бір ойыншыдан пенальти соққыларын кезегімен орындайды, нәтиже анықталғанша, бұл процедура футболдағы пенальти соққыларымен бірдей.
Мұз үстіндегі хоккей
Егер ойын қосымша уақыттан кейін тең болса, келесі шабуыл әр командадан белгілі бір сандағы ойыншылардан тұрады (НХЛ және IIHF ережелерінде 3, Солтүстік Американың көптеген кіші лигаларында 5, ал кейбір лигаларда 1). Осы шабуылдардан кейін ең көп гол соққан команда жеңіске ие болады. Егер есеп тең болса, бір команда гол соққанша, ал екіншісі соға алмағанша қосымша шабуылдар ойнатылады; гол соққан команда жеңіске жетеді және турнир кестесінде 2 ұпай алады, ал жеңілген команда 1 ұпай алады. Солтүстік Америкада команда реттеу уақытында жеңіске 2 ұпай, ал қосымша уақыт немесе шабуылда жеңіске 2 ұпай алады, ал жеңілген команда реттеу уақытында жеңіліске ұпай алмайды, бірақ қосымша уақыт немесе шабуылда жеңіліске 1 ұпай алады. НХЛ-де шабуылда жеңіс голын соққан ойыншының жеке статистикасында гол есептелмейді; демек, реттеу уақытында екі гол және шабуылда бір гол соққан ойыншыға хет-трик есептелмейді. 2014 жылдың 16 желтоқсанында «Флорида Пантерс» командасы «Вашингтон Кэпиталз» командасын шабуылдың 20-раундында 2:1 есебімен жеңіп, НХЛ тарихындағы ең ұзақ шабуылды жасады. Көптеген еуропалық лигаларда команда реттеу уақытында жеңіске 3 ұпай, ал қосымша уақыт немесе шабуылда жеңіске 2 ұпай алады, ал жеңілген команданың ұпайлары Солтүстік Америкадағыдай беріледі. Екі команданың шабуылда соққан голдарының санына қарамастан, соңғы есеп жеңімпаз командаға реттеу уақытының (немесе қосымша уақыттың) соңындағы есептен бір гол артық ұпай береді. Солтүстік Американың көптеген кіші лигаларында жеңіс голын соққан ойыншыға бір гол және бір соққы есептеледі. Шабуылда жеңілген қақпашыға бір соққы, бір гол және қосымша уақыт/шабуылдағы жеңіліс есептеледі. Солтүстік Америкадағы кәсіби хоккейде плей-офф кезеңінде шабуылға рұқсат етілмейді, оның орнына команданың бірі гол соққанша бірнеше 20 минуттық кенеттен өлім уақыты ойнатылады. Бұл процедураның ресми IIHF атауы – ойынды жеңіске жеткізетін соққылар (GWS). Кейбір еуропалық елдерде ойыннан кейінгі айып соққылары бейресми түрде «оқтар» деп аталады.
Регби одағы
Регбиде бес ойыншы 22 метрлік сызықтың ортасынан қақпаға соққы береді. Егер әр команданың бес ойыншысы соққы бергеннен кейін есеп тең болса, жеңіліс анықтау үшін кезекпен соққы беруге көшіледі. Бұл теңдікті бұзу әдісі алғаш рет кәсіби деңгейде 2009 жылдың 3 мамырында «Хайнекен кубогы» жартылай финалында «Лестер Тайгерз» командасы «Кардифф Блюз» командасын жеңген кезде қолданылды. Қосымша уақыттан кейін 26:26 есебімен тең түсіп, «Лестер» командасы соққылар бойынша 7:6 есебімен жеңіске жетті. Осыған ұқсас жағдай 2022 жылғы Чемпиондар кубогының ширек финалында «Тулуза» және «Мюнстер» командалары арасында қайталанды, онда «Тулуза» 4:2 есебімен жеңіске жетті.
Су полосы
Регламент бойынша тең түскен жағдайда, әр команданың жаттықтырушылары 5 ойыншы мен қақпашыны таңдайды. Ойыншылар 5 метрлік сызықтан бассейннің екі жағынан кезекпен, бес ойыншыдан бір реттен атып алады. Егер есеп тең болса, бір команда қағып жіберіп, екінші команда гол соққанша, сол ойыншылар кезекпен атып жатады. Пенальти соққысының нәтижесінде алынған ұпайлар жеке есептелмейді, олар жалпы есепке қосылады, басқа спорт түрлерінен өзгеше. Колледждерде мұндай пенальти соққысы процедурасы жоқ; командалар тікелей 3 минуттан екі кезең ойнайды, ал егер теңдік сақталса, 3 минуттан бірнеше "алтын гол" кезеңдері ойнайды.
Американдық футбол
Қайта жаңғыртылған XFL-де, реттеу уақытынан кейін тең аяқталатын ойындар үшін әр команда бес ярд сызығынан екі ұпайлық реализация жасау үшін бес мүмкіндікке ие болады, командалар кезекпен ойнайды. Басқа американдық футбол лигаларынан айырмашылығы, қосымша уақытта кімнің бірінші мүмкіндігі болатынын анықтау үшін монета лақтырылмайды; оның орнына, келуші команда бірінші мүмкіндікке ие болады, ал үй командасы әр раундта екінші болады. Қорғаныс командасы қосымша уақытта ұпай жинауға құқығы жоқ; егер шабуыл командасы допты жоғалтса, ойын дереу тоқтатылады. Егер қорғаныс командасы бұзушылық жасаса, доп бір ярдтық сызыққа қойылады және реализация тағы бір рет орындалады; кез келген келесі қорғаныс бұзушылығы шабуыл командасына автоматты ұпай береді. Егер шабуыл командасы ойынды бастамас бұрын бұзушылық жасаса, доп қалыпты ережелерге сәйкес қайта орналастырылады; бірақ ойын басталғаннан кейін жасалған шабуыл бұзушылығы ұпайсыз төмендеуге әкеледі. Егер бес раундтан кейін теңдік сақталса, теңдік бұзылғанша келесі раундтар ойналады. 2021 жылғы NCAA I FBS футбол маусымынан бастап, егер ойын үш қосымша уақытқа дейін жетсе, командалар қарсыластың 25 ярдтық сызығынан жаңа шабуылды бастаудың орнына екі ұпайлық мүмкіндіктерді кезекпен орындайды.