Кіріспе

Неофобия – жаңа нәрселерге қорқу, әсіресе тұрақты және қалыптан тыс қорқыныш. Жеңіл түрінде, бұл жаңа әрекеттерге бармау немесе күнделікті қалыптан шығуға құлықсыздық ретінде көрінеді. Балаларға қатысты, бұл термин көбінесе белгілі емес немесе жаңа тағамдарды қабылдамау бейіміне сіңдіріледі. Тамаққа қатысты неофобия, осылай аталуы мүмкін, педиатриялық психологиядағы маңызды мәселе. Биомедициналық зерттеулерде неофобия көбінесе дәмді зерттеумен байланысты болады.

Терминология

Неофобия сөзі грек тілінен келген, νέος (neos) – "жаңа, жас" және φόβος (phobos) – "қорқыныш" деген мағыналарды білдіреді. Каинофобия грек тілінен келген καινός (kainos) – "жаңа, таза" деген сөзден туындаған. Неофобияның басқаша аталымдары: метатезиофобия, прозофобия, кайнофобия (немесе кайнофобия), және кайнофобия (немесе кайнолофобия).

Мысалдар

Норвегиялық егеуқырлар мен үй тышқандары адамдармен бірге өмір сүргенде неофобия деңгейінің артуына бейімделген деп саналады, себебі адамдар оларды жою үшін үнемі жаңа әдістер (мысалы, тышқан тұзақтары) ойлап табатын. Неофобия қартайған жануарларда да жиі кездеседі, бірақ апатия да қартаю кезінде жүйелі түрде байқалатын зерттеуге құштарлықтың жоқтығын түсіндіруге немесе түсіндіруге көмектесуі мүмкін. Зерттеушілер бұл құштарлықтың жоқтығының нейрофизиологиялық себебі қартаю кезінде байқалатын префронтальді қабықпен байланысты жүйке жолдарының дисфункциясы болуы мүмкін деп болжайды. Роберт Антон Уилсон өзінің "Прометейдің оянуы" кітабында неофобияның адамдар бала тәрбиелеуді бастағаннан кейін инстинктивті болатынын айтқан. Уилсонның неофобияға қатысты көзқарасы көбінесе теріс, ол адам мәдениеті мен идеяларының технологиямыз сияқты жылдам дамымауының себебі осы деп санайды. Оның моделі Томас Кунның "Ғылыми революциялардың құрылымы" еңбегінен алынған идеяны қамтиды, яғни жаңа идеялар, қаншалықты дәлелденгеніне қарамастан, оларды "жаңа" деп есептейтін буын өліп, оларды қабылданған және ескі деп санайтын жаңа буынмен алмастырылғанда ғана іске асырылады.

Тамақ қорығу

Адамдарда тамақ неофобиясы жаңа немесе таныс емес тағамдарды жеуден сескенушілік ретінде сипатталады. Бұл шектеулі/таңдамалы тамақтану бұзылысынан өзгеше. Тамақ неофобиясы ең көп кездесетін жас шамадағы балалар мен кішкентай балаларда байқалады. Бұл көбінесе адамның жаңалыққа құштарлығының деңгейімен байланысты, яғни жаңа нәрселерді сынап көруге және тәуекелге баруға дайындығымен. Жоғары тамақ неофобиясы бар адамдар жаңа тағамдарды татып көруден бас тартады және татып көрген жаңа тағамдарын неофилдерге қарағанда нашар бағалайды. Балалардың талғампаздығы көптеген ата-аналар үшін алаңдаушылық тудырады. Бұл ата-аналарды көңілсіздікке түсіреді және ата-аналық уайымды күшейтеді. Ата-аналар балаларының өсуі мен қоректік заттардың жетіспеуіне қатысты алаңдайды. Педиатрлар мен отбасылық дәрігерлер ата-аналар мен күтім алған адамдарға балаларын тиімді тамақтандырудың әртүрлі жолдарын үйретуге әрқашан дайын. Жаңа нәрселерден сескену және таныс нәрселерді артық көру адамдар үшін қалыпты жағдай. Көптеген адамдар белгілі бір деңгейде тамақ неофобиясын бастан кешіреді, бірақ кейбіреулер басқаларына қарағанда көбірек сескенгіш. Тамақ неофобиясының жеке ерекшеліктерін өлшеу үшін Тамақ неофобиясы шкаласы (FNS) қолданылады, ол жеті балдық Ликерт шкаласы бойынша өзін-өзі бағалауға негіделген 10 сұрақтан тұрады. Балаларға арналған Тамақ неофобиясы шкаласы (FNSC) деп аталатын жеке шкала да бар, онда ата-аналар сауалнамаға жауап береді. Жануарларда тамақ неофобиясы жаңалыққа қысқа ғана уақытқа (көбінесе бірнеше минутқа) сескенушілік ретінде көрінеді, бұл тамаққа консерватизмнен өзгеше, ол жаңа тағамды диетаға ұзақ уақытқа (күндерге, тіпті жылдарға) қосудан бас тартуды білдіреді. Тамаққа консерватизм әлі адамдарда дәлелденбеген, бірақ балалардағы "талғампаздық" мінез-құлқы генетикалық бейімділікке байланысты және жануарларда байқалатын мінез-құлыққа ұқсас. Тамақ неофобиясы барлық жейтіндердің дилеммасымен байланысты, бұл құбылыс барлық жейтіндердің, әсіресе адамдардың жаңа тағамды жеу және қауіпке ұшырау немесе одан бас тарту және құнды тағам көзінен айырылу арасындағы таңдауын түсіндіреді. Тамақ неофобиясының белгілі бір деңгейде болуы эволюциялық тұрғыдан пайдалы, өйткені ол адамдарға уытты тағамдарды жеуден сақтануға көмектеседі.

Себептер

Тамақ неофобиясы мен жалпы неофобияда генетиканың әсері бар сияқты. Зерттеулер көрсеткендей, тамаққа деген жаңалыққа қарсылықтың шамамен үштен екі бөлігі генетикамен байланысты. Егіздер жұптарында жүргізілген зерттеулер одан да жоғары корреляцияны көрсетті, бұл генетиканың тамақ неофобиясында маңызды рөл атқаратындығын көрсетеді. Тағы бір себеп – орташа адамнан гөрі ащы дәмдерге сезімтал болу, бұл ортаңғы құлақтың жиі қабынуымен немесе ащы тағамдарды күшті сезінумен, «супертастер» деп аталатын қасиетпен байланысты болуы мүмкін.

Емдеу

Кейбір жағдайларда баланы жақтырмайтын тағамды жеуге қысым жасау немесе жемесе жазалаумен қорқыту мәселені одан әрі ушықтыруы мүмкін. Тиімді шешімдерге жаңа немесе ұнамайтын тағамды татып көргені үшін тағамдық емес сыйлықтар ұсыну, мысалы, кішкентай стикерлер, сондай-ақ ата-аналардың балалардың алдында жаңа немесе ұнамайтын тағамдарды көңілді түрде жеп, үлгі көрсету жатады. Жаңа тағаммен таныстыру оны ұнату мүмкіндігін арттырады. Дегенмен, жаңа тағамға қарап қана қою жеткіліксіз. Тағамды жеуге деген қалауды арттыру үшін оны бірнеше рет татып көру қажет. Бала жаңа тағамды қабылдамас бұрын оны 15 рет жеуі мүмкін. Балаларда болашақта тағамға деген қорқынышты азайту үшін емшектен шығару кезеңінде маңызды уақыт бар. Балаларға алғашқы рет ұсынылған қатты тағамдардың әртүрлілігі кейін тағамды қабылдамауды азайтуы мүмкін. Кейбір зерттеушілер тіпті бала емізетін ананың тамақтану әртүрлілігі мен оның сүтіндегі дәмдердің әртүрлілігі баланың өмірінде жаңа тағамдарды жақсы қабылдауына ықпал ететінін айтады. Тағамға деген қорқыныш жас ұлғайған сайын табиғи түрде төмендейді.