Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Неофобия – жаңа нәрселерге қорқу, әсіресе тұрақты және қалыптан тыс қорқыныш. Жеңіл түрінде, бұл жаңа әрекеттерге бармау немесе күнделікті қалыптан шығуға құлықсыздық ретінде көрінеді. Балаларға қатысты, бұл термин көбінесе белгілі емес немесе жаңа тағамдарды қабылдамау бейіміне сіңдіріледі. Тамаққа қатысты неофобия, осылай аталуы мүмкін, педиатриялық психологиядағы маңызды мәселе. Биомедициналық зерттеулерде неофобия көбінесе дәмді зерттеумен байланысты болады.
Neophobia is the fear of anything new, especially a persistent and abnormal fear. In its milder form, it can manifest as the unwillingness to try new things or break from routine. In the context of children the term is generally used to indicate a tendency to reject unknown or novel foods. Food neophobia, as it may be referred to, is an important concern in pediatric psychology. In biomedical research, neophobia is often associated with the study of taste.
Терминология
Неофобия сөзі грек тілінен келген, νέος (neos) – "жаңа, жас" және φόβος (phobos) – "қорқыныш" деген мағыналарды білдіреді. Каинофобия грек тілінен келген καινός (kainos) – "жаңа, таза" деген сөзден туындаған. Неофобияның басқаша аталымдары: метатезиофобия, прозофобия, кайнофобия (немесе кайнофобия), және кайнофобия (немесе кайнолофобия).
The word neophobia comes from the Greek νέος, neos, meaning "new, young", and φόβος, phobos, for "fear". Cainophobia comes from the Greek καινός, kainos, meaning "new, fresh". Alternative terms for neophobia include metathesiophobia, prosophobia, cainotophobia (or cainophobia), and kainophobia (or kainolophobia).
Мысалдар
Норвегиялық егеуқырлар мен үй тышқандары адамдармен бірге өмір сүргенде неофобия деңгейінің артуына бейімделген деп саналады, себебі адамдар оларды жою үшін үнемі жаңа әдістер (мысалы, тышқан тұзақтары) ойлап табатын. Неофобия қартайған жануарларда да жиі кездеседі, бірақ апатия да қартаю кезінде жүйелі түрде байқалатын зерттеуге құштарлықтың жоқтығын түсіндіруге немесе түсіндіруге көмектесуі мүмкін. Зерттеушілер бұл құштарлықтың жоқтығының нейрофизиологиялық себебі қартаю кезінде байқалатын префронтальді қабықпен байланысты жүйке жолдарының дисфункциясы болуы мүмкін деп болжайды. Роберт Антон Уилсон өзінің "Прометейдің оянуы" кітабында неофобияның адамдар бала тәрбиелеуді бастағаннан кейін инстинктивті болатынын айтқан. Уилсонның неофобияға қатысты көзқарасы көбінесе теріс, ол адам мәдениеті мен идеяларының технологиямыз сияқты жылдам дамымауының себебі осы деп санайды. Оның моделі Томас Кунның "Ғылыми революциялардың құрылымы" еңбегінен алынған идеяны қамтиды, яғни жаңа идеялар, қаншалықты дәлелденгеніне қарамастан, оларды "жаңа" деп есептейтін буын өліп, оларды қабылданған және ескі деп санайтын жаңа буынмен алмастырылғанда ғана іске асырылады.
Norway rats and house mice are thought to have evolved increased levels of neophobia as they became commensal with humans because humans were routinely devising new methods (e. g., mousetraps) to eradicate them. Neophobia is also a common finding in aging animals, although apathy could also explain, or contribute to explain, the lack of exploratory drive systematically observed in aging. Researchers argued that the lack of exploratory drive was likely due neurophysiologically to the dysfunction of neural pathways connected to the prefrontal cortex observed during aging. Robert Anton Wilson theorized in his book Prometheus Rising that neophobia is instinctual in people after they begin to raise children. Wilson's views on neophobia are mostly negative, believing that it is the reason human culture and ideas do not advance as quickly as our technology. His model includes an idea from Thomas Kuhn's The Structure of Scientific Revolutions, which is that new ideas, however well proven and evident, are implemented only when the generations who consider them "new" die and are replaced by generations who consider the ideas accepted and old.
Тамақ қорығу
Адамдарда тамақ неофобиясы жаңа немесе таныс емес тағамдарды жеуден сескенушілік ретінде сипатталады. Бұл шектеулі/таңдамалы тамақтану бұзылысынан өзгеше. Тамақ неофобиясы ең көп кездесетін жас шамадағы балалар мен кішкентай балаларда байқалады. Бұл көбінесе адамның жаңалыққа құштарлығының деңгейімен байланысты, яғни жаңа нәрселерді сынап көруге және тәуекелге баруға дайындығымен. Жоғары тамақ неофобиясы бар адамдар жаңа тағамдарды татып көруден бас тартады және татып көрген жаңа тағамдарын неофилдерге қарағанда нашар бағалайды. Балалардың талғампаздығы көптеген ата-аналар үшін алаңдаушылық тудырады. Бұл ата-аналарды көңілсіздікке түсіреді және ата-аналық уайымды күшейтеді. Ата-аналар балаларының өсуі мен қоректік заттардың жетіспеуіне қатысты алаңдайды. Педиатрлар мен отбасылық дәрігерлер ата-аналар мен күтім алған адамдарға балаларын тиімді тамақтандырудың әртүрлі жолдарын үйретуге әрқашан дайын. Жаңа нәрселерден сескену және таныс нәрселерді артық көру адамдар үшін қалыпты жағдай. Көптеген адамдар белгілі бір деңгейде тамақ неофобиясын бастан кешіреді, бірақ кейбіреулер басқаларына қарағанда көбірек сескенгіш. Тамақ неофобиясының жеке ерекшеліктерін өлшеу үшін Тамақ неофобиясы шкаласы (FNS) қолданылады, ол жеті балдық Ликерт шкаласы бойынша өзін-өзі бағалауға негіделген 10 сұрақтан тұрады. Балаларға арналған Тамақ неофобиясы шкаласы (FNSC) деп аталатын жеке шкала да бар, онда ата-аналар сауалнамаға жауап береді. Жануарларда тамақ неофобиясы жаңалыққа қысқа ғана уақытқа (көбінесе бірнеше минутқа) сескенушілік ретінде көрінеді, бұл тамаққа консерватизмнен өзгеше, ол жаңа тағамды диетаға ұзақ уақытқа (күндерге, тіпті жылдарға) қосудан бас тартуды білдіреді. Тамаққа консерватизм әлі адамдарда дәлелденбеген, бірақ балалардағы "талғампаздық" мінез-құлқы генетикалық бейімділікке байланысты және жануарларда байқалатын мінез-құлыққа ұқсас. Тамақ неофобиясы барлық жейтіндердің дилеммасымен байланысты, бұл құбылыс барлық жейтіндердің, әсіресе адамдардың жаңа тағамды жеу және қауіпке ұшырау немесе одан бас тарту және құнды тағам көзінен айырылу арасындағы таңдауын түсіндіреді. Тамақ неофобиясының белгілі бір деңгейде болуы эволюциялық тұрғыдан пайдалы, өйткені ол адамдарға уытты тағамдарды жеуден сақтануға көмектеседі.
Food neophobia in humans has been described as the fear of eating new or unfamiliar foods. It differs from avoidant/restrictive food intake disorder. Food neophobia is particularly common in toddlers and young children. It is often related to an individual's level of sensation seeking, meaning a person's willingness to try new things and take risks. Not only do people with high food neophobia resist trying new food, they also rate new foods that they do try as lower than neophilics. Picky eating has been a cause of concern for many parents of young children. This results in leaving parents feeling frustrated, and risk compounding parental anxieties. Parents tend to worry about the growth and lack of nutrient in their child. Pediatricians and family physicians are always there to teach parents and care givers different ways to feed their children effectively. It is very typical for people to generally have a fear of new things and to prefer things that are familiar and common. Most people experience food neophobia to a certain extent, though some people are more neophobic than others. A measure of individual differences in food neophobia is the Food Neophobia Scale (FNS), which consists of a 10 item survey that requires self reported responses on a seven point Likert scale. There is also a separate scale geared towards children called the Food Neophobia Scale for Children (FNSC), in which the parents actually do the reporting for the survey. In animals it has been shown that food neophobia is a fear of novelty lasting only a short duration (minutes at most), which is distinct from dietary conservatism, the prolonged refusal to add a novel food to the diet, which can last many days or even years. Dietary conservatism has never yet been demonstrated in humans, although the genetically influenced behaviour of "fussy eating" in children resembles the behaviour seen in animals. Food neophobia relates to the omnivore's dilemma, a phenomenon that explains the choice that omnivores, and humans in particular, have between eating a new food and risking danger or avoiding it and potentially missing out on a valuable food source. Having at least some degree of food neophobia has been noted to be evolutionarily advantageous as it can help people to avoid eating potentially poisonous foods.
Себептер
Тамақ неофобиясы мен жалпы неофобияда генетиканың әсері бар сияқты. Зерттеулер көрсеткендей, тамаққа деген жаңалыққа қарсылықтың шамамен үштен екі бөлігі генетикамен байланысты. Егіздер жұптарында жүргізілген зерттеулер одан да жоғары корреляцияны көрсетті, бұл генетиканың тамақ неофобиясында маңызды рөл атқаратындығын көрсетеді. Тағы бір себеп – орташа адамнан гөрі ащы дәмдерге сезімтал болу, бұл ортаңғы құлақтың жиі қабынуымен немесе ащы тағамдарды күшті сезінумен, «супертастер» деп аталатын қасиетпен байланысты болуы мүмкін.
Genetics seem to play a role in both food neophobia and general neophobia. Research shows that about two thirds of the variation in food neophobia is due to genetics. A study done on twin pairs showed an even higher correlation, indicating that genetics do play a factor in food neophobia. Another cause includes being more sensitive than average to bitter tastes, which may be associated with a significant history of middle ear infection or an increased perception of bitter foods, known as a supertaster.
Емдеу
Кейбір жағдайларда баланы жақтырмайтын тағамды жеуге қысым жасау немесе жемесе жазалаумен қорқыту мәселені одан әрі ушықтыруы мүмкін. Тиімді шешімдерге жаңа немесе ұнамайтын тағамды татып көргені үшін тағамдық емес сыйлықтар ұсыну, мысалы, кішкентай стикерлер, сондай-ақ ата-аналардың балалардың алдында жаңа немесе ұнамайтын тағамдарды көңілді түрде жеп, үлгі көрсету жатады. Жаңа тағаммен таныстыру оны ұнату мүмкіндігін арттырады. Дегенмен, жаңа тағамға қарап қана қою жеткіліксіз. Тағамды жеуге деген қалауды арттыру үшін оны бірнеше рет татып көру қажет. Бала жаңа тағамды қабылдамас бұрын оны 15 рет жеуі мүмкін. Балаларда болашақта тағамға деген қорқынышты азайту үшін емшектен шығару кезеңінде маңызды уақыт бар. Балаларға алғашқы рет ұсынылған қатты тағамдардың әртүрлілігі кейін тағамды қабылдамауды азайтуы мүмкін. Кейбір зерттеушілер тіпті бала емізетін ананың тамақтану әртүрлілігі мен оның сүтіндегі дәмдердің әртүрлілігі баланың өмірінде жаңа тағамдарды жақсы қабылдауына ықпал ететінін айтады. Тағамға деген қорқыныш жас ұлғайған сайын табиғи түрде төмендейді.
Some efforts to address this situation, such as pressuring the child to eat a disliked food or threatening punishment for not eating it, tend to exacerbate the problem. Effective solutions include offering non food rewards, such as a small sticker, for tasting a new or disliked food, and for parents to model the behavior they want to see by cheerfully eating the new or disliked foods in front of the children. Exposing someone to a new food increases the chances of liking that food item. However, it is not enough to merely look at a new food. Novel food must be repeatedly tasted in order to increase preference for eating it. It can take as many as 15 tries of a novel food item before a child accepts it. There also appears to be a critical period for lowering later food neophobia in children during the weaning process. The variety of solid foods first exposed to children can lower later food refusal. Some researchers believe that even the food variety of a nursing mother and the consequent variety of flavors in her breastmilk can lead to greater acceptance of novel food items later on in life. Food neophobia does tend to naturally decrease as people age.