Кіріспе
Руандада адам қоныстануы соңғы мұз дәуірінен кейін көп ұзамай басталды деп есептеледі. 11 ғасырда аймақ тұрғындары бірнеше патшалықтар құрды. 19 ғасырда Руанда Корольдігінің Муами (патшасы) Рвабугири он жылдықтар бойы әскери жаулаулар мен әкімшілік біріктіру процесін жүргізді, нәтижесінде корольдік қазіргі Руанданың көп бөлігін бақылауына алды. Германия мен Бельгия отаршылдық державалары Руанда сарайымен одақтасты. Отаршылдыққа қарсы және тутсиге қарсы сезімдердің күшеюі нәтижесінде Бельгия 1962 жылы ұлттық тәуелсіздік берді. Тікелей сайлаулар нәтижесінде президент Грегуар Каибанда басшылығымен көпшілік хутулардың үстемдігін қамтамасыз ететін өкілдік үкімет құрылды. 1973 жылы хуту тегінен шыққан Ювенал Хабиаримана билікті басып алғаннан кейін этникалық және саяси шиеленістер одан әрі ушықты. 1990 жылы Руандалық Патриоттық Фронт (РПФ) – бұрынғы онжылдықтардағы тәртіпсіздіктерден қашқан 10 мың тутсиден құралған көтерілісшілер тобы елге басып кірді, осылайша Руанда азамат соғысы басталды. Соғыс жалғасып, этникалық шиеленістер күшейді, себебі хутулар өздерінің жетістіктерін жоғалтудан қорқып жүрді. Хабиаримананың қазасы 1994 жылғы геноцидтің басталуына себеп болды, оның салдарынан жүздеген мыңдаған тутсилер мен бірқатар орташа хутулар, соның ішінде премьер-министр Агата Увилингиймана қаза тапты. Тутси РПФ Руанданы басып алды, ал мыңдаған хутулар Гакака соттары құрылғанша түрмеге қамалды. Миллиондаған хутулар босқындар ретінде қашып, басқа елдерден келген босқындар бар көршілес Конго Демократиялық Республикасындағы ірі хуту босқындар лагерлеріне қосылды. 1996 жылы Конгодағы бірінші соғыстың нәтижесінде Конгоның жаңа президентімен ауыстырылған РПФ қолдауымен жасалған шабуыл оларды таратып жіберді. Конгоның жаңа президентін ауыстыру мақсатымен жасалған екінші шабуыл Екінші Конго соғысын бастарды, ол Екінші дүниежүзілік соғыстан бері ең қанды соғысқа айналды және көптеген африкалық елдер, соның ішінде Руанда да көп жылдар бойы оған қатысты.
Human occupation of Rwanda is thought to have begun shortly after the last ice age. By the 11th century, the inhabitants had organized into a number of kingdoms. In the 19th century, Mwami (king) Rwabugiri of the Kingdom of Rwanda conducted a decades long process of military conquest and administrative consolidation that resulted in the kingdom coming to control most of what is now Rwanda. The colonial powers, Germany and Belgium, allied with the Rwandan court. A convergence of anti colonial, and anti Tutsi sentiment resulted in Belgium granting national independence in 1962. Direct elections resulted in a representative government dominated by the majority Hutu under President Grégoire Kayibanda. Unsettled ethnic and political tensions were worsened when Juvénal Habyarimana, who was also Hutu, seized power in 1973. In 1990, the Rwandan Patriotic Front (RPF), a rebel group composed of 10,000 Tutsi refugees from previous decades of unrest, invaded the country, starting the Rwandan Civil War. The war ground on, worsening ethnic tensions, as the Hutu feared losing their gains. The assassination of Habyarimana was the catalyst for the eruption of the 1994 genocide, in which hundreds of thousands of Tutsis and some moderate Hutus were killed, including the prime minister Agathe Uwilingiyimana. The Tutsi RPF conquered Rwanda, and thousands of Hutu were imprisoned pending the establishment of the Gacaca courts. Millions of Hutu fled as refugees, contributing to large refugee camps of Hutu in the neighboring Democratic Republic of the Congo, where there were already refugees from other countries. These were disbanded by an RPF sponsored invasion in 1996 that replaced the new Congolese president as the result of the First Congo War. A second invasion to replace the new Congolese president initiated the Second Congo War, the deadliest war since World War II and one involving many African nations including Rwanda for many years to come.
Неолиттен орта ғасырға дейін
Қазіргі Руанда аумағы мыңдаған жылдар бойы жасыл және құнарлы болды, тіпті соңғы мұз дәуірінде де Нюньгуе орманының бір бөлігі Рвензори тауларының альпілік мұздықтарымен суғаруылған. Елде алғаш рет қашан адам қоныстанғаны белгісіз, бірақ адамдар осы мұз дәуірінен кейін, немесе неолит дәуірінде, шамамен он мың жыл бұрын, не одан кейінгі ұзақ ылғалды кезеңде, шамамен 3000 жылға дейін бұл аймаққа көшіп келген деп есептеледі. Аймақтың алғашқы тұрғындары – Тва, орманды аулаушы-жинақшы пигмейлер тобы, олардың ұрпақтары бүгінге дейін Руандада өмір сүреді. 1950 жылдан бері жүргізілген археологиялық қазбалар тас дәуірінің соңында аңшы-жинақшылардың сирек қоныстануын, одан кейін ерте темір дәуірінің қоныстанған халқының көбейгенін көрсетті. Жүздеген жылдар бұрын Тва халқының бір бөлігі Бату тобының қоныс аударуымен ығыстырылды, олар бүгінде хуту деп аталатын егіншіл этностың ата-бабалары болды. Руанда Корольдігінің ауызша тарихы руандалықтардың тегін шамамен 10 000 жыл бұрын, Гиханга есімді аңыз патшаға дейін жегізеді, оған металл өңдеу және басқа да жаңару технологиялары да жиі байланыстырылады.
Орта ғасырлар
XV ғасырда банту тілінде сөйлейтіндердің көпшілігі, оның ішінде хутулар мен тутсилер кішкентай мемлекеттер құрды. Бетвелл Аллан Оготтың сөзіне қарағанда, олардың арасында кем дегенде үш мемлекет болған. Аты жоқ ең көне мемлекет Синга руының Ренге әулеттерімен құрылған болуы мүмкін және қазіргі Руанданың солтүстік аймағынан басқа көп бөлігін қамтыған. Зигаба (Абазигаба) руының Мубари мемлекеті де кең аумаққа ие болды. Руанданың оңтүстік-шығысындағы Гисака мемлекеті күшті болды және 19 ғасырдың ортасына дейін тәуелсіздігін сақтап келді. Дегенмен, осы екі мемлекет Руанда өркениеті туралы қазіргі талқылауларда көбінесе еске алынбайды.
Рвабугири билігі (19 ғасыр)
19 ғасырда мемлекет әлдеқайда орталықтандырылған, ал тарих әлдеқайда дәл болды. Киву көлінің жағалауына дейін жетіп, кеңею жалғасты. Бұл кеңею әскери жаулап алуға қарағанда, Руанданың ауыл шаруашылығы техникасын, әлеуметтік ұйымдастырылуын және Мвамидің саяси билігін таратумен көшіп-қонушы халықтың таралуына көбірек қатысты. Бұл орнатылғаннан кейін, жауынгерлер лагерьлері осал шекаралар бойымен құрылып, шабуылдардың алдын алуға бағытталды. Тек Гисака, Бугесера және Бурунди сияқты дамыған мемлекеттерге қарсы кеңею негізінен қарулы күшпен жүзеге асырылды. Монархия кезінде хутулар мен тутсилер арасындағы экономикалық тепе-теңдік бұзылып, тутсилер Мвами немесе "патша" билігімен басқарылатын иерархия құрды. Патша жартылай құдай ретінде қарастырылып, елдің гүлденуіне жауапты болды. Патшаның символы – қасиетті калинга барабаны. Мвамидің негізгі билік базасы патшалық бойынша таралған жүзден астам үлкен иеліктерді бақылауда ұстады. Банан алқаптары мен көптеген ірі қара малдары бар бұл иеліктер билеушілердің байлығының негізін құрады. Ең сәнді иеліктердің әрқайсысы патшаның бір әйеліне арналған, монархтардың саны жиырмаға дейін жететін. Мвами және оның серіктері осы иеліктер арасында сапар шегіп жүрді. Руанданың барлық халқы Мвамиге құрмет көрсетуі тиіс болды, оны тутси әкімшілік иерархиясы жинады. Мвамидің төменінде тутсилердің үлкен басшылар кеңесі болды, олардың кейбіреулері ірі қара мал басшылары, жер басшылары және соңғысы, бірақ ең маңыздысы – әскери басшылар еді. Батауаре бинтебе, ал олардың төменінде елді аудандарда басқаратын тутсидің кіші басшылары болды, әр ауданда мал басшысы мен жер басшысы қызмет етті. Мал басшысы малдан, ал жер басшысы өнімнен салық жинады. Олардың төменінде төбе басшылары мен ауыл басшылары болды. Төбелер мен ауылдар басшыларының 95% астамы тутси тегінен шыққан. Әскери басшылар да маңызды рөл атқарды, олар шекаралық аймақтарды бақылап, қорғаныс және шабуылдық міндеттерді орындады. Көбінесе руандалық ұлы басшы сонымен қатар әскердің басшысы болды. Сонымен қатар, "биру" немесе "қорғаншылар кеңесі" әкімшіліктің маңызды бөлігі болды. Биру Мвамиге оның табиғаттан тыс биліктері бар міндеттері бойынша кеңес берді. Бұл құрметті адамдар сарайдағы рәсімдер туралы да кеңес берді. Барлық осы лауазымдар – үлкен басшылар, әскери басшылар және Биру мүшелері Мвами билігіне қызмет ету және корольдің Руандадағы басшылығын нығайту үшін болды. Руанда патшалығы құрылғаннан кейін ғана хуту мен тутси арасындағы айырмашылықтар қатаңдап, шиеленіс күшейді. Патша Рвабугиридің билігі қатал, ал салықтар ауыр болды. Тутси аристократиясы күшпен билік жүргізді және жауынгер ретінде тек тутси еркектеріне ғана рұқсат берілді. Хутулар мен твалар соғысуға немесе көмекші күштер ретінде жұмыс істеуге рұқсат алды, бірақ тутсилер сияқты жауынгерлік дайындықтан өтпеді. Бұл жас жігіттерге оқыту кезінде тутсилердің үстемдігі туралы идея сіңірілді. Олардың биліктегі орны мен хуту шаруаларын пайдалану жүйесі тутси аристократиясы өздерін жоғары санап, хутуларды екінші дәрежелі азаматтарға айналдыратын феодалдық қарым-қатынас қалыптастырды. Хуту шаруаларының көтерілісі аяусыз басылды, ауылдар қырғынға ұшырап, мүліктері тәркіленді. Аймақтың көп бөлігінде дау-дамайларды шешу, әділдік пен татуласу институты ретінде Гакака деп аталатын дәстүрлі жергілікті сот жүйесі басым болды. Тутси патшасы оған жеткен істердің түпкілікті судьясы және төрешісі болды. Жүйенің дәстүрлі болғанына қарамастан, Руанданың басынан бері руандалықтар арасында және корольдікте келісім мен үйлесім орнаған еді. Алайда, бұл сот жүйесі уақыт өте келе хутуларға қарсы көзқарас таныта бастады. Мысалы, хутулардан мал ұрлаған тутсилер көбінесе жазаланбайтын, ал тутсилерден мал ұрлаған хутулар қылмысы үшін өлім жазасына кесілетін. Егер тутси хутуды өлтірсе, Мвами тутсидің туысының біреуін өлім жазасына кесуге бұйыра алатын. Егер хуту тутсиді өлтірсе, жаза әр түрлі болды, Мвами жаза ретінде хутулардың бір емес, екі туысын өлім жазасына кесуге бұйыратын. Үш этностың арасындағы айырмашылық біршама еркін болды, өйткені мал ауруы сияқты індеттен мал-мүліктерін жоғалтқан тутсилер кейде хуту деп саналатын. Сол сияқты, мал ұстаған хутулар тутси болып саналатын, осылайша әлеуметтік сатыдан жоғары көтерілетін. Бұл процеске Квихутура дейтін, Мвамидің рұқсатымен орындалатын. 19 ғасырға қарай әлеуметтік мобильділіктің қарқыны күрт төмендеді және "кластық өрлеу" жағдайлары өте сирек кездесті, бұл патшалықты бірте-бірте касталық жүйеге айналдырды. Қалған аз ғана әлеуметтік мобильділік отарлық басқарудың басталуымен толығымен тоқтатылды.
Колониялық Руанда
Африканың көп бөлігінен өзгеше, Руанда және Ұлы көлдер аймағы 1884 жылғы Берлин конференциясымен бөлінбеді. Бұл келісім Руанда мен Бурундиді Германия империясының колониялық ықпал аймағы деп жариялады, оған Угандадағы барлық талаптардан бас тарту шартымен. Осы келісімдерде пайдаланылған нашар еуропалық карталар Бельгияға елдің батыс жартысына талап етуге мүмкіндік берді; бірнеше шекара қақтығыстарынан кейін колонияның нақты шекаралары 1900 жылға дейін анықталмады. Бұл шекаралар Руанда Корольдігімен қатар Виктория көлінің жағасындағы кішігірім патшалықтарды қамтыды. 1894 жылы Рутаринда патшалықты әкесі Рвабугири IV-тен мұрагерлік етіп алды, бірақ корольдік кеңесіндегі көптеген адамдар оған наразы болды. Нәтижесінде көтеріліс болды және отбасы құрылыстан қаза тапты. Юхи Мусинга таққа анасы мен туыстары арқылы ие болды, бірақ наразылық тоқтамады.
Неміс Шығыс Африкасы (18851919)
Руанданы алғаш рет зерттеген еуропалық – неміс графы Густав Адольф фон Гётцен болды, ол 1893-1894 жылдары Танганьика колониясының ішкі аймақтарын жаулау мақсатымен экспедицияға жетекшілік етті. Гётцен Русумо сарсуаты арқылы Руандаға кірді, содан кейін Руанда арқылы саяхаттап, 1894 жылы Нянзадағы сарайында Рвабугири сарайына барды және ақырында Киву көліне, мемлекеттің батыс шебіне жетті. Келесі жылы патша қайтыс болды. Мұрагерлік дауға байланысты Руандадағы жағдай тұрақсыз болған кезде, немістер (1897 жылы Танзаниядан) аймақты кайзер үшін иеленді. Шығыс Африкада бар болғаны 2500 әскері болған Германия, аймақтың көп бөлігінде, әсіресе Руандадағы әлеуметтік құрылымды көп өзгерте алмады. Соғыс пен бөліну колониализмге есік ашты, ал 1897 жылы неміс колониалистері мен миссионерлері Руандаға келді. Олардың кейбіреулері Оси тайпасы мен хутулар бұл жерде болған болуы мүмкін деп ойлады. Руандалықтар екі топқа бөлінді: патша сарайының бір бөлігі күдікпен қарады, ал екіншісі немістер Буганда немесе бельгиялықтардың үстемдігіне жақсы балама бола алады деп санады. Олар қолдаған топтың арқасында елде ертеден келе жатқан үкімет құрылды. Руанда Бурундиге қарағанда неміс билігіне аз қарсылық көрсетті. Германияның ең қиын қолжетімді колонияларындағы билік тікелей емес, көбінесе әртүрлі жергілікті билеушілердің сарайларына өкілдерді орналастыру арқылы жүзеге асырылды. 1911 жылы немістер түтсилерге Руанданың солтүстік бөлігіндегі хутулардың көтерілісін басуға көмектесті, олар түтсилердің орталық билігіне бағынуға ниеттемеді.
Бельгияның Ұлттар Лигасы мандаты (1916-1945 жж.)
Бірінші дүниежүзілік соғыстың соңында Бельгия 1916 жылғы Ұлттар Лигасының Руанданы Руанда-Урунди аумағын құрайтын екі патшалықтың бірі ретінде басқару мандатын қабылдады, сонымен қатар батысындағы өзінің Конго колониясымен бірге. Руанда Корольдігінің бір бөлігі болмаған германдық аумақтың бөлігі колониядан алынып, Танганьика мандатына қосылды. 1923-1925 жылдардағы отаршылдық әскери науқан Кингго, Буширу, Букунзи және Бусозо сияқты батыстағы шағын тәуелсіз патшалықтарды орталық Руанда сарайының билігіне бағындырды. Бельгия үкіметі елді басқаруда тутси билік құрылымына сүйенуді жалғастырды, бірақ білім беру және ауыл шаруашылығын бақылау саласындағы өз мүдделерін кеңейтуге тікелей қатысты. Бельгиялықтар маниок, жүгері және картоп енгізді, өзін-өзі қамтамасыз ететін шаруалар үшін азық-түлік өндірісін жақсартуға тырысты. Бұл 1928-1929 және 1943-1944 жылдардағы екі құрғақшылық пен одан кейінгі ашаршылық кезінде ерекше маңызды болды. Екіншісі, Рузагайура аштығы деп аталды, халықтың бесіден бір бөлігіне дейін үштен бір бөлігі қайтыс болды. Сонымен қатар, көптеген руандалықтар көршілес Конгоға көшіп, содан кейін ондағы тұрақсыздыққа себеп болды. Бельгиялықтар колонияның пайдалы болуын көздеді. Олар кофе өсіруді тауарлық дақыл ретінде енгізді және оны өсіру үшін мәжбүрлі еңбек жүйесін пайдаланды. Әр шаруадан белгілі бір пайыз жерді кофеге бөлуді талап етті, бұл талапты бельгиялықтар мен олардың жергілікті одақтастары, негізінен тутсилер, қатаң сақтады. Муами Рвабугири кезінде қолданылған жұмыс күшінің жұмыс істеу жүйесі қайта қолданылды. Бұл мәжбүрлі еңбекке негізделген отарлаушылық саясат халықаралық деңгейде көптеген айыптауларға ұшырады және Руандада кең қолдау таппады. Жүздеген мың руандалықтар британдықтардың қорғауындағы, әлдеқайда бай және бірдей саясаты жоқ Угандаға көшіп кетті. Бельгиялық билік тутсилер мен хутулар арасындағы этникалық бөлінуді күшейтті және тутсилердің саяси билігін қолдады. Еуропа мен АҚШ-тағы евгеникалық қозғалыстың ықпалымен отаршылдық үкімет хутулар мен тутсилер арасындағы айырмашылықтарға алаңдады. Ғалымдар бас сүйектің, демек мидың көлемін өлшеді. Тутсилердің бас сүйектері үлкен, олар биік бойлы және ақшыл терілі болды. Осыған байланысты еуропалықтар тутсилердің кавказдық тегі бар деп сенді, сондықтан олар хутулардан "жоғары" саналды. Әр азаматқа нәсілдік сәйкестендіру карточкасы берілді, ол заңды түрде хуту немесе тутси ретінде анықталды. Бельгиялықтар саяси биліктің басым бөлігін тутсилерге берді. Тутсилер өздерінің жоғары нәсілдік мәртебесі туралы мифке сене бастады және хуту көпшілігінің үстінен өздерінің билігін пайдаланды. 1920 жылдары бельгиялық этнологтар мыңдаған руандалықтардың бас сүйектерін өлшеу және т.б. сияқты нәсілдік критерийлерді зерттеді. Алайда, бұл өлшемдер жеке куәлік жүйесін енгізу кезінде қолданылмады. 1931 жылы этникалық сәйкестік ресми түрде бекітілді және әкімшілік құжаттарда әр адамның "ұлттығы" туралы мәліметтер жүйелі түрде көрсетілді. Руандалықтар жеке куәлік алу үшін өтініш беруі керек еді. Өтініш беру кезінде олардан есім, жас және ұлттық ерекшеліктері сияқты негізгі мәліметтер сұралды. Олар хуту, тутси немесе тва арасынан таңдау жасауға мүмкіндік алды. Руандалықтардың көпшілігі хуту болды және солай жауап берді, бірақ тутси болуден күдіктенгендерге артықшылықтар берілетінін білгендер өтініште өздерін тутси деп көрсетіп, жалған мәлімдеме жасады. Алайда, өтініштер қаралысқаннан кейін этникалық сәйкестік бекітілді, өйткені ол әкелік желісі бойынша мұрагерлікпен берілді. Руандалықтардың 84% хуту, 14% тутси және шамамен 1% тва болып тіркелді. Әр руандалықтың этникалық сәйкестігі көрсетілген жеке куәлігі болды. Бұл нәсілдік айырмашылықтардың болуын негіздеу үшін Руанда тарихы жазылды. Дегенмен, осы ресми тарихты растайтын тарихи, археологиялық және, ең бастысы, тілдік іздерге дейін ешқандай дәлелдер табылған жоқ. Тутсилер мен хутулар арасындағы байқалатын айырмашылықтар 1950 жылдардағы британдық әлеуметтік топтар арасындағы айырмашылықтармен шамалас болды. Адамдардың тамақтану әдеттері айырмашылықтардың үлкен бөлігін түсіндірді: тутсилер, мал өсіруші болғандықтан, дәстүрлі түрде фермерлер болған хутуларға қарағанда көбірек сүт ішті. Хуту жерлерінің бөлшектелуінен Мвами Юхи IV ашуланды, ол бельгиялықтардан арылу үшін өз билігін одан әрі орталықтандыруға үміттенген. 1931 жылы тутсилердің бельгиялық әкімшілікке қарсы жасаған қастандықтары нәтижесінде бельгиялықтар тутси Мвами Юхиді биліктен шеттетуге мәжбүр болды. Тутсилер бельгиялықтарға қарсы қарулы күреске шықты, бірақ бельгиялықтардың әскери күшіне қорқып, ашық көтеріліс жасаудан тартынды. Юхидің орнына оның ұлы Мутара III келді. 1943 жылы ол католицизмге бірінші болып шүкіршілік еткен Мвами болды. 1935 жылдан бастап "тутси", "хуту" және "тва" сөздері жеке куәліктерде көрсетілді. Алайда, тутсилерге ұқсас қаржылық (бірақ емес, физикалық) жағдайы бар бай хутулардың көп болуына байланысты бельгиялықтар адамның мал басының санына негізделген ыңғайлы жіктеу әдісін қолданды. Он немесе одан көп малға ие болған әркім тутси класына жатты. Елдегі білім берудің негізгі ұйымдастырушысы болған Рим-католик шіркеуі хутулар мен тутсилер арасындағы айырмашылықтарды қолдады және күшейтті. Олар әрқайсысы үшін жеке білім беру жүйесін жасады, бірақ 1940 және 1950 жылдар аралығында студенттердің басым көпшілігі тутсилер болды.
Бельгияның БҰҰ сенімгерлік аумағы (19451961)
Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін Руанда-Урунди Біріккен Ұлттар Ұйымының сенімгерлік аймағына айналды, Бельгия – әкімшілік билік ретінде тағайындалды. Бельгиялықтардың 1950 жылдары жүргізген реформалары демократиялық саяси институттардың дамуына көмектесті, бірақ тутси дәстүршілдері оларға қарсылық көрсетті, оларды тутси үстемдігіне қауіп деп есептеді. 1940 жылдардың соңында демократиялық көзқарастарды ұстанған тутси патшасы Рудахигва "убухаке" жүйесін жойып, мал мен жерді қайта бөлуге кірісті. Егістік жерлердің көп бөлігі тутсилердің бақылауында болғанымен, хутулар тутси билігінен азаттық сезіне бастады. Реформалардың нәтижесінде тутсилер енді адамның байлығы мен әлеуметтік статусының өлшемі болып саналатын малды толық бақылауда ұстамайтын болды. Бұл реформалар этникалық шиеленісті күшейтті. Бельгияның этникалық үлгідегі жеке куәліктерді енгізуі топтық идентичностьтің қалыптасуына әсер етті. Бельгия руандалықтар үшін құпия дауыс беру арқылы сайлау өкілдігін енгізді. Хутулар елде үлкен жетістіктерге қол жеткізді. Католик шіркеуі де тутсилердің хутуларға жасаған зорлық-зомбылықтарына қарсы шығып, теңдікті қолдауға кірісті. Мутара патша елдегі тұрақсыздық пен хаосты тоқтату үшін шаралар қабылдады. Мутара көптеген өзгерістер жасады; 1954 жылы ол жерді хутулар мен тутсилер арасында бөліп берді және тутсилердің хутуларға қатысты қолданған тәуелділік жүйесін (убухаке және убуретва) жоюға келісті.
Тәуелсіздікке дейінгі күрес
1950 жылдары және 1960 жылдардың басында Орталық Африканы пан-африканизм толқыны шарлады, оны Танзаниядағы Джулиус Ньерре және Конгодағы Патрис Лумумба сияқты көшбасшылар білдірді. Орталық Африканың барлық аймақтарында отаршылдыққа қарсы сезім күшейді, африкалықтардың бірлігі мен теңдігін жақтаған социалистік платформа қолдау тапты. Ньерре білім беру жүйесіндегі элитаризм туралы жазды. Панафриканистердің, католик шіркеуіндегі хутулардың жақтастарының және Конгодағы ықпалы артып келе жатқан христиан бельгиялықтардың ынталандыруымен хутулардың тутсилерге деген наразылығы күшейді. Біріккен Ұлттар Ұйымының мандаттары, тутси элитасы және бельгиялық отаршылдар жағдайды ушықтырды. PARMEHUTU-дың негізін қалаушы Грегоар Каибанда хутулардың "азаттық" қозғалысын жетекшілік етті. 1957 жылы ол "Хуту манифестін" жазды. Оның партиясы тез арада әскериленді. Бұған жауап ретінде 1959 жылы тутсилер UNAR партиясын құрды, ол Руанда-Урундидің дереу тәуелсіздігін, оның негізінде қолданыстағы тутси монархиясы болуын талап етті. Бұл топ та әскериленді. UNAR мен PARMEHUTU топтары арасында ұсақ шайқастар басталды. 1959 жылдың шілдесінде тутси Мвами (патша) Мутара III Чарльз әдеттегі екпеден кейін қайтыс болғанда, кейбір тутсилер оның қастандықпен өлтірілгенін ойлады. Оның кіші жарты ағасы келесі тутси монархы, Мвами (патша) Кигели V болды. 1959 жылдың қарашасында тутсилер Каибанданы өлтіруге талпыныс жасады. Хуту саясаткері Доминик Мбонюмутваның тутсилердің қолынан қаза болуы (олар оны ұрып-соққан) зорлық-зомбылық толқынына алып келді, бұл "жойқын жел" деп аталды. Хутулар шамамен 20 000-ден 100 000-ға дейін тутсилерді өлтірді; мыңдаған адам, соның ішінде Мвами, бельгиялық коммандостар зорлық-зомбылықты тоқтату үшін келгенге дейін көршілес Угандаға қашып кетті. Тутси басшылары бельгиялықтарды хутуларды қолдаумен айыптады. БҰҰ арнайы комиссиясы тутси азшылықтарына қарсы "нацизмді" еске түсіретін расизмді және үкімет пен бельгиялық биліктің кемсітушілік әрекеттерін анықтады. 1959 жылғы революция Руандадағы саяси өмірде маңызды өзгеріс болды. 150 000-ға жуық тутси көршілес елдерге жер аударылды. Руандада қалған тутсилер хутулар билігімен орталықтандырылған мемлекетте саяси биліктен шеттетілді. Тутси босқындары Конгоның Оңтүстік Киву провинциясына қашып кетті, онда олар Баниамаленге деп белгілі болды. 1960 жылы Бельгия үкіметі Руанда-Урундиде демократиялық муниципалдық сайлау өткізуге келісті. Хуту көпшілігі хуту өкілдерін сайлады. Бұл өзгерістер ғасырлар бойы сақталған тутси монархиясын жойды. Бельгияның тутси-хуту билігін бөлісіп, тәуелсіз Руанда-Урунди құруға жасаған әрекеті, негізінен, күшейген зорлық-зомбылық салдарынан сәтсіз аяқталды. БҰҰ-ның ұсынысымен Бельгия үкіметі Руанда-Урундиді екі жеке елге – Руанда мен Бурундиге бөлді.
In November 1959, Tutsis tried to assassinate Kayibanda. Rumors of the death of Hutu politician Dominique Mbonyumutwa at the hands of Tutsis, who had beaten him, set off a violent retaliation, called the wind of destruction. Hutus killed an estimated 20,000 to 100,000 Tutsi; thousands more, including the Mwami, fled to neighboring Uganda before Belgian commandos arrived to quell the violence. Tutsi leaders accused the Belgians of abetting the Hutus. A UN special commission reported racism reminiscent of "Nazism" against the Tutsi minorities, and discriminatory actions by the government and Belgian authorities. The revolution of 1959 marked a major change in political life in Rwanda. Some 150,000 Tutsis were exiled to neighboring countries. Tutsis who remained in Rwanda were excluded from political power in a state becoming more centralized under Hutu power. Tutsi refugees also fled to the South Kivu province of the Congo, where they were known as Banyamalenge. In 1960, the Belgian government agreed to hold democratic municipal elections in Ruanda Urundi. The Hutu majority elected Hutu representatives. Such changes ended the Tutsi monarchy, which had existed for centuries. A Belgian effort to create an independent Ruanda Urundi with Tutsi Hutu power sharing failed, largely due to escalating violence. At the urging of the UN, the Belgian government divided Ruanda Urundi into two separate countries, Rwanda and Burundi.
Тәуелсіздік (1962)
1961 жылғы 25 қыркүйекте Руанда республика болуы керек пе, әлде монархия болып қалуы керек пе деген мәселе бойынша референдум өтті. Азаматтар басым көпшілікпен республиканы қолдады. Сол күні өткен парламент сайлауынан кейін Каибанда премьер-министр болып, алғашқы Руанда Республикасы жарияланды. Доминик Мбонюмутва ауыспалы үкіметтің алғашқы президенті болып тағайындалды. 1961-1962 жылдары руандалық партизандық топтар көрші елдерден Руандаға шабуылдар жасады. Руандадағы хутулар құрамындағы әскерлер жауап берді, нәтижесінде мыңдаған адам қақтығыстарда қаза тапты. 1962 жылғы 1 шілдеде Бельгия, БҰҰ бақылауымен, екі елге толық тәуелсіздік берді. Руанда ұлттық саясатты толық бақылауға алған көпшілік МДР Пармехуту партиясымен басқарылатын республика ретінде құрылды. 1963 жылы Бурундиден Руандаға жасалған тутси партизандарының шабуылы хуту үкіметінің тутсилерге қарсы жаңа толқынына әкеп соқты; олардың күштері шамамен 14 000 адамды өлтірді. Руанда мен Бурунди арасындағы экономикалық одақ таратылып, екі ел арасындағы шиеленіс күшейді. Руанда хутулардың үстемдігіндегі бірпартиялық мемлекетке айналды. 70 мыңнан астам адам қаза тапты. Каибанда Руанданың алғашқы сайланған президенті болды және тікелей сайланған бірпалаталы Ұлттық Ассамблея мүшелерінен сайланған үкіметті басқарды. Халықаралық мәселелерді бейбіт жолмен шешу, халықтың әлеуметтік және экономикалық жағдайының көтерілуі және Руанданың жан-жақты дамуы – Каибанда режимінің идеалдары болды. Ол алғашқы он жылда 43 елмен, соның ішінде АҚШ-пен ресми қарым-қатынас орнатты. Елдегі жағдай жақсарғанына қарамастан, 1960 жылдардың ортасында мемлекеттік министрліктерде тиімсіздік пен жемқорлық пайда болды. Каибанда әкімшілігі мектептерде және мемлекеттік қызметте хутулардың санын арттыру үшін квоталар енгізді. Бұл әрекет тутсилерді кемсітуге әкеп соқты. Оларға орта мектептер мен университеттердегі орынның тек 9 пайызы ғана берілді, бұл олардың халық құрамындағы үлесіне сәйкес келді. Квоталар мемлекеттік қызметке де қатысты. Жұмыссыздық жоғары болғандықтан, осындай мүмкіндіктерге бәсекелестік этникалық шиеленісті күшейтті. Каибанда үкіметі бельгиялық отаршылдық үкіметінің этникалық анықтама жазылған куәліктерді міндетті ету саясатын жалғастырды және «аралас» некелерге кедергі келтірді. 1964 жылы қайтадан зорлық-зомбылық орын алғаннан кейін үкімет саяси оппозицияны жапты. Ол UNAR және RADER саяси партияларын тыйым салып, тутси мүшелерін атысқа түсірді. Хуту жақтастары тутси көтерілісшілерін сипаттау үшін «иньензи» (тарақандар) терминін жеккөру мағынасында қолданды, оларды елге тығылып кіргендер деп есептеді. Жүздеген мың босқындар көрші елдерге көшіп кетті. Католик шіркеуі Пармехутумен тығыз байланыста болды, олар жергілікті ресурстар мен байланыстарды бөлісті. Шіркеу арқылы үкімет Бельгия мен Германиядағы қолдаушыларымен байланыс орнатты. Елдің екі газеті де үкіметті қолдады және католик басылымдары болды.
Әскери билік
1973 жылғы 5 шілдеде қорғаныс министрі генерал-майор Ювеналь Хабиаримана Каибанданы құлатты. Ол конституцияны күштен тоқтатып, Руанданың Ұлттық Ассамблеясын таратып, барлық саяси қызметке қатаң тыйым салды. Бастапқыда Хабиаримана квота жүйесін жойып, осылайша тутсилердің қолдауын жеңіп алды. Бірақ бұл ұзаққа соқпады. 1974 жылы медицина және білім беру сияқты мамандық салаларында тутсилердің артық өкілдігіне байланысты халық арасында наразылық туды. Мыңдаған тутсилер осындай лауазымдардан кетуге мәжбүр болды, ал көптегендері елден қуылды. Осыған байланысты зорлық-зомбылықта бірнеше жүз тутси қаза тапты. Бірте-бірте Хабиаримана өз ізінен келгендерінің хутуларды тутсилерге қарағанда артық бағалау саясатын қайта енгізді. 1975 жылы президент Хабиаримана Ұлттық революциялық даму қозғалысын (MRND) құрды, оның мақсаты бейбітшілік, бірлік және ұлттық дамуды ілгерілету болды. Бұл қозғалыс «жергілікті деңгейден» бастап ұлттық деңгейге дейін ұйымдастырылды және сайланған және тағайындалған лауазым иелерін қамтыды. MRND қолдауымен 1978 жылғы желтоқсанда референдумда жаңа конституция бекітілді, ол елді MRND басқаруымен тоталитарлық бірпартиалық мемлекет етіп жариялады. Осыдан кейін бірнеше аптадан соң президенттік сайлау өтті. Хабиаримана MRND президенті ретінде сайлау бюллетеніндегі жалғыз кандидат болды. Ол 1983 және 1988 жылдары да қайта сайланды, әр жолы жалғыз үміткер ретінде. Алайда, демократияға жасалған шағын үлес ретінде, сайлаушыларға Руанданың Ұлттық даму кеңесіне сайлауда екі MRND кандидаттарының арасынан таңдау мүмкіндігі берілді. 1990 жылғы шілдеде президент Хабиаримана саяси реформаларға қоғамдық қысымға жауап ретінде Руанданың бірпартиалық жүйесін көппартиялық демократияға айналдыру ниетін жариялады.
Бурундидегі оқиғалармен өзара байланыс
Руандадағы жағдай Бурундидегі жағдайға тығыз байланысты болды. Екі елде де хуту тайпасы көпшілік құрады, бірақ Бурундиде ондаған жылдар бойы тутсилер бақылаған үкімет сақталды. Рвагасоренің қазасынан кейін оның UPRONA партиясы тутси және хуту фракцияларына бөлінді. Монарх тутси премьер-министрін таңдады, бірақ бір жыл өткен соң, 1963 жылы, өсіп келе жатқан хутулар наразылығын басу үшін Пьер Нгенданмуве хуту премьер-министрін тағайындауға мәжбүр болды. Дегенмен, монарх оны көп ұзамай басқа тутси билеушісімен ауыстырды. Бурунди тәуелсіздік алғаннан кейін өткен алғашқы сайлауда, 1965 жылы, Нгенданмуве премьер-министр болып сайланды. Ол дереу тутси экстремисі тарапынан өлтірілді, ал оның орнына басқа хуту, Джозеф Бамина келді. Бірнеше айдан кейін өткен жалпыұлттық сайлауда хутулар 33 орынның 23-ін жеңіп алды, бірақ монарх сайлау нәтижелерін жойды. Бамина да көп ұзамай қаза тапты, ал тутси монархы оның орнына өзінің жеке хатшысы Леопольд Биханы премьер-министр етіп тағайындады. Бұл хутулардың төңкерісіне әкелді, нәтижесінде Муами елден қашып кетті, ал Бихаға оқ атылды (бірақ ол өлмеді). Мишель Микомберо басқарған тутсилер басымдығын көрсететін әскер қатал жауап берді: хуту саясаткерлерінің көп бөлігі өлтірілді. Микомберо үкіметті өз қолына алды және бірнеше айдан кейін жаңа тутси монархын (бұрынғы монархтың ұлы) құлатты және монархия институтын мүлдем жойды. Ол сондай-ақ Руандаға басып кірумен қауіптеді. Бурундиде әскери диктатура тағы 27 жылға созылды, 1993 жылғы келесі еркін сайлауға дейін сақталды. 1965-1972 жылдар аралығында Бурундиде хутулар мен тутсилер арасында тағы жеті жыл бойы үзіліссіз зорлық-зомбылық орын алды. 1969 жылы тутси әскері хутуларға қарсы тағы бір тазарту операциясын жүргізді. 1972 жылы жергілікті хуту көтерілісіне тутсилер басымдығын көрсететін Бурунди әскері қатал жауап берді, нәтижесінде Бурундидегі хуту геноциді орын алып, шамамен 200 000 адам қаза тапты. Бұл зорлық толқыны Бурундиден Руандаға хутулардың жаңа толқынының қашқанын тудырды. Аймақта көптеген тутси және хуту босқындары пайда болды, және шиеленіс күшейе берді. 1988 жылы Бурундидің солтүстігінде хутулардың тутсилерге қарсы зорлық-зомбылығы қайтадан жанданды, жауап ретінде тутси әскері шамамен 20 000 хутуды өлтірді. Тағы да мыңдаған хутулар тағы бір геноцидтен қашу үшін Танзания мен Конгоға қоныс аударуға мәжбүр болды.
Азамат соғысы және геноцид
Угандадағы көптеген руандалық түтсі босқындары Угандадағы Буш соғысында Йовери Кагута Мусевенидің көтерілісші күштеріне қосылып, 1986 жылы көтерілісшілер жеңіске жеткеннен кейін Уганда әскерінің құрамына енді. Олардың арасында Фред Рвигема мен Пол Кагаме болды, олар Руандалық Патриоттық Фронт (РПФ) ұйымында танымал болды, бұл Руанданың көтерілісші тобы негізінен Уганда соғысының түтсі ардагерлерінен тұратын. 1990 жылдың 1 қазанында РПФ көршілес Угандадағы базасынан Руандаға басып кірді. Көбінесе түтсілерден құралған көтерілісшілер үкіметті әлемнің түкпір-түкпірінде тұратын шамамен 500 мың түтсінің проблемаларын шешуде және демократияландыруда сәтсіздік танытқаны үшін айыптады. Руандаға басып кірген түтсі диаспорасы өз әрекеттерінің салдарына дұрыс баға бере алмады. Түтсілердің мақсаты Руанда үкіметін келісімге келуге мәжбүрлеу болғанымен, бұл шабуыл түтсі этносын билікке қайтаруға жасалған әрекет ретінде қабылданып, этникалық шиеленісті бұрынғыдан да жоғары деңгейге көтерді. Дегенмен, 3 жылдық соғыстан және бірнеше алдын ала "атысты тоқтатуға" қарамастан, 1993 жылдың тамызында үкімет пен РПФ "Аруша келісімдері" деп аталған "соңғы" атысты тоқтату туралы келісімге келді, оның мақсаты билікті бөлісу үкіметін құру еді, бірақ бұл жоспар бірден қиындықтарға тап болды. Жағдай одан бетерледі, өйткені 1993 жылдың қазанында Бурундидің тұңғыш сайланған президенті Мелхиор Ндадае, хуту, Бурундидің түтсілер басымдығын құратын әскерімен өлтірілді. Бурундиде әскер жасаған қырғыннан кейін түтсілер мен хутулер арасында қызыл қанды азаматтық соғыс басталды. Бұл қақтығыс Руанда шекарасына таралып, нәзік Руанда келісімдерін тұрақсыздандырды. Түтсі-хуту шиеленісі күрт күшейді. Біріккен Ұлттар Ұйымы (БҰҰ) Руандаға Біріккен Ұлттар Ұйымының Руандаға көмек миссиясы (ЮНАМИР) деп аталған бейбітшілік сақтау күштерін жіберді, бірақ екі елдің азаматтық соғысына қарсы тұру үшін жеткілікті қаржыландырылмады, жеткілікті штаттық бірліктері болмады және көбінесе тиімсіз болды. БҰҰ генерал-лейтенант Ромео Даллеренің алдағы геноцидтің алдын алу үшін қосымша әскерлер мен қақтығыс ережелерін өзгерту туралы өтінішін қабылдамады.
1994 жылы Руандада тутсилерге қарсы геноцид
1994 жылдың 6 сәуірінде Руанда президенті Ювенал Хабиаримана мен Бурундидің хуту президенті Сиприан Нтарямираны алып бара жатқан ұшақ Кигалиге қонуға дайындалып тұрғанда атып түсірілді. Екі президент те ұшақ апатынан қаза тапты. Әскери және жасақ топтары тутсилерді, сондай-ақ этникалық тегіне қарамастан, орталық көзқарасы бар саяси белсенділерді жаппай ұстап, өлтіре бастады. Қырғын Кигалиден елдің түкпір-түкпіріне жылдам тарады; 6 сәуір мен шілде айының басы аралығында бұрын-соңды болмаған жылдамдықпен жасалған геноцид салдарынан 500 000 мен 1 000 000 (көбінесе 800 000 деп айтылады) тутси мен орталық хутулар ұйымдасқан жасақтар (Интерахамве) қолынан қаза тапты. Тіпті қарапайым азаматтар да жергілікті билік өкілдерінен көрші тутсилерін өлтіруге шақырылды, ал жергілікті радиостанциялар оларды "иньензи" (тарақандар) деп атап, қорқыныш пен жеккөрушілік сезімін қоздырды. Президенттің MRND партиясы геноцидтің көптеген аспектілерін ұйымдастыруға қатысқан деп айыпталды. Гуту геноцидшілеріне Radio Télévision Libre des Mille Collines радиосы қолдау көрсетті, ол тутсилерге қарсы зорлық-зомбылықты үзедіретін жеккөрушілік сөздерді таратып, оларды қоздырды. Бұл радиостанция Угандадан RPF және олардың үгандалық одақтастары демеушілік еткен Radio Muhabura радиосымен бір уақытта хабар таратты. RPF Руанданың хуту үкіметіне қарсы азамат соғысын жаңартты, геноцидтік қырғын басталғанын естігеннен кейін. Оның басшысы Пол Кагаме RPF күштеріне Уганда және Танзания сияқты көрші елдерден елге шабуыл жасауға бұйрық берді, бірақ RPF үш жарым жылдан бері Руандада хуту күштерімен және қырғын жасап жатқан Интерхамуе жасақтарымен күресіп жатқандықтан, Пол Кагаме көрші елдерден күштерді бағыттап жіберген жоқ. Соның салдарынан екі ай бойы геноцидпен бірге азамат соғысы да өршіді. Тутсилер басқаратын RPF астанаға қарай жылжуын жалғастырды және маусым айына дейін елдің солтүстік, шығыс және оңтүстік бөліктерін басып алды. Осы қақтығыста мыңдаған бейбіт тұрғындар қаза тапты. БҰҰ мүше мемлекеттері ЮНАМИР-дің әскер мен қаржыны арттыру туралы өтініштерін қабылдаудан бас тартты. RPF бақылауында болмаған елдің қалған бөлігін Франция "Тиркуаз" операциясы аясында басып алды. Француз операциясы жаппай қырғынды тоқтатқанмен, француз әскерлерінің орналасуы хуту жасақтарының қашуына мүмкіндік беру мақсатында болғаны және француз бақылауындағы аумақта тутсилерді өлтіру жалғасқаны туралы айыптаулар бар.
Руандада азаматтық соғыстан кейінгі кезең
1994 жылдың шілдесі мен тамызы аралығында Кагаме бастаған тутсилердің RPF әскерлері Кигалиге кіріп, жақын арада елдің қалған бөлігін басып алды. Тутси көтерілісшілері хуту режимін жеңіп, геноцидті тоқтатты, бірақ шамамен екі миллион хуту босқыны – геноцидке қатысқандар мен тутсилердің кек алуынан қорқып – көрші Бурунди, Танзания, Уганда және Заирге қашты. Бұл жағдай Ұлы көлдер аймағындағы босқындар дағдарысы деп белгілі болды. 1994 жылы тутсилер үкіметті бақылауға алғаннан кейін Кагаме хуту президенті Пастер Бизимунгу басқаратын ұлттық бірлік үкіметін құрды. Кагаме Руанданың қорғаныс министрі және вице-президенті болды, де-факто елдің жетекшісіне айналды. 1997 жылдың қазанында Заирдің шығысында тутсилердің көтерілісінен кейін, кейде оларды бірге банямуленге деп атайды (бірақ бұл термин тек Заирдің шығысындағы бір аймақтың халқын ғана білдіреді, ал басқа тутси этникалық топтарына кіняруанда тілінде сөйлейтін банямасиси және банярутшуру кіреді), Заирдің шығысында босқындардың үлкен қозғалысы басталды. Қарашаның соңғы екі аптасында 600 000-нан астам адам Руандаға оралды. Бұл үлкен репатриацияға 1996 жылдың желтоқсан айының соңында Танзаниядан тағы 500 мың адамның оралуы ілесіп келді, бұл да үлкен, спонтанды толқын болды. Руандадан тыс жерлерде 100 мыңнан аз руандалық қалған деп есептеледі, олардың көпшілігі бұрынғы геноцидтік үкіметтің жеңілген армиясының қалдықтары, Интерхамуе деп аталатын жартылай әскери ұйымдардың одақтастары және 1996 жылға дейін босқындар лагерлерінде жұмысқа алынған сарбаздар деп саналады. Конгоның шығысындағы ормандарда, әсіресе Рутшуру, Масиси және Букавуда көптеген кінәсіз хутулар бар, оларға көтерілісшілер күштері Руандаға оралғанда өлтіріледі деп қате ақпарат берді. Көтерілісшілер бұл адамдардың оралуына кедергі келтіру үшін күш қолданады, өйткені олар адам қалқаны ретінде пайдаланылады. 1997 жылдың 18 қаңтарында Руанданың солтүстік-батысында хуту милициясы үш испандық көмекші қызметкерді және үш сарбазды өлтіріп, тағы бірін ауыр жарақаттады. Содан бері босқындардың көпшілігі елге оралды және ел туристер үшін қауіпсіз. Руандалық кофе халықаралық дәмділік сынақтарында әлемдегі ең жақсы кофелердің бірі деп танылғаннан кейін маңыздылыққа ие бола бастады, ал АҚШ 8 миллион доллар көмек көрсетті. Руанда қазір кофе мен шай экспортынан кіріс табады, бірақ ірі кофе өндіруші елдермен бәсекелесу қиын. Дегенмен, негізгі кіріс көзі туризм, әсіресе тау гориллаларын көру. Олардың басқа да саябақтары, Нюньгуе орманы (дүниедегі соңғы биік тропикалық ормандардың бірі) және Акагера ұлттық паркі (сафари паркі) де туристік маршрутта танымал. Көл жағалауындағы Гизеньи және Кибуе курорттары да дамып келеді. 2000 жылы Бизимунгу Кагаме үкіметін сынағандықтан президенттік лауазымынан алынып, Кагаме президенттікке өтті. Бизимунгу дереу оппозициялық партияны (ПДР) құрды, бірақ Кагаме үкіметі оны тыйым салды. Бизимунгу 2002 жылы мемлекетке опасыздық жасады деген айыппен тұтқындалып, 15 жылға бас бостандығынан айырылды, бірақ 2007 жылы президенттік кешіріммен босатылды. Соңғы есептерде Гакакада куәлік берген құрбан болғандардың жақындарына кек қайтару оқиғалары жиі кездеседі. Бұл сот процестерін үкімет құрған Ұлттық бірлік және татуласу комиссиясы қадағалайды. Гакака – бұл umudugudu (ауыл) деңгейіндегі дәстүрлі сот жүйесі, онда қауым мүшелері судьялар ретінде қызмет ету үшін ақсақалдарды сайлайды және барлық қауым іске қатысады. Бұл жүйе төменгі деңгейдегі геноцид жасағандарды соттау үшін бейімделді, яғни өлтірген немесе ұрлаған, бірақ жаппай қырғынды ұйымдастырмаған адамдарды соттайды. Тұтқындар қызғылт түсті киім киіп, өз қауымдарының алдында сотталады. Сотталғандарға жазалар әртүрлі тағайындалады: түрмеге қамау, ұрланған заттардың құнын өтеу немесе құрбандардың отбасыларының егістіктерінде жұмыс істеу. Гакака ресми түрде 2012 жылдың маусым айында аяқталды. Көптеген адамдар үшін Гакака жараларды жазып, жабылуға көмектесті, ал тұтқындардың куәліктері көптеген отбасыларға құрбандарын табуға көмектесті. Гакака Руанданың барлық ауылдарында аптасына бір рет таңертең өткізіледі және міндетті болып табылады. Руандада этникалық араздықты тудыратын әрекеттерге тыйым салынды, емделу және бірлікке қол жеткізу үшін. Әр түрлі этникалық топтар туралы талқылау сотқа шақыруға себеп болуы мүмкін. Руанда Президенттің СПИД-ке қарсы төтенше жағдай жоспарының (PEPFAR) басты бағытына айналды, ал АҚШ СПИДке қарсы бағдарламалар, білім беру, оқыту және емдеуді ұсынып келеді. Жұқтырған руандалықтар енді елдің барлық денсаулық сақтау орталықтарында тегін антиретровирустық препараттар мен азық-түлік жинақтарын ала алады.
Бірінші және Екінші Конго соғыстары
1996 жылы Кагаме АҚШ ресми тұлғаларымен келіссөздер жүргізгеннен кейін, елді шығыс Заирге қашқан хуту Интерхамве күштерінен қорғау мақсатында РПФ күштері Заирге басып кірді. Бұл басып кіруде Руанда Заирдің ұзақ жылдар бойы диктаторлық билікте болған Мобуту Сесе Секоның қарсыласы, шығыс Заирдегі прогрессивті революционер Лоран Кабиламен одақтасты. Руанда күштерінен өзге, Лоран Кабиланың AFDL (Конгоны азат ету үшін демократиялық күштер альянсы) күштеріне 1980-жылдардың соңында Кагамемен бірге оқыған Уганда күштері де қолдау көрсетті, олар кейін солтүстік-шығыстан шығыс Заирге шабуыл жасады. Бұл оқиға Бірінші Конго соғысы деп аталды. Бұл соғыста Заирдің Оңтүстік Киву аймағындағы тутси топтары өздерінің руандалық тутси тегін жасыру үшін банямуленге деп аталды және тутси RDF күштерімен бірігіп, Солтүстік Киву аймағындағы хуту босқындарына, оның ішінде Интерхамве жасақтарына қарсы күресті. Осы қақтығыстың ортасында Кабила, негізгі мақсаты Мобутуды биліктен ығыстыру болғандықтан, күштерін Киншасаға көшірді. 1997 жылы, Мобуту Сесе Секо простата рагынан қайтыс болған жылдың өзінде, Кабила Киншасаны басып алып, Заирдің президенті болды, кейін ол оны Конго Демократиялық Республикасы деп атады. Конгода жетістікке жеткеннен кейін, ол тутси РПФ руандалық армиясымен және угандалық күштермен одақтасуды қаламай, 1998 жылдың тамызында угандалықтар мен руандалық тутси армиясын ДРК-дан шығаруға бұйрық берді. Алайда, Кагаменің руандалық тутси күштері де, Мусевенидің угандалық күштері де Конгоны тастап кетуге ниетті болған жоқ, соның салдарынан Екінші Конго соғысының негізі қаланды. Екінші Конго соғысы кезінде Конгоның Киву провинциясындағы банямуленге тутси жасақтары Руандаға қосылуға ұмтылды (қазіргі уақытта тутси күштері Кагаме үкіметінің үстемдігінде). Кагаме де осыны қалаған, ол Киву аймағының ресурстарын қосып Руанданың ресурстарын арттыруға және банямуленгелерді құрайтын тутси халқының Руандаға қайта оралуына мүмкіндік беруге ниеттенді, осылайша өзінің саяси базасын нығайтып, Интерхамведен де қырғынға ұшыраған тутилерді қорғауды көздеді. Екінші Конго соғысында Уганда мен Руанда Конго Демократиялық Республикасының көп бөлігін Кабила күштерінен тартып алуға тырысты және жақын мақсатқа жетті. Алайда, Конго Демократиялық Республикасы КӨАД (Оңтүстік Африканың даму қауымдастығы) ұйымының мүшесі болғандықтан, президент Лоран Кабила осы өңірлік ұйымнан көмек сұрады. Кабилаға көмек көрсету үшін әскерлер жіберілді, ең бастысы Ангола мен Зимбабве әскерлері. Бұл әскерлер Кагаменің руандалық тутси күштерінің және угандалық күштердің алға жылжуын тоқтата алды. 1998-2002 жылдар аралығындағы үлкен қақтығыста, Конго үш бөлікке бөлінген кезде, Май Май деп аталатын бірнеше мүмкіндікті пайдаланатын жасақтар пайда болды, оларға АҚШ, Ресей, Қытай және басқа да елдерді қоса алғанда, кіші қару саудасынан пайда көретін әлемдік қару-жарақ саудагерлері көмек көрсетті. Бұл қақтығыста 5,4 миллионнан астам адам және аймақтағы жануарлардың көп бөлігі қаза тапты. 2001 жылы Конго Демократиялық Республикасында Лоран Кабила қаза тауып, оның орнына оның ұлы Жозеф Кабила билікке келді. Соңғысы саяси элитаның бірталай дауысымен сайланды, өйткені ол армиядағы рөлімен ерекшеленді, Мобуту армиясын жеңіп, SADC коалициялық күштерімен бірге соғысқан жақсы даярланған батальондардың "де-факто" офицері болды. Жозеф француз, ағылшын және суахили тілдерін еркін меңгерген. Ол алғашқы жылдары Танзания мен Угандада оқыған. Ол әскери дайындығын Қытайда аяқтады. 5 жылдық ауысу үкіметінің президенті болғаннан кейін, ол 2006 жылы Конгода президенттікке сайланды, негізінен Шығыс Конгодағы қолдауының арқасында. Конгодағы угандалық және руандалық күштер аумақ үшін бір-бірімен шайқаса бастады, ал Конгоның Май Май жасақтары Оңтүстік және Солтүстік Киву провинцияларында (көптеген босқындар орналасқан) жанжалдан пайдаланып, жергілікті есеп айдасуларды реттеуге және жанжалды кеңейтуге, бір-бірімен, угандалық және руандалық күштермен, тіпті конголық күштермен шайқасуға кірісті. Соғыс Жозеф Кабиланың басшылығымен атысты тоқтату туралы келісімге қол қойылып, екі жылдық ауысу кезеңін және еркін және әділ сайлауды ұйымдастыру туралы шешім қабылдау үшін барлық қатысушыларды қамтитын Сан-Сити (Оңтүстік Африка) келіссөздері өткізілді. 2002 жылы Руанданың РПФ әскерлері Конгодан шығып кетті, соның салдарынан аурулар мен нашар тамақтанудан ай сайын мыңдаған адам қаза тапты. Алайда, руандалық көтерілісшілер солтүстік-шығыс Конго мен Киву аймақтарында әрекет етуді жалғастыруда (2007 жылдың мамыр айындағы мәліметтер бойынша). Олар Руандаға қайта оралмай, геноцидтен айыпталуы мүмкін хуту күштерінің қалдықтары екендігі айтылады, бірақ Конгода да қабылданбайды және ДРК әскерлерімен қуғынға түседі. 2007 жылдың алғашқы 6 айында 260 000-нан астам азаматтар қоныс аударды. Конгоның Май Май көтерілісшілері де адамдар мен жануарларға қауіп тудыруда. Үлкен масштабта жасақтарды қарудан айыру жөніндегі күшті күш-жігерлер БҰҰ әскерлерінің көмегімен сәтті аяқталғанмен, соңғы жасақтар 2007 жылы ғана қарудан айырылуда. Алайда, Конгоның солтүстік-шығыс аймақтарындағы Итури аймағындағы жергілікті тайпалар арасындағы қақтығыстар, бастапқыда хуту-тути қақтығысына қатыспаған, бірақ Екінші Конго соғысына тартылған, әлі де жалғасуда.
Руанда бүгінгі күні
Руанда бүгінде тез экономикалық дамудың белгілерін көрсетіп тұр, бірақ елдегі адам құқықтарының нашарлауына байланысты халықаралық алаңдаушылық артып келеді. Экономикалық тұрғыдан алғанда, Руанданың экспорт нарықтарының бастылары Бельгия, Германия және Қытай Халық Республикасы болып табылады. 2007 жылдың сәуір айында Бельгия мен Руанда арасында төрт жылдық талқылаулардан кейін инвестиция және сауда келісіміне қол қойылды. Бельгия Руандаға жыл сайын 25-35 миллион евро көмектеседі. Бельгияның Ауыл шаруашылығы және мал шаруашылығы министрлігімен ынтымақтастығы елдегі ауыл шаруашылығы тәжірибесін дамытуға және жаңартуға бағытталған. Елді қайта құруға көмектесу үшін ауыл шаруашылығы құралдары мен тұқымдар таратылды. Бельгия 2001 жылы Киву көлінде балық шаруашылығын қайта жандандыруға 470 000 АҚШ доллары көмектесті. Шығыс Руандада "Клинтон Хантер" даму жобасы және "Денсаулықтағы әріптестер" ұйымы бірлесіп ауыл шаруашылығы өнімділігін арттыруға, сумен жабдықтау және санитарияны жақсартуға, денсаулық сақтау қызметтерін жетілдіруге және ауыл шаруашылығы өнімдері үшін халықаралық нарықтарды дамытуға көмектесуде. 2000 жылдан бері Руанда үкіметі елді ауыл шаруашылығынан білімге негізделген экономикаға түрлендіруге мүдделі екенін білдірді және бүкіл елде жоғары жылдамдықты интернет желісін құруды жоспарлап отыр. Руанда 2007 және 2009 жылдары Ұлттар Достастығына қосылуға өтініш берді, бұл Францияның сыртқы саясатынан алшақтауға тырысуын көрсетеді. 2007 жылы ол Уганданың Кампала қаласында өткен Достастық басшыларының кеңесінде қатысуға тырысты, бірақ 2009 жылы Тринидад және Тобагоның Порт-оф-Спейн қаласында өткен кеңесте мүшелікке қабылданды. Австралияның Сыртқы істер министрі Стивен Смит бұл шараның "құқық үстемдігін нығайтуға және Руанда үкіметінің демократия мен экономикалық өсуге бағытталған күш-жігерін қолдауға" көмектесетінін мәлімдеді. Руанда 2009 жылы көршілес Бурундимен бірге Шығыс Африка қауымдастығына қосылды. Алайда, содан бері Freedom House Руанданы "еркін емес" деп бағалап, саяси құқықтар мен азаматтық бостандықтардың нашарлап бара жатқанын көрсетеді. 2010 жылы Amnesty International президент сайлауы алдында FDU Inkingi (Біріккен Демократиялық Күштер) партиясының төрағасы Виктория Ингабире мен оның көмекшісі Джозеф Нтваундиге жасалған шабуылды "күшті айыптады", олар 2010 жылдың ақпанында Кигалидегі үкіметтік ғимараттан партияның тіркеу құжаттарын алып жатқанда шабуылға ұшырады. Сәуір айында Руанданың иммиграциялық қызметі Human Rights Watch ұйымының зерттеушісінің жұмыс визасын қайтадан беруден бас тартты. Тіркеуге қол жеткізген жалғыз оппозициялық партия PS Imberakuri-дің президенттікке үміткері Бернар Нтаганда 24 маусымда "геноцид идеологиясы" және "бөлініс тудыру" айыптарымен тұтқындалды. Руанданың Жасыл партиясының төрағасы Франк Хабинеза да қауіп-қатерлер туралы хабарлады. 2009 жылдың қазан айында Руанданың Жасыл партиясының жиналысын полиция күшпен таратып жіберді, партияның тіркелуіне немесе президент сайлауына үміткер ретінде қатысуына рұқсат берілмеді. Сайлауға бірнеше апта қалғанда, 2009 жылдың 14 шілдесінде оппозициялық Демократиялық Жасыл партияның вице-президенті Андре Кагва Рвисереканың денесі, басы дерлік толығымен кесілген күйінде, оңтүстік Руанданың Бутаре қаласында табылды. Үкімет саясаты мен іс-әрекеттерін қоғамдық бақылау баспасөз бостандығымен шектелген. 2009 жылдың маусым айында "Umuvugizi" газетінің журналисі Жан Леонард Ругамбаге Кигалидегі үйінің алдында атып өлтірілді. Ол кезде Umuvugizi Оңтүстік Африкада эмиграцияда тұратын бұрынғы руандалық генерал Фаустин Каюмба Ньявасаға жасалған қастандыққа қатысты сыни тергеуді қолдады. 2009 жылдың шілдесінде "Umurabyo" газетінің редакторы Агнес Нкуси Увимана "геноцид идеологиясын" тарату айыбымен қуғынға түсті. Президент сайлауы жақындаған сайын тағы екі газет редакторы Руанданы тастап кетті. Біріккен Ұлттар Ұйымы, Еуропалық Одақ, АҚШ, Франция және Испания алаңдаушылықтарын білдірді.