Руанданың астанасы – Кигали қаласы — Мақалалармен ағылшынша

Кіріспе

Руанданың астанасы және ең ірі қаласы – Кигали. Кигали Руанданың астанасы және ең ірі қаласы. Ол елдің географиялық орталығына жақын, төбелі-қырлы аймақта, көптеген жартасты жазықтар мен тік беткейлерге бөлінген жерде орналасқан. Кигали – салыстырмалы түрде жаңа қала. Ол 1907 жылы әкімшілік бекет ретінде құрылғаннан бері Руанданың экономикалық, мәдени және көлік орталығы болып табылады. 1962 жылы тәуелсіздік алғаннан кейін ел астанасы атанды, бұл орталықты Хуйеден ауыстырды. 15 ғасырдан бері Руанда Корольдігінің, ал 20 ғасыр басында Германия империясының бақылауында болған аймақта, 1907 жылы қаланың орнын колониялық резидені Рихард Кандт өзінің штаб-пәтері үшін таңдады. Ол оның орталық орналасқандығын, көркі мен қауіпсіздігін атап өтті. Неміс кезеңінде қалаға шетелдік саудагерлер келе бастады, ал Кандт тутси руандалық студенттері үшін бірнеше мемлекеттік мектептер ашты. Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде Бельгия Руанда мен Бурундиді бақылауға алып, Руанда-Урунди мандатын құрды. Кигали Руанданың отарлық әкімшілік орталығы болып қала берді, бірақ Руанда-Урундидің астанасы Бурундидегі Усумбура (қазіргі Бужумбура) болды. Тәуелсіздік алған кезде Кигалиде бар болғаны 6000 адам тұрды. Келесі онжылдықтарда қаланың өсімі баяу болды. 1990 жылы басталған үкімет әскері мен Руандалық Патриоттық Фронт (РПФ) арасындағы Руанда азаматтық соғысы бастапқыда қалаға тікелей әсер етпеді. Алайда, 1994 жылдың сәуір айында Руанда президенті Ювенал Хабиаримананың ұшағы Кигали маңында атып түсірілді. Оның өлімінен кейін Руанда геноциді басталды, нәтижесінде уақытша үкіметке адал хуту экстремистері бүкіл ел бойынша 800 000 – 1 000 000 тутси мен орташа хутуларды өлтірді. РПФ жаңадан соғысқа кірісіп, бір жылдан астам берілген атысты тоқтатуды бұзды. Олар біртіндеп елдің көп бөлігін бақылауға алып, 1994 жылдың 4 шілдесінде Кигалиді жаулап алды. Геноцидтен кейін Кигалиде халық саны тез өсті және қаланың көп бөлігі қайта жаңартылды. Кигали қаласы – Руанданың 2006 жылы шекаралары белгіленген бес провинциясының бірі. Ол Гасабо, Кикукиро және Ньяругенге – үш ауданға бөлінген, олар тарихи тұрғыдан жергілікті басқарудың маңызды бөлігін құрады. 2020 жылдың қаңтар айындағы реформалар аудандардың көптеген өкілеттіктерін қалалық кеңеске берді. Қалада Руанда президентінің резиденциясы мен кеңсесі және көптеген үкімет министрліктері орналасқан. Кигалидің жалпы ішкі өніміне ең көп үлес қосатын сала – қызмет көрсету секторы, бірақ халықтың айтарлық бөлігі шағын шаруашылықтарда, соның ішінде ауыл шаруашылығында жұмыс істейді. Қалалық билік үшін халықаралық туристерді тарту – басымдыққа ие, оның ішінде демалыс туризмі, конференциялар мен көрмелерді ұйымдастыру.

Capital and the largest city of Rwanda

Kigali is the capital and largest city of Rwanda. It is near the nation's geographic centre in a region of rolling hills, with a series of valleys and ridges joined by steep slopes. As a primate city, Kigali is a relatively new city. It has been Rwanda's economic, cultural, and transport hub since it was founded as an administrative outpost in 1907, and became the capital of the country at independence in 1962, shifting focus away from Huye. In an area controlled by the Kingdom of Rwanda from the 15th century, and then, by the German Empire in the beginning of the 20th century, the city was founded in 1907 when Richard Kandt, the colonial resident, chose the site for his headquarters, citing its central location, views and security. Foreign merchants began to trade in the city during the German era, and Kandt opened some government run schools for Tutsi Rwandan students. Belgium took control of Rwanda and Burundi during World War I, forming the mandate of Ruanda Urundi. Kigali remained the seat of colonial administration for Rwanda but Ruanda Urundi's capital was at Usumbura (now Bujumbura) in Burundi and Kigali remained a small city with a population of just 6,000 at the time of independence. Kigali grew slowly during the following decades. It was not initially directly affected by the Rwandan Civil War between government forces and the rebel Rwandan Patriotic Front (RPF), which began in 1990. However, in April 1994 Rwanda's President Juvénal Habyarimana was killed when his aircraft was shot down near Kigali. His death was followed by the Rwandan genocide, with Hutu extremists loyal to the interim government killing an estimated 800,000 1,000,000 Tutsi and moderate Hutu nationwide. The RPF resumed fighting, ending a cease fire of more than a year. They gradually took control of most of the country and seized Kigali on 4 July 1994. Post genocide Kigali has experienced rapid population growth, with much of the city rebuilt. The city of Kigali is one of the five provinces of Rwanda, with boundaries set in 2006. It is divided into three districts—Gasabo, Kicukiro, and Nyarugenge—which historically had control of significant areas of local governance. Reforms in January 2020 transferred much of the districts' power to the city wide council. The city also hosts the main residence and offices of the president of Rwanda and most government ministries. The largest contributor to Kigali's gross domestic product is the service sector, but a significant proportion of the population works in agriculture including small scale subsistence farming. Attracting international visitors is a priority for city authorities, including leisure tourism, conferences and exhibitions.

Этимология

Кигали атауы киньяруанда тіліндегі "ки" префиксі мен "гали" жұрнағының бірігуінен пайда болған, "гали" кең немесе жалпақ дегенді білдіреді. Алғашқыда бұл атау Кигали тауына қатысты қолданылған, себебі таудың өзі кең және жалпақ болғандықтан, кейін қала таудың атымен аталды. Руанданың ауызша тарихы бойынша, бұл атау 14 ғасырда пайда болған. Ертедегі Руанда патшалығы Кигалиді қамтыды, бірақ тарихының сол кезеңінде ол Бугесера және Гисака сияқты үлкен әрі күшті көршілерімен бірге шағын мемлекет болды. 16 ғасырда Гисака әулетінің бір өкілі Руанда патшасы Руганзу I Бвимбаны өлтірді, бірақ Руганзудың ұлы Цилима I Ругве Бугесераның көмегімен қарсы тұрып, Руанданың аумағын кеңейте алды. 16 ғасырдың соңында немесе 17 ғасырдың басында қазіргі Уганданың баниоро тайпасы Руанда патшалығына солтүстіктен шабуыл жасады. Патша батысқа қашуға мәжбүр болды, ал Кигали мен шығыс Руанда Бугесера мен Гисаканың билігінде қалды. 17 ғасырда мвами (патша) Руганзу II Ндолидің Руанданың жаңа әулетін құруы, содан кейін шығысқа жасалған шабуылдар мен Бугесераның жаулануы Руанда патшалығының аймақтағы үстемдігінің басталуын белгіледі. Патшалықтың астанасы елдің оңтүстігіндегі Ньянза қаласында орналасқан.

Колониялық кезең

Кигали қаласының негізі, әдетте, 1907 жылға дейін саналады. Осы жылы неміс әкімшісі және зерттеуші Ричард Кандт Руанданың алғашқы ресми тұрғыны болып тағайындалып, қаланы өзінің бас кеңсесі ретінде құрды. Руанда мен көршілес Бурунди 1884 жылғы Берлин конференциясының шешімімен Германияға берілді. Олар Германияның Шығыс Африкасының құрамына кірді. Германия 1897 жылы король Юхи V Мусингамен одақ құрып, елде бекінді. Кандт 1899 жылы Киву көлін зерттеу және Нил өзенінің бастауын табу үшін келді. 1907 жылы Германия Руанда мен Бурунди әкімшіліктерін бөлісуге шешім қабылдағанда, Кандт резиденттік қызметке тағайындалды. Ол қаланың елдің орталық орналасқандығына байланысты Кигалиді өзінің бас кеңсесі ретінде таңдады. 1905 жылы жазылған неміс жарлығына қарамастан, ол «туған жерінен келмегендерге» Руандаға кіруге тыйым салған болатын. Бірақ Кандт 1908 жылдан бастап шетелдік саудагерлердің кіруіне рұқсат берді, бұл Руандада сауда-саттық белсенділігінің басталуына жағдай жасады. Кигалидегі алғашқы кәсіпорындарды грек және үнді саудагерлері, сондай-ақ баганда және суахили халқының көмегімен құрды. Сауда тауарларына мата және әшекей бұйымдар кірді. Сауда-саттық көлемі шектеулі болды және 1914 жылы қалада 30-ға жуық фирма жұмыс істеді. Кандт Кигалиде мемлекеттік мектептер ашты, онда тутси студенттері білім алды. Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде бельгиялық әскерлер Руанда мен Бурундиді басып алды. 1916 жылдың 6 мамырында полковник Филипп Молитор басқаратын Солтүстік бригада Кигалиді басып алды. 1922 жылы бельгиялықтар Ұлттар Лигасының мандатымен Руанда-Урундидің міндетті аумағын құрап, егемендік алды. 1917 жылдың басында Бельгия мандатты тікелей басқаруға тырысты, король Мусинганы тұтқындады және руандалықтарды сот жүйесінен шеттетуге ұмтылды. Осы кезеңде Кигали Гизеньимен қатар екі провинциялық астананың бірі болды. Соғыс кезінде еуропалық әскерлерге көмек көрсету үшін жергілікті тұрғындарды жұмылдыру, солдаттардың азық-түлікті тонауы және егістіктерді қиратқан нөсер жаңбырлар ауыл шаруашылығында еңбек күшінің жетіспеуіне және Бельгия әкімшілігінің басындағы ауыр ашаршылыққа әкелді. Ашаршылық, сонымен қатар күрделі руандалық қоғамды басқарудың қиындықтары, бельгиялықтарды 1917 жылдың соңында неміс үлгісіндегі жанама басқаруды қайта орнатуға итермеледі. Мусинга Ньянзадағы тағына қайта оралды, ал Кигали отаршылдық әкімшіліктің ордасы болып қала берді. Бұл жағдай 1920 жылдардың ортасына дейін сақталды, бірақ 1924 жылдан бастап бельгиялықтар монархияны тағы да шеттетуді бастады, бұл жолы тұрақты түрде. Бельгия дауларды шешуді, лауазымды адамдарды тағайындауды және салықтарды жинауды өз бақылауына алды. Кигали отарлық дәуірдің соңына дейін салыстырмалы түрде кішкентай қала болып қала берді, өйткені әкімшіліктің көп бөлігі Руанда-Урундидің астанасы Усумбурада (қазір Бурундидегі Бужумбура) жүргізілді. Усумбураның халқы 1950 жылдары 50 000-нан асып, мандаттың жалғыз еуропалық үлгідегі қаласы болды, ал Кигалидің халқы 1962 жылы тәуелсіздікке дейін шамамен 6 000 адамды құрады.

The founding of Kigali is generally dated to 1907, when German administrator and explorer Richard Kandt was appointed as the first resident of Rwanda, and established the city as the headquarters. Rwanda and neighbouring Burundi had been assigned to Germany by the Berlin Conference of 1884, forming part of German East Africa, and Germany established a presence in the country in 1897 with the formation of an alliance with the king, Yuhi V Musinga. Kandt arrived in 1899, to explore Lake Kivu and search for the source of the Nile. When Germany decided in 1907 to separate the administration of Rwanda from that of Burundi, Kandt was appointed as resident. He chose to make his headquarters in Kigali due to its central location in the country, Despite a German ordinance written in 1905, which prohibited "non indigenous natives" from entering Rwanda, Kandt began permitting the entry of foreign traders in 1908, which allowed commercial activity to begin in Rwanda. Kigali's first businesses were established by Greek and Indian merchants, with assistance from Baganda and Swahili people. Items traded included cloth and beads. Commercial activity was limited and there were only around 30 firms in the city by 1914. Kandt also opened government run schools in Kigali, which began educating Tutsi students. Belgian forces took control of Rwanda and Burundi during World War I, with Kigali being captured by the Northern Brigade led by Colonel Philippe Molitor on 6 May 1916. The Belgians were granted sovereignty by a League of Nations mandate in 1922, forming the mandatory territory of Ruanda Urundi. In early 1917, Belgium attempted to assert direct rule on the mandate, placing King Musinga under arrest and sidelining Rwandans in the judiciary. In this period, Kigali was one of two provincial capitals, alongside Gisenyi. An agricultural labour shortage caused by the recruitment of locals to assist the European armies during the war, the plundering of food by soldiers, and torrential rains which destroyed crops, led to a severe famine at the start of the Belgian administration. The famine, combined with the difficulty of governing the complex Rwandan society, prompted the Belgians to re establish the German style indirect rule at the end of 1917. Musinga was restored to his throne at Nyanza, with Kigali remaining home to the colonial administration. This arrangement persisted until the mid 1920s, but from 1924 the Belgians began once more to sideline the monarchy, this time permanently. Belgium took over control of dispute resolution, appointment of officials and collection of taxes. Kigali remained relatively small through the remainder of the colonial era, as much of the administration took place in Ruanda Urundi's capital Usumbura, now known as Bujumbura in Burundi. Usumbura's population exceeded 50,000 during the 1950s and was the mandate's only European style city, while Kigali's population remained at around 6,000 until independence in 1962.

Тәуелсіздік алғаннан кейінгі кезең

1962 жылы Руанда тәуелсіздік алғаннан кейін Кигали астана болды. Ньянза, мвамидің дәстүрлі ордасы, және оңтүстік Бутаре қаласы (белгиялықтар тұсында Астрида деп аталған), интеллектуалдық және діни орталық ретінде танымал болғандықтан, тағы екі қала қарастырылды. Бірақ билік ақырында Кигалиді, оның орталық жерде орналасқандығына байланысты таңдады. Келесі онжылдықтарда қала тұрақты өсімді бастан кешірді: 1970 жылдардың басында халық саны 25 000 болды, тек бес асфальтталған жол болды, ал 1991 жылы шамамен 250 000 адамға жетті. 1973 жылдың 5 шілдесінде қан төгілмейтін әскери төңкеріс болды, оның барысында қорғаныс министрі Ювеналь Хабиаримана биліктегі президент Грегоир Каябанданы құлатты. Бірнеше күн бұрын әскери шенеуніктер Тәуелсіздік күнін мерекелеу үшін Кигалиде жиналған, ал 4 шілде күні таңнан бастап үкіметтік ғимараттарды басып ала бастады. Кәсіпорындар бірнеше күнге жабылды, әскерлер қала бойынша патрульдеді, бірақ төңкеріс қансыз аяқталды және өмір қалыпты жағдайына оралды. Тарихшы Жерар Прунье осы реакцияны «халықтың кең тараған жеңілісі» деп сипаттады. АҚШ Мемлекеттік департаментінің төңкерістен кейін жіберген дипломатиялық хабарламасында, төңкерістен кейінгі бұзылыстар қысқа ғана уақытқа созылғаны және әскерлер 11 шілдеге дейін көшелерді тастап кеткені айтылды. 1990-1994 жылдар аралығындағы Руанда азаматтық соғысының алғашқы үш жылында Кигали тікелей зардап көрмеді, бірақ көтерілісші Руанда патриоттық фронты (РПФ) 1993 жылдың ақпан айында қалаға шабуыл жасауға жақын болды. Сол жылдың желтоқсан айында Аруша келісімдеріне қол қойылғаннан кейін қалада Біріккен Ұлттар Ұйымының бейбітшілікті сақтау күштері құрылды, ал РПФ-қа қаладағы ғимаратты дипломаттары мен әскерлері үшін пайдалануға рұқсат берілді. 1994 жылдың сәуір айында президент Хабиаримананың ұшағы Кигали халықаралық әуежайының жанында атып түсіріліп, қаза тапты. Бұл шабуылда Бурунди президенті Сиприан Нтарямира да қаза тапты. Бұл Руанда геноцидіне түрткі болды, оның барысында 500 000–800 000 тутси және саяси жағынан орташа хуту уақытша үкіметтің бұйрықтарымен жоспарланған шабуылдарда өлтірілді. Кигалиде орналасқан оппозициялық саясаткерлер геноцидтің алғашқы күні қаза тапты, ал қала армия мен РПФ арасындағы, соның ішінде соңғысының базасындағы қатыгез шайқастардың ортасына айналды. РПФ елдің солтүстігінен шабуылдады және сәуір мен маусым аралығында Руанданың көп бөлігін біртіндеп бақылауына алды. Олар Кигалиді қоршап алып, оның жабдықтау жолдарын кесіп тастағаннан кейін, маусымның ортасында қала үшін күресуді бастады. Үкімет күштері адам күші мен қару-жарағы жағынан басым болды, бірақ РПФ тактикалық түрде шайқасты және үкіметтік күштердің Кигали үшін күреске емес, геноцидке назар аударуын пайдаланды. РПФ 4 шілдеде Кигалиді бақылауына алды, бұл күн қазір Руанданың ұлттық мерекесі – Азаттық күні ретінде атап өтіледі. Соғыс пен геноцидтен кейін қалада басқа аймақтардан көшіп келудің нәтижесінде халық саны тез өсті, сондай-ақ туу көрсеткіші жоғары болды. Соғыс кезінде қираған ғимараттар бұзылды, қаланың көп бөлігі қайта жаңартылды, қазіргі заманғы кеңсе ғимараттары мен инфрақұрылымдар қаланың барлық жерінде бой көтерді. 2013 жылы қала мен үкімет қабылдаған және халықаралық қаржы мен еңбекпен қолдау тапқан бас жоспар 2040 жылға қарай Кигалиді орталықтандырылмаған заманауи қала ретінде құруды көздеп отыр.

Kigali became the capital upon Rwandan independence in 1962. Two other cities were considered: Nyanza, as the traditional seat of the mwami, and the southern city of Butare (known as Astrida under the Belgians), due to its prominence as a centre of intellect and religion. The authorities eventually chose Kigali because of its more central location. The city grew steadily during the following decades; in the early 1970s the population was 25,000 with only five paved roads, and by 1991 it was around 250,000. On 5 July 1973 there was a bloodless military coup, in which minister of defence Juvénal Habyarimana overthrew ruling president Grégoire Kayibanda. Military officers had gathered in Kigali for a military tattoo to commemorate Independence Day a few days earlier, and they began occupying government buildings from dawn on 4 July. Businesses closed for a few days, and troops patrolled across the city, but the coup was bloodless and life continued as normal, historian Gérard Prunier describing the reaction as "widespread popular relief". According to a US Department of State diplomatic cable sent shortly afterwards, the disruption following the coup was short lived and the army had left the streets by 11 July. Kigali was not directly affected during the first three years of the 1990–1994 Rwandan Civil War, although the rebel Rwandan Patriotic Front (RPF) did come close to attacking the city in February 1993. In December of the same year, following the signing of the Arusha Accords, a United Nations peacekeeping force was established in the city, and the RPF were granted use of a building in the city for their diplomats and soldiers. In April 1994 President Habyarimana was assassinated when his plane was shot down near Kigali International Airport. Burundian president Cyprien Ntaryamira was also killed in the attack. This was the catalyst for the Rwandan genocide, in which 500,000–800,000 Tutsi and politically moderate Hutu were killed in well planned attacks on the orders of the interim government. Opposition politicians based in Kigali were killed on the first day of the genocide, and the city then became the setting for fierce fighting between the army and the RPF including at the latter's base. The RPF began attacking from the north of the country, and gradually took control of most of Rwanda between April and June. After encircling Kigali and cutting off its supply routes, they began fighting for the city itself in mid June. The government forces had superior manpower and weapons but the RPF fought tactically, and were able to exploit the fact that the government forces were concentrating on the genocide rather than the fight for Kigali. The RPF took control of Kigali on 4 July, a date now commemorated as Liberation Day, a Rwandan national holiday. Since the war and genocide the city has experienced rapid population growth as a result of migration from other areas, as well as a high birth rate. Buildings that were heavily damaged during the fighting have been demolished, much of the city has been rebuilt, and modern office buildings and infrastructure now exist across the city. A masterplan, adopted by the city and the government in 2013 and supported by international finance and labour, seeks to establish Kigali as a decentralised modern city by 2040.

География

Кигали Руанданың орталығында, 1°57′S 30°4′E координаталарында орналасқан. Руанданың қалған бөлігі сияқты, ол Орталық Африка уақытын пайдаланады және жыл бойы Ұлыттық әмбебап уақыттан (UTC+02:00) екі сағатқа озық. Қала 2006 жылы елдегі жергілікті басқаруды қайта құрудың бір бөлігі ретінде енгізілген Руанданың бес провинциясының бірі – Кигали провинциясымен шектеседі. Қаланың шекарасы Солтүстік, Шығыс және Оңтүстік провинциялармен іргелес. Ол оңтүстік-батыстағы Ньяругенге, оңтүстік-шығыстағы Кикукиро және қаланың солтүстік жартысын алып жатқан Гасабо әкімшілік аудандарына бөлінеді. Қалалық құрылыс муниципалитет шекарасының шамамен 70 пайызын құрайды. Кигали – төбелі аймақта, бір-бірімен тік беткейлермен жалғанған көптеген аңғарлар мен қыраттар бар жерде жатыр. Ол Кигали және Джали таулары арасында орналасқан, ал қаланың ең төменгі бөліктерінің биіктігі теңіз деңгейінен жоғары. Геологиялық тұрғыдан алғанда, Кигали граниттік және метаседименттік аймақта орналасқан, төбелерде латериттік топырақтар, ал аңғарларда аллювиалды топырақтар кездеседі. Нілдің жоғарғы ағысының бөлігі болып табылатын Ньябаронго өзені Кигали қаласының батыс және оңтүстік шекарасын құрайды, бірақ бұл өзен қалалық аумақтан тысқары орналасқан. Қала арқылы өтетін ең ірі өзен – Ньябугого өзені, ол Мұхази көлінен оңтүстікке қарай ағып, Кигали және Джали таулары арасымен батысқа қарай Ньябаронгоға құяды. Ньябугого қаланың әртүрлі кішігірім арналарымен толығады, ал оның су жинау алабы Кигали аумағының көп бөлігін қамтиды, оңтүстіктегі Ньябаронгоға тікелей ағып түсетін аймақтардан басқа. Өзендердің жанындағы батпақты жерлер қала үшін су қоймасы және су тасқынынан қорғау қызметін атқарады, бірақ олар ауыл шаруашылығы мен құрылысқа байланысты қауіпте. "Умусамби ауылы" – Кигалидегі қайта қалпына келтірілген батпақ, ол әрекет етуге қабілетсіз сұр тажы бар тұрушылар үшін пана болып табылады.

Қалалық көрініс

Кигалидің орталық бизнес ауданы (CBD), кейде ағылшын тілінде киньяруанда тіліндегі mu mujyi ("қалада") терминімен аталады, Nyarugenge төбесінде орналасқан және 1907 жылы Ричард Кандт құрған алғашқы қаланың орны. CBD құрылыс аймағының батыс жиегінде жатыр. CBD-дегі басқа да ғимараттарға жоғары деңгейдегі Serena, Marriott және Mille Collines қонақүйлері, Кигали университетінің оқу ауруханасы, ұлттық университеттің ғылым және технология колледжі, сондай-ақ Ұлттық банк, Қаржы және экономикалық жоспарлау министрлігі сияқты мемлекеттік ғимараттар кіреді. CBD-нің оңтүстік-батысында, сондай-ақ Nyarugenge төбесінде Ньямирамбо маңы орналасқан. Бұл 1920 жылдары Бельгия отаршылдық үкіметі мемлекеттік қызметкерлер мен суахили саудагерлері үшін салған қаланың екінші бөлігі болды. Соңғы топтың көпшілігі ислам дінін ұстанғандықтан, Ньямирамбо "мұсылмандық аудан" деп белгілі болды. Ньямирамбодағы Жасыл мешіт (Masjid al Fatah) – Кигалидегі ең көне мешіт, ол 1930 жылдардан бері сақталып келеді. 2015 жылы саяхат басылымы Rough Guides Ньямирамбоны "Кигалидің ең керемет ауданы" деп сипаттап, оның көпмәдениетті статусы мен жанды түнгі өмірін атап өтті, мұндай атмосфера қаланың көп бөлігінде кездеспейді. Ньямирамбоның солтүстігінде және CBD-нің батысында Ньябугого орналасқан. Қаланың ең төменгі бөлігінде, Ньябугого өзенінің аңғарында орналасқан Ньябугого Кигалидің басты автобус және такси станциясы болып табылады, онда көптеген ішкі және халықаралық бағыттарға көліктер кетеді. Кигалидің қалған маңындағы аудандар CBD-нің шығысына қарай жатыр. Кийову ең жақын, ол Nyarugenge төбесінің шығыс беткейінде орналасқан. Кийовудың KN3 тас жолының оңтүстігіндегі жоғары бөлігі колониялық дәуірден бері бай шетелдік тұрғындар мен руандалықтардың мекені болған, онда ірі үйлер мен жоғары деңгейдегі мейрамханалар көп. Кийовудың негізгі тас жолдың солтүстігіндегі төменгі бөлігі 2008 жылға дейін тәуелсіздік алғаннан кейін қалыптасқан бейресми қоныстардан тұрды, сол кезде қатаң тұрғын үй ережелері жеңілдетілді. 2008 жылы төменгі Кийовудағы үйлер үкіметке тиесілі болды, ал тұрғындарына өтемақы төленді немесе басқа аймақтарға, соның ішінде Батсинда маңындағы арнайы салынған елді мекенге көшірілді. Үкімет Кийовудың төменгі бөлігінде қазіргі CBD-ны толықтыратын жаңа бизнес ауданын құруды жоспарлап отыр, бірақ 2017 жылдың соңына дейін онда аз ғана ғимараттар салынды. Шығыс маңындағы басқа аудандарға Кациру (көптеген мемлекеттік ведомстволар мен президент кеңсесі орналасқан), Гизози (Кигали геноцид мемориалы орналасқан), Ньярутарама (қаланың жалғыз гольф алаңы бар бай маң), Кимихурура, Ремера және Каномбе (Кигали халықаралық әуежайы орналасқан қаланың шығыс жиегіндегі CBD) кіреді. Кигали соңғы жылдары "Африкадағы ең таза қала" деп танылды.

Kigali's central business district (CBD), sometimes known in English by the Kinyarwanda term mu mujyi ("in town"), is on Nyarugenge Hill and was the site of the original city founded by Richard Kandt in 1907. The CBD is situated towards the western edge of the built up area, Other buildings in the CBD include the upmarket Serena, Marriott and Mille Collines hotels, the University Teaching Hospital of Kigali, the national university's College of Science and Technology, and government buildings such as the National Bank of Rwanda and the Ministry of Finance and Economic Planning. To the south west of the CBD, and also on the Nyarugenge Hill, is the suburb of Nyamirambo. This was the second part of the city to be settled, being built in the 1920s by the Belgian colonial government as a home for civil servants and Swahili traders. The latter group were mostly members of the Islamic faith, which led to Nyamirambo being known as the "Muslim Quarter". Nyamirambo's Green Mosque (Masjid al Fatah) is the oldest mosque in Kigali, dating to the 1930s. Travel publisher Rough Guides described Nyamirambo in 2015 as "Kigali's coolest neighbourhood", citing its multi cultural status and an active nightlife, which is not found in much of the rest of the city. North of Nyamirambo, and west of the CBD is Nyabugogo. Situated at the lowest part of the city, in the valley of the eponymous Nyabugogo River, Nyabugogo is home to Kigali's principal bus and share taxi station, with vehicles departing for numerous domestic and international destinations. The remainder of Kigali's suburbs lie to the east of the CBD, with an urban sprawl spanning the many hills and ridges. Kiyovu is the closest, on the eastern slopes of Nyarugenge Hill. The higher part of Kiyovu, to the south of main road KN3, has been home to wealthy foreign residents and Rwandans since colonial times, with large houses and high end restaurants. The lower part of Kiyovu, north of the main road, consisted until 2008 of informal settlements that had formed after independence, when strict residence rules were relaxed. The houses in lower Kiyovu were expropriated by the government in 2008 with residents compensated or relocated to other areas, including to a purpose built estate in the Batsinda neighbourhood. The government has plans to create a new business district in lower Kiyovu to complement the existing CBD, although as of late 2017 there had been only a handful of buildings erected there. Other eastern suburbs include Kacyiru, home to most government departments and the office of the president; Gisozi, where the Kigali Genocide Memorial is located; Nyarutarama, an affluent suburb housing the city's only golf course; Kimihurura; Remera and Kanombe, from the CBD on the eastern edge of the city, where Kigali International Airport is located. Kigali has been ranked the "cleanest city in Africa" in recent years.

Экономика

Кигали – Руанданың экономикалық және қаржылық орталығы, елдің негізгі кіру порты және ірі бизнес орталығы. NISR Руанданың аймақтық бірліктері бойынша толыққанды экономикалық деректерді ұстамайды, бірақ экономистер қаланың өнімділігін бағалау үшін түрлі шараларды қолданды. Дүниежүзілік банк саясатын зерттеу бөлімінің 2015 жылғы жұмыс қағазында әртүрлі аймақтардағы түнгі жарықтың мөлшері жалпы ішкі өнімнің (ЖІӨ) салыстырмалы көрсеткіші ретінде пайдаланылды және Кигалидің үш ауданы Руанданың түнгі жарық шығаруының 42 пайызын құрады. Бұл деректерге сүйенсек, қаланың жалпы ЖІӨ-сі шамамен 1,8 миллиард АҚШ долларын немесе жан басына 1619 долларды құрайды, ал ұлттық орташа көрсеткіш 436 долларды шамалайды. Дүниежүзілік банктің тағы бір 2015 жылғы зерттеуі елдегі тіркелген компаниялардың жалпы айналымын, Руанданың Салық қызметіне ұсынған мәліметтер бойынша өлшеді және олардың 92 пайызы Кигали қаласынан екенін анықтады. Алайда авторлар бұл көрсеткіште шағын шаруашылықтардың айналымы ескерілмегенін, сондай-ақ штаб-пәтері Кигалиде орналасқан, бірақ Руанданың басқа аймақтарында табыс тапқан компаниялар үшін көрсеткіш жоғарылауы мүмкін екенін атап өтті. Ресми статистика экономикалық қызметті «шаруашылық» немесе «шаруашылық емес» деп жіктейді, ал Кигалиде елдің шаруашылық емес жалақы алатын жұмыскерлерінің 39 пайызы жұмыс істейді. 2013 жылы экономиканың шетелдік көмекке және Конго Демократиялық Республикасынан заңсыз ресурстарды алуға тәуелді екені хабарланды. Кигали экономикасына ең көп үлес қосатын сала – қызмет көрсету секторы. Дүниежүзілік банк 2014 жылы қызмет көрсету секторының ЖІӨ-ге үлесі 53 пайызды құрады деп бағаласа, 2012 жылғы Surbana International Consultants компаниясының зерттеуі бұл көрсеткіш 62 пайызға жуық екенін көрсетті. Қызмет көрсету секторының ішінде бөлшек сауда, ақпараттық технологиялар, көлік және қонақүйлер, жылжымайтын мүлік сияқты салалар бар. Қала әкімдігі кеңейту үшін бизнес-қызметтерге басымдық берді және CBD-де Кигали қалалық мұнарасы сияқты бірнеше заманауи ғимараттар салынды. Халықаралық туристерді тарту қала үшін де, Руанданың даму кеңесі үшін де маңызды міндет, оның ішінде демалыс туризмі, конференциялар мен көрмелерге басымдық берілуде. Кигали – Руанданың ұлттық парктеріне және тау гориллаларын іздеуге баратын туристердің негізгі кіреберіс қақпасы. RwandAir тасымалдаушысының бағыттарын кеңейтуі және Кигали конференц-орталығы сияқты жаңа нысандардың салынуы Кигалиге Африка даму банкінің 2014 жылғы жылдық жиналысы және 2018 жылғы Африка Одағының төтенше саммиті сияқты іс-шараларды тартты. 2020 жылдың маусым айында қалада Достастық басшыларының кездесуі жоспарланған, оған Уэльс принці Чарльз және ұлттық көшбасшылар қатысуы тиіс болған, бірақ коронавирус пандемиясының салдарынан кездесу кейінге жылдырылды. Қаладағы ең ірі жұмыспен қамту саласы – ауыл шаруашылығы, балық шаруашылығы және орман шаруашылығы, ол жұмыс күшінің 24 пайызын құрайды. 2012 жылы ауыл шаруашылығы жерлері қала шекарасындағы жерлердің 60 пайызынан астамын құрады, көбінесе қала орталығын қоршаған сыртқы аймақтарда орналасқан. Ел бойынша кең таралғандай, Кигалидегі ауыл шаруашылығының көп бөлігі шағын жер учаскелерінде жүзеге асырылады, бірақ қалаға жақын жерде, әсіресе Гасабо ауданында, еліміздегі бір үй шаруашылығына шаққандағы егістік жердің орташа көрсеткіші ең жоғары болған бірнеше ірі заманауи шаруашылықтар бар. Қаладағы басқа да маңызды жұмыспен қамту салалары – жұмыс күшінің 12 пайызын құрайтын мемлекеттік қызмет, көлік және байланыс, құрылыс және өндіріс. NISR жұмыс күшінің 21 пайызын «басқа қызметтер» саласында жұмыс істейтіндер деп жіктейді, мысалы коммуналдық және қаржылық қызметтер, соның ішінде банк, зейнетақы, сақтандыру, микроқаржы және 2011 жылы іске қосылған Руанда қор биржасы. Кигалидегі өнеркәсіп 2014 жылы қаланың ЖІӨ-сінің 14 пайызын ғана құрады, ол 1970 жылдары құрылған шағын өнеркәсіптік аймаққа шоғырланған. Саланың алдында тұрған қиындықтар – құрлықпен шектелген елге шикізатты импорттаудың жоғары құны, сондай-ақ жеткіліксіз инфрақұрылым және білікті жұмысшылардың жетіспеушілігі. 2011 жылы парламент Руандада арнайы экономикалық аймақтар құру туралы заң қабылдады, ал алғашқы аймақ 2014 жылы Кигали халықаралық әуежайына жақын Гасабо ауданындағы Масоро төбесінде құрылды. Аймақта жұмыс істейтін компаниялар жақсы инфрақұрылымнан, жер және көлік байланыстарынан, сондай-ақ салық жеңілдіктерінен пайда көреді. Ол жұмыс істеген алғашқы жылы қағаз және көбік матрастар сияқты өнімдерді өндіретін 61 кәсіпорынды тартты, ал Nyakabingo-дағы вольфрам кені де шамамен бірдей қашықтықта орналасқан. Көптеген шикі минералдарды Руандадан өңдеу үшін экспорттайды, бірақ кейбір жергілікті өңдеу мекемелері де бар. Олардың қатарында Кигалидің солтүстік аймағындағы 1980 жылдары салынған Karuruma қорыту зауыты бар, ол 2019 жылғы мәліметтерге сәйкес, жылына 1 тонна таза қалай өндіре алады.

Kigali is the economic and financial hub of Rwanda, serving as the country's main port of entry and largest business centre. The NISR does not maintain detailed economic data for subnational entities in Rwanda, but economists have used various measures to estimate the city's output. A 2015 working paper by the World Bank Policy Research unit used the amount of light visible at night in different regions as a proxy for relative gross domestic product (GDP), and found that the three districts of Kigali represented 42 per cent of Rwanda's total night light output. When translated, this gives a total city GDP of approximately US$1.8 billion or $1,619 per capita, compared with a national average of $436 per capita. Another 2015 World Bank study measured the total turnover of registered companies in the country, as reported to the Rwanda Revenue Authority, and found that 92 per cent of these were from the city of Kigali. However, the authors noted that this figure excluded turnover from small scale farming, and was also inflated for companies headquartered in Kigali with revenue generated elsewhere in Rwanda. Official statistics classify economic activity as either "farm" or "non farm", and Kigali accounts for 39 per cent of non farm waged employees in the country. In 2013, the economy was reported to be dependent on foreign aid and illegal resource extraction from the DRC. The largest contributor to Kigali's economy is the service sector. The World Bank estimates that services contributed 53 per cent of GDP in 2014, while a 2012 study by Surbana International Consultants put the figure at almost 62 per cent. Activity within the service sector includes retail, information technology, transport and hotels, and real estate. The city authorities have prioritised business services for expansion, constructing several modern buildings in the CBD such as the Kigali City Tower. Attracting international visitors is a priority for both the city and the Rwanda Development Board, including leisure tourism, conferences and exhibitions. Kigali is the major arrival point for tourists visiting Rwanda's national parks and tracking mountain gorillas, Expansion of destinations by carrier RwandAir and building of new facilities such as the Kigali Convention Centre has attracted events to Kigali including the African Development Bank's 2014 Annual General Assembly, and a 2018 extraordinary summit of the African Union. The Commonwealth Heads of Government Meeting was scheduled to be held in the city in June 2020, with attendees including Charles, Prince of Wales, and national leaders, although this has been postponed as a result of the coronavirus pandemic. The city's largest employment sector is agriculture, fishing and forestry, representing 24 per cent of the workforce. Farmland comprised over 60 per cent of the land within the city's boundaries in 2012, mostly in the outer areas surrounding the urban core. As is the case nationwide, much of the agriculture in Kigali is subsistence farming on small plots, but there are some larger modern farms close to the city, particularly in Gasabo district, which has the highest average area of cultivated land per household in the country. Other major employment areas in the city are government, which comprises 12 per cent of the workforce, transportation and communication, construction, and manufacturing. The NISR classifies 21 per cent of the workforce as being employed in "other services" such as utilities and financial services, the latter including banking, pensions, insurance, microfinance, and the Rwanda Stock Exchange, which launched in 2011. Industry in Kigali formed only 14 per cent of the city's GDP in 2014, focused on a small industrial zone set up in the 1970s. Challenges for the sector include the high cost of importing raw materials into a land locked country, as well as substandard infrastructure and a lack of skilled workers. In 2011, the parliament passed a law establishing special economic zones in Rwanda, the first of which was established in 2014 on Masoro Hill in Gasabo district, close to Kigali International Airport. Companies operating within the zone benefit from good infrastructure, availability of land and transport links, as well as tax breaks. It attracted 61 businesses in its first year of operation, manufacturing products such as paper and foam mattresses. while tungsten is mined at Nyakabingo, a similar distance away. Much of the raw mineral is exported out of Rwanda for processing, but there are some local processing facilities. This includes the Karuruma smelter in the northern suburbs of Kigali, which was built in the 1980s and was able to produce up to of pure tin per year as of 2019.

Басқару және саясат

Кигали – провинция деңгейіндегі қала, Руанданың бес провинциясының бірі. Қаланың құзыретіне жататын аумақ Руанда тәуелсіздігін алғаннан бері бірнеше рет кеңейтілді, ал қазіргі шекаралар 2005 жылғы заңмен белгіленді, бұл жергілікті басқаруды қайта құрудың бір бөлігі болды. Аталған заң қала әкімшілігіне стратегиялық жоспарлау және қала құрылысын дамыту, сондай-ақ үш ауданмен байланыс орнату және олардың даму жоспарларын бақылау жауапкершілігін жүктеді. Басқа провинциялар сияқты Кигали де Гасабо, Кикукиро және Ньяругенге аудандарына бөлінген, олар өз кезегінде 35 секторға бөлінеді. 2020 жылдың қаңтарынан бастап Кигали үшін жаңа әкімшілік жүйе енгізілді, бұл туралы заң алдыңғы жылы ұлттық парламент қабылдаған болатын. 2002 жылдан бері қолданылып келген бұрынғы жүйеде билік аудандарға берілді, олардың әкімдері инфрақұрылымды басқару және салық жинаумен айналысты, оның шамамен 30 пайызы қалалық билікке аударылды. Бұл өзгерістер бюрократияны және тиімсіздікті азайту мақсатымен жүзеге асырылды.

Қалалық кеңес 11 мүшеден тұрады, бұл бұрынғы 33 мүшеден кем. Кеңестің алты мүшесі халық тарапынан тікелей сайланады, әр ауданнан бір ер адам және бір әйел сайланады. Қалған бес мүшені Руанда президенті тағайындайды, бірақ олар кабинеттің мақұлдауынан өтуі керек. Әр кеңес мүшесі бес жылдық мерзімге сайланады, мерзімі қайта жаңартылуы мүмкін. Қалалық басқарудың атқарушы билігін әкім басқарады, ол күрделі сайлау коллегиясы жүйесі арқылы сайланады, сайлаушылар кіші сектор деңгейіндегі ауылдық делегаттарға дауыс береді, олар әкімшілік иерархияның әр деңгейі бойынша басқа делегаттарды сайлайды. 2023 жылғы мәліметтер бойынша, қазіргі әкім – Самуэль Дусенгиюмува. Бұрынғы әкімдердің ішінде 1975 жылдан 1990 жылға дейін президенттік кезеңінде қызмет еткен Франсуа Карера және Руанда азамат соғысы кезінде RPF-пен бірге күрескен, ал 1994 жылдан 1997 жылға дейін геноцидтен кейінгі алғашқы әкім болған Роза Кабуе бар. Күнделікті бюджет және персоналды басқару премьер-министр тағайындайтын қала басшысының жауапкершілігінде. Бұл Кацирудағы Уругвиро ауылы, президент кеңсесі, сондай-ақ Кимихурурадағы Депутаттар палатасы мен Сенатты қамтиды.

Қылмыс пен полиция қызметі

Қалған елдегідей, Кигалидегі полиция қызметін Руанда Ұлттық Полициясы (РНП) қамтамасыз етеді. Қала РНП орталық бөлімшесіне жатады, оны 2020 жылдан бастап полиция комиссарының көмекшісі Фели Рутагерура Бахизи басқарады. АҚШ үкіметінің Шетелдегі қауіпсіздік жөніндегі кеңесі (OSAC) РНП-нің кәсібилігін жоғары бағалайды, бірақ тергеу, терроризмге қарсы күрес, бомбаларды жою және сот-медициналық сараптама сияқты полициялық міндеттерді орындауда мамандар жетіспейтінін атап еске салады. OSAC сонымен қатар РНП-нің жердегі ресурстары шектеулі екенін айтады, полиция көбінесе "төтенше жағдайға уақтылы жауап бере алмайтынын" және полиция патрульдері қылмыстан гөрі терроризмге көбірек назар аударатынын мәлімдейді. Осыған қарамастан, Кигали салыстырмалы түрде қауіпсіз қала ретінде танымал. Lonely Planet жолдамасында бұл қала "Африкадағы ең қауіпсіз астананың лайықты үміткері" деп сипатталған, ал BBC Travel тілшісі Берт Арчер оны "таза және қауіпсіз" деп атады. 2015 жылы The New Times газетіне берген сұхбатында сол кездегі орталық бөлімше командирі Роджерс Рутиканга қаланың қауіпсіздігін қамтамасыз ету үшін "тиімді операциялар мен күнделікті бақылауды" пайдаланатынын айтты. Рутиканга ұрлық, есірткі, шабуыл және тонау, сондай-ақ ұсақ қылмыстар мен қалта ұрлықтары бар екенін, бірақ қоғамдық полициямен және мектептермен, бизнеспен, муниципалитетпен және әлеуметтік қызметтермен бірлесіп жұмыс істеу арқасында олардың саны төмен ұсталып отырғанын атап өтті. OSAC шетелдік саяхатшыларға Кигалиде қылмысқа орташа деңгейде тәуекел бар екенін ескертеді, бірақ мұндай қылмыстар көбінесе зорлықсыз жасалады. Қалта ұрлығы мен ұсақ ұрлық шетелдіктер үшін ең үлкен алаңдаушылық тудырады. Конституция жиналыс еркіндігін қамтамасыз етеді, наразылық акциялары мен демонстрацияларға рұқсат берілген, бірақ Руандада мұндай жиындар сирек болады. АҚШ-тағы саяси еркіндіктерді зерттейтін Freedom House институты мұндай наразылықтардың көпшілігінде тұтқындалу қорқынышы бар екенін және полицияның рұқсат болған жағдайда да наразылықтарды таратуға бейім екенін мәлімдейді. Өтетін жиындар көбінесе бейбіт және қылмыссыз болады. OSAC қаланың терроризм қаупін "жоғары емес" деп бағалайды. Алайда, қала қазір LEAF қоғамдық өнер тобы сияқты көптеген топтарға үй иесі, оның негіз қалаушылары он сегіз үйсіз жетім балалар, сондай-ақ қала әкімдігімен байланысты мәдени ұйым Indatirwabahizi. Руанданың дәстүрлі музыкасында барабанның маңызы зор, патша барабаншылары мвами сарайында жоғары мәртебеге ие болған. Барабаншылар әртүрлі топтарда, әдетте жетіден тоғыз адамнан тұрады. Қаланың әр жерінде дәстүрлі музыка мен әндер орындалады. Руанда мен Кигалиде Африканың Ұлы көлдері, Конго және американдық музыканың ықпалымен өсіп келе жатқан танымал музыка индустриясы бар. Ең танымал жанр – хип-хоп, оның ішінде денсхолл, рэп, рагга, R&B және дэнс-поп стильдері бар. 2011 жылдан бері Кигалиде жыл сайын шілде немесе тамыз айларында Kigali Up музыка фестивалі өтіп келеді. Руанда мен басқа елдердің әртістері регги мен блюз сияқты әртүрлі стильдегі музыканы орындайды, көрермендердің саны бірнеше мыңға жетеді. Кейбір музыканттар фестиваль кезінде қатысушыларға сабақтар өткізеді. Қыркүйек айында өтетін Hobe Rwanda фестивалі музыкадан бөлек би және жергілікті өнерді де ұсынады. Руандадағы геноцид туралы көптеген фильмдер Кигалиде түсірілді, соның ішінде "100 күн", "Кейде сәуірде", "Иттерді ату" және "Ібіліспен қол алысу". Басқалары, мысалы, "Хотел Руанда" қалада түсірілуі керек болған, бірақ басқа елдерде түсірілді. Бірнеше фильмде аман қалғандар актерлік құрамға кірді. Кигалиде 2000 жылдардың басында журналист Эрик Кабера құрған Руанда кино орталығынан бастау алған ішкі кино индустриясы да дамып келеді. Орталықтың мақсаттарының бірі – руандалық фильмдердің тақырыптарын геноцид тақырыбынан тыс, елдің басқа аспектілерін көрсетуге кеңейту болды. Бұл термин Руанданың кино индустриясын жалпы сипаттау үшін де қолданылады. Жыл сайын 7 сәуірде атап өтілетін Ұлттық еске алу күнінде Кигалидегі Геноцид еске алу орталығы Кубибука шарасын өткізеді, оның аясында президент "Үміт отын" жағып, елге үндеу жасап сөйлейді. Бұдан кейін ресми аза тұту аптасы басталады, ал 4 шілдеде – Азаттық күні тойланады. Руанданың қалған бөлігіндегідей, Кигалиде де әр айдың соңғы сенбісі umuganda күні болып табылады, бұл таңертеңгі 8-ден 11-ге дейін жалғасатын міндетті қоғамдық жұмыс күні. 18-ден 65 жасқа дейінгі барлық еңбекке қабілетті адамдар көшелерді тазалау немесе мұқтаж адамдарға үй салу сияқты қоғамдық жұмыстарды орындауы керек. Umuganda кезінде көптеген қызметтер тоқтатылады және қоғамдық көлік шектеулі болады. Кигалидің асханасы елдің қалған бөлігіне ұқсас. Өндірістік шаруашылыққа тәуелді адамдар үшін негізгі тағамдарға банан, оқжет (ibitoke), бұршақ, тәтті картоп, бұршақ және маниок (кассава) кіреді. Бұл негізгі тағамдар қаланың әртүрлі мейрамханаларында да ұсынылады, көбінесе азық-түліктердің әртүрлі тағамдарынан тұратын, ет, картоп қызылшасы немесе балық қосылған азық-түлік буфеті ретінде. Маниок жапырақтары көбінесе пияз және басқа ингредиенттермен біріктіріліп, isombe деп аталатын сорпа дайындалады. Кешкі уақытта тамақтану үшін ең танымал тағам – брошеттер, көбінесе ешкі етінен жасалады, бірақ кейде төңкер, сиыр еті немесе балықтан да жасалады. Қаланың мейрамханалары қытай, француз, үнді және итальян тағамдары сияқты елден тыс тағамдарды ұсынады. Танымал сусындарға ашытылған сүттен жасалған ikivuguto және банан сырасы кіреді.

In common with the rest of the country, policing in Kigali is provided by the Rwanda National Police (RNP). The city falls within RNP's central division, which is headed as of 2020 by Assistant Commissioner of Police Felly Rutagerura Bahizi. The United States government's Overseas Security Advisory Council (OSAC) praises the RNP's professionalism, but notes that it lacks specialist skills in dealing with policing tasks such as investigation, counter terrorism, bomb disposal, and forensics. OSAC also notes that the RNP has limited resources on the ground, stating that police are often "unable to respond to an emergency call in a timely manner", and that police patrols are more focused on terrorism than crime. Despite this, Kigali has a reputation for being a relatively safe city. The Lonely Planet guidebook describes it as "a genuine contender for the safest capital in Africa", while Bert Archer of BBC Travel described it as "clean and safe". In a 2015 interview with The New Times, then commander of the central division Rogers Rutikanga cited "efficient operations and daily surveillance" as the means by which the city was policed. Rutikanga noted that there were crimes related to burglary, drugs, assault and robbery, as well as petty crime and pickpocketing, but that numbers were kept low through community policing and engagement with schools, businesses, municipal government and social service providers. In its advice to overseas visitors, OSAC states that there is a "moderate risk from crime in Kigali", but notes that such crime is rarely violent. It cites pickpocketing and petty theft as the biggest concerns for foreigners within the city. Although the constitution allows freedom of assembly, with protests and demonstrations allowed with a permit, such gatherings in Rwanda are rare. The US political freedom research institute Freedom House states that fear of arrest serves as a deterrent for most such protests, and that the police often disperse protests even when they have official permission. Those gatherings which do take place are mostly peaceful and crime free. OSAC's report assesses the city's terrorism risk as "minimal". However, the capital is now home to many groups which perform the dance including the LEAF community arts troupe, whose founding members were eighteen homeless orphaned children, and Indatirwabahizi, a cultural troupe affiliated with the city government. Drums are of great importance in traditional Rwandan music; the royal drummers enjoyed high status within the court of the mwami. Drummers play together in groups of varying sizes, usually between seven and nine in number. Traditional music and songs are performed in venues across the city by acts such as the Gakondo Group led by Massamba Intore. Rwanda and Kigali have a growing popular music industry, influenced by African Great Lakes, Congolese, and American music. The most popular genre is hip hop, with a blend of dancehall, rap, ragga, R&B and dance pop. Since 2011, the Kigali Up music festival has been held annually in July or August. Artists from Rwanda and other countries perform music in a variety of styles including reggae and blues, with audiences of several thousands. Some of the musicians also give lessons to attendees during the festival. The Hobe Rwanda Festival, held in September, features music as well as dance and local art. A number of films about the Rwandan genocide have been filmed in Kigali, including 100 Days, Sometimes in April, Shooting Dogs and Shake Hands with the Devil. Others, such as Hotel Rwanda, were set in the city but filmed in other countries. Several of the films featured survivors as cast members. Kigali also has a growing domestic film industry which began in the early 2000s with the Rwanda Film Centre, founded by journalist Eric Kabera. One of the centre's goals was to diversify the subjects covered by Rwandan films beyond the genocide theme, presenting other aspects of the country. The term is also used for Rwanda's film industry in general. On Genocide Memorial Day, a national holiday observed every year on 7 April, the Kigali Genocide Memorial hosts Kwibuka, during which the president lights a "flame of hope" and addresses the nation. This is followed by an official week of mourning and, on 4 July, the Liberation Day holiday. Along with the rest of Rwanda, the last Saturday of each month in Kigali is umuganda, a morning of mandatory community service lasting from 8am to 11am. All able bodied people between 18 and 65 are expected to carry out community tasks such as cleaning streets or building homes for vulnerable people. Most normal services close down during umuganda, and public transportation is limited. Kigali's cuisine is similar to that of the rest of the country. For those reliant on subsistence agriculture, local staple foods include bananas, plantains (known as ibitoke), pulses, sweet potatoes, beans, and cassava (manioc). These staple foods are also served in restaurants across the city, often as part of a mélange, a self service buffet meal which can also include meat, chips or fish. Cassava leaves are often combined with onions and other ingredients to make a stew dish known as isombe. Brochettes are the most popular food when eating out in the evening, usually made from goat but sometimes tripe, beef or fish. The city has restaurants serving dishes from outside the country, including Chinese, French, Indian, and Italian. Popular drinks include ikivuguto, a fermented milk, and banana beer.

Білім

Руандадағы отарлық және геноцидке дейінгі кезеңде Бутаре елдің жоғары білім берудің басты орталығы болды. 1936 жылы құрылған Ньякибанда үлкен семинариясы және 1960 жылдардағы үш мекеме, оның ішінде Руанда Ұлттық университеті (РҰУ) барлығы оңтүстік қалада орналасқан. Кигалидегі алғашқы жоғары білім беру мекемесі 1976 жылы құрылған Африка және Маврикий статистика және қолданбалы экономика институты болды, бірақ қала 1990 жылдардың екінші жартысына дейін маңызды оқу орталығына айналмады. Сол кезде Кигали денсаулық сақтау институты (KHI), Кигали ғылым және технология институты (KIST) және Кигали білім институты (KIE) құрылды, сондай-ақ жеке университеттер – Кигали тәуелсіз университеті (ULK) және Кигалидің адвентистер университеті (UNILAK) ашылды. 21-ғасырда Кигалиде тағы да бірнеше мекемелер пайда болды, оның ішінде Гикондодағы мемлекеттік қаржы және банк мектебі (SFB) және жеке Кигали университеті, сондай-ақ Маунт-Кения университеті және Карнеги-Меллон университетінің инженерлік колледжі сияқты шетелдік университеттердің филиалдары ашылды. 2018 жылы Кигалидегі жоғары оқу орындарында барлығы 50 594 студент оқыды, жалпы 28 жеке кампус болды. 2013 жылы үкімет елдің мемлекеттік университет жүйесінде маңызды өзгерістер жасады, олар оқу бағдарламаларының қайталануын жою және мектептер арасындағы студенттерді бағалаудағы келіспеушіліктерді болдырмау арқылы тиімділікті арттыруға бағытталған. Бұрынғы тәуелсіз Кигали институттары – KHI, KIST, KIE және SFB қала сыртындағы үш мекемемен – UNR, Ньягатаредегі Умутара политехникалық институты және Рухенгеридің ауыл шаруашылығы және мал шаруашылығы жоғары институтымен біріктіріліп, бірыңғай Руанда университеті құрылды. Онда алты құраушы колледж бар, тоғыз кампусты қамтиды, оның үшеуі Кигалиде орналасқан. Бұл – университет штаб-пәтері болып табылатын Гикондо кампусы, онда бизнес және экономика бағдарламалары оқытылады, бұрынғы KIST орналасқан Nyarugenge кампусы, онда ғылымдар, сәулет және инженерлік мамандықтар бар, және медицина, медбикелік, стоматология және денсаулық сақтау ғылымдарын қамтитын Remera кампусы. 2018 жылы Кигалиде 239 бастауыш мектепте 203 680 оқушы, ал 143 орта мектепте 60 997 оқушы оқыды. Руанданың білім беру министрлігі мен ЮНИСЕФ бастауыш мектепті бітірушілердің математика және ағылшын тіліндегі жеткіліксіз дағдылары, оқу ақысының жоғары болуы, балалардың отбасылық еңбекке қатысу қажеттілігі және оқыту ресурстарының жеткіліксіздігі бастауыш және орта білім беру арасындағы үлкен үзіліске себеп болады деп санайды. 2019 жылы қаланың үш ауданы бастауыш сыныптардағы ұлттық емтихан нәтижелері бойынша ең жоғары көрсеткіштерді көрсетті, бірақ бұл жетістік орта білім беруде қайталанбады, онда ауылдық аудандар көшбасшылықты қамтамасыз етті. Дегенмен, Руанданың оқу бағдарламасын ұсынатын ең үздік үш орта мектеп – FAWE қыздар мектебі, Petit Séminaire St Vincent de Ndera және Lycée Notre Dame de Cîteaux – барлығы Кигалиде орналасқан. Қалада сондай-ақ бай руандалықтар мен шетелдіктерге арналған көптеген жеке мектептер бар, оның ішінде Грин-Хиллс академиясы, Эколь Бельге және Кигали халықаралық мектебі. Бұл мектептер жоғары оқу ақысын алып, Халықаралық жалпы білім беру сертификаты және Халықаралық бакалавриат сияқты халықаралық бағдарламаларды ұсынады, бұл студенттерге бүкіл әлемдегі университеттерде оқуға мүмкіндік береді. 2022 жылдың 14 қыркүйегінде үкімет 2022–2023 оқу жылынан бастап ата-аналар мектепке дейінгі және бастауыш сыныптардағы оқушылар үшін оқу ақысын төлемейтінін, бірақ мектептегі тамақтандыру бағдарламасына 975 франк төлейтінін жариялады. Бұл мүмкіндігі шектеулі ата-аналарға өз балаларын мектепке жіберуге көмектеседі.

In colonial and pre genocide Rwanda, Butare was the country's principal centre for tertiary education. Early colleges such as the Nyakibanda Major Seminary, founded in 1936, and three 1960s establishments including the National University of Rwanda (UNR), were all located in the southern city. The first higher education institution in Kigali was the Institut Africain et Mauricien de statistique et d'économie appliquée, which was founded in 1976, but the city did not become a major centre of learning until the second half of the 1990s. At that time, the public Kigali Health Institute (KHI), Kigali Institute of Science and Technology (KIST), and Kigali Institute of Education (KIE) were founded, along with private universities the Kigali Independent University (ULK) and the University of Lay Adventists of Kigali (UNILAK). Further institutions were added in Kigali in the 21st century, including the public School of Finance and Banking (SFB) in Gikondo and the private University of Kigali, as well as branches of foreign universities such as Mount Kenya University and Carnegie Mellon University's college of engineering. As of 2018, there were a total of 50,594 students enrolled at tertiary institutions in Kigali, with a total of 28 separate campuses. In 2013 the government implemented significant changes in the country's public university system, intended to improve efficiency by removing duplicated courses of study and eliminating discrepancies in student assessment between the different schools. The previously independent Kigali institutions KHI, KIST, KIE and SFB were merged with three others from outside the city—the UNR, Nyagatare based Umutara Polytechnic and Ruhengeri's Higher Institute of Agriculture and Animal Husbandry—creating the consolidated University of Rwanda. It has six constituent colleges, spanning nine campuses, three of which are in Kigali. These are the Gikondo campus, which serves as the university's headquarters and is home to its business and economics programmes, the Nyarugenge campus on the former KIST site, which houses the sciences, architecture and engineering, and the Remera campus which covers medicine, nursing, dentistry and health sciences. In 2018 Kigali had 239 primary schools with 203,680 pupils enrolled, and 143 secondary schools with an enrolment of 60,997. The large rate of drop out between primary and secondary, a phenomenon which occurs across Rwanda, is attributed by the Ministry of Education and UNICEF to insufficient numeracy and English skills in primary school finishers, cost, the need for children to contribute to household labour, and insufficient teaching resources. The city's three districts occupied the top positions in the national table of exam results at primary level in 2019, although this success was not replicated at secondary level in which rural districts were the top performers. The top three performing individual secondary schools offering the Rwandan syllabus—FAWE Girls' School, Petit Séminaire St Vincent de Ndera, and Lycée Notre Dame de Cîteaux—were all in Kigali, however. The city also has a number of private schools, which target wealthy Rwandans and expatriates, including the Green Hills Academy, École Belge, and the International School of Kigali. These schools, which charge high fees, offer international programmes such as the International General Certificate of Secondary Education and the International Baccalaureate which enable students to study at universities worldwide. On the 14 September 2022 the government announced that starting with the academic year 2022–2023, parents will no longer pay school fees for students in pre primary and primary, however, they will contribute Rwf975 for school feeding program. This will help parents with limited means be able to send their children at school.

Спорт

Кигалидегі ең үлкен спорттық нысан – 1980 жылдары салынған және 30 000 көрерменге арналған қаладағы Ремера ауданындағы Амахоро стадионы. Стадион негізінен футболға пайдаланылады, Руанда ұлттық футбол құрамасының көптеген үй матчтары мен ішкі жарыстар осы жерде өтеді. 2016 жылғы Африка Ұлттары чемпионатының, соның ішінде финалдың (онда Демократиялық Конго Республикасы Малиді жеңді) төрт стадионының бірі осы стадион болды. Бұл стадионда регбиден де жарыстар, оның ішінде ұлттық құраманың ойындары, сондай-ақ концерттер мен қоғамдық іс-шаралар ұйымдастырылады. Амахоро кешеніне француз тілінде «Petit stade» деп аталатын жабық арена және Паралимпиада ойындарына арналған зал кіреді. Амахоро стадионының жанында 2019 жылы ашылған 10 000 орындық Кигали аренасы орналасқан. Аренада баскетбол (соның ішінде 2021 жылғы AfroBasket турнирі), гандбол, волейбол және теннис сияқты спорт түрлерінен жарыстар өткізіледі. Қаланың басқа да спорттық нысандарына 22 000 көрерменге арналған Ньямирамбо аймақтық стадионы және 2017 жылы ашылған Гахангадағы Руанда крикет стадионы жатады. Руанданың жалғыз гольф алаңы – Кигали гольф клубы Ньярутарамада орналасқан. 2020 жылы оны 18 лункаға дейін кеңейту жоспарлануда, сондай-ақ болашақта аймақтық турнирлерді өткізуге үміттенуде. Руанда Премьер-лигасындағы 16 команданың 7-сі Кигалиде орналасқан. Олардың көпшілігінің өз стадиондары жоқ және матчтар Амахоро стадионы, Ньямирамбо аймақтық стадионы және басқа да кішігірім алаңдарда өтеді. 2020 жылғы мәліметтерге сәйкес, Руанданың Ұлттық баскетбол лигасының 14 командасының 10-ы Кигалиде өз үй матчтарын өткізеді, олардың ішінде «Рафики» клубы мен Кигали облыстық интеграцияланған политехникалық колледжі, сондай-ақ Амахоро стадионының «Petit stade» және Кигали аренасы бар. Бұл қатарында ең табысты екі клуб – «Патриотс BBC» және «Эспоир BBC» (тиісінше 5 және 4 лига титулын жеңіп алған) да бар. Кигали 2025 жылғы UCI жол жүру чемпионатының өткізілу құқығын алды, бұл ұйымның маңызды шарасының Африка құрлығында алғаш рет өтетінін білдіреді.

The largest sports venue in Kigali is Amahoro Stadium, in the Remera area of the city, which was built in the 1980s and has a capacity of 30,000. The stadium is used primarily for association football, playing host to most Rwanda national football team home games as well as domestic fixtures. It was one of four stadia used for fixtures in the 2016 African Nations Championship including the final, in which the Democratic Republic of the Congo beat Mali. The stadium also hosts rugby union fixtures, including those of the national team, as well as concerts and public events. The Amahoro complex includes an indoor venue, commonly known by the French name Petit stade, and a Paralympic playing hall. The Kigali Arena is a 10,000 capacity indoor arena next to Amahoro Stadium, which opened in 2019. The arena hosts sports such as basketball, including the AfroBasket 2021 tournament, as well as handball, volleyball, and tennis. Other venues in the city include the 22,000 capacity Nyamirambo Regional Stadium and the Rwanda Cricket Stadium in Gahanga, which opened in 2017. Rwanda's only golf course, the Kigali Golf Club, is based in Nyarutarama; as of 2020 it is being expanded to eighteen holes and hopes to attract regional tournaments in future. Seven of the sixteen teams in the association football Rwanda Premier League are based in Kigali. Most of these do not have their own stadia and play fixtures at multiple venues including Amahoro Stadium, Nyamirambo Regional Stadium and various smaller grounds. As of 2020, ten of the fourteen teams in Rwanda's National Basketball League play their home games in Kigali, with venues including Club Rafiki and the Integrated Polytechnic Regional College Kigali, as well as the Amahoro Stadium's Petit stade and the Kigali Arena. This includes the two most successful clubs Patriots BBC and Espoir BBC, who have won five and four league titles respectively. Kigali was awarded hosting of the 2025 UCI Road World Championships, marking the first time the organisation's flagship event visits Africa.

Көлік

Руанда үкіметі 1994 жылғы геноцидтен бері АҚШ, Еуропалық Одақ, Жапония, Қытай және басқа да елдердің көмегімен Руанданың көлік инфрақұрылымына инвестицияларды арттырды. Кигали – елдің жол желісінің орталығы, ол елдің басқа да ірі қалалары мен қалашықтарымен байланыстыратын асфальтталған жолдарға ие. Сонымен қатар, ол Шығыс Африка қауымдастығының басқа елдерімен, атап айтқанда Уганда, Танзания, Бурунди және Кениямен, сондай-ақ Конгоның шығысындағы Гома және Букаву қалаларымен жол арқылы байланысты; импорт пен экспорт үшін ең маңызды сауда жолы – Момбаса портына Кампала мен Найроби арқылы баратын жол, ол Солтүстік дәліз деп аталады. Қала ішінде 2012 жылы барлығы 514 мың шақырым жол болған, бірақ оның тек 14 пайызы асфальтталған, ал асфальтталмаған бөліктерінің көпшілігі нашар сапада болған және жаңбыр кезінде қауіпті еді. Билік 1990 жылдардан бері жақсарту жұмыстарын жүргізіп келеді, жол төсемінің сапасын арттырып, қаланың көптеген магистральдық жолдарын екі қатарлы қозғалысқа арналған жолдарға жаңартуда. Кигалиде көлік құралына иелік ету деңгейі төмен, 2011 жылы үй шаруашылықтарының тек 6 пайызы ғана көлікке ие болған. Сондықтан тұрғындардың көпшілігі қала ішінде және басқа жерлерде қоғамдық көлікке жүйнеді. Тарихи тұрғыдан алғанда, Кигалидегі жолаушылардың көпшілігі 16 жолаушыға арналған шағын автобустарда, такси жүйесі бойынша жүрген. 2010 жылдары олар қаланың көптеген аудандарында үлкен автобустарға алмастырылды, олардың кейбіреулері «Tap & Go» картасы және онлайн брондау арқылы қолма-қол ақшасыз төлем жасауға мүмкіндік береді. Мотоцикл таксилері жеке тасымалдаудың өте танымал түрі болып табылады, 2012 жылы кооперативтер мен синдикаттарда тіркелген 10 486 жүргізуші болған, бұл көрсеткіш нақтырақ емес болуы мүмкін. Үкімет елдегі бензинмен жұмыс істейтін мотоциклдерді электр көліктерімен алмастыру жоспарларын жариялады, сондай-ақ соңғы жылдары мотоциклдер мен таксилер үшін онлайн брондау және есептеу жүйесі енгізілді, мысалы, Volkswagen компаниясының Yego Cab және Move Ride. Велосипед таксилері қаланың кейбір аудандарында жұмыс істейді, олар 2014 жылы тыйым салынғаннан кейін қайта енгізілді. Ньябугогодан Шығыс Африканың басқа да бағыттарына халықаралық автобустар жүреді. 2019 жылға дейін бұл Уганданың астанасы Кампалаға дейін созылды, оған Гатуна және Кабале немесе Кагитумба арқылы жетуге болады. Гатуна арқылы түнгі рейспен саяхаттау шамамен он сағатқа созылады. 2019 жылы Руанда үкіметі бүлікші топтар және Угандадағы руандалық азаматтарға қатысты дипломатиялық даулар кезінде Руанда мен Уганда шекарасын жапты. Кейбір саяхатшылар Кампалаға Танзания арқылы Русомо шарлауы арқылы өтуді бастады, бұл әлдеқайда ұзақ сапар. 2020 жылға дейін Руандада темір жол жоқ, бірақ үкімет Танзаниямен Кигали мен Исаканы байланыстыратын стандартты темір жолды салу туралы келісімге келді, онда жолаушылар Дарес-Саламға жету үшін Орталық желімен немесе болашақ Танзания стандартты темір жолымен байланыса алады. Каномбе қаласының шығыс шетінде орналасқан Кигали халықаралық әуежайы (KIA) – елдің және қаланың басты әуежайы. Ең көп жүретін бағыттар Найробидегі Джомо Кениатта халықаралық әуежайы және Кампалаға қызмет көрсететін Энтеббе халықаралық әуежайы; Кигали мен Цянгугу маңындағы Камембе әуежайы арасында бір ішкі бағыт бар. KIA-ның өсу мүмкіндігі шектеулі болғандықтан, үкімет Кигалидің оңтүстік-шығысында орналасқан жаңа Бугесера халықаралық әуежайын пайдалануға берді, оның құрылысы 2017 жылы басталды. Ол ашылған кезде Кигали әуежайын толықтырып, елдің ең үлкен әуежайы болады. Ұлттық тасымалдаушы – RwandAir, ал елге жеті шетелдік әуе компаниясы қызмет көрсетеді. Бұл үкіметті және ұлттық жеткізуші Rwanda Energy Group-ты Руанданың барлық аймақтарында жаңа торфты, гидроэлектрлік және метандық электр станцияларына, сондай-ақ электр желілерін салуға және жөндеуге инвестиция жасауға итермеледі. 2018 жылы Кигалидің 82 пайызы электр қуатына қол жеткізді, үкімет жеті жыл ішінде 100 пайыз қамтамасыз етуді мақсат етіп отыр. Бұл үй шаруашылықтарының көпшілігі Руанданың кең аймақты синхронды желісімен қамтамасыз етіледі, ал 2020 жылы үш аудандағы үй шаруашылықтарының тек 2-4 пайызы ғана желіден тыс қолжетімділікке сүйенеді.

The Rwandan government has increased investment in the transport infrastructure of Rwanda since the 1994 genocide, with aid from the United States, European Union, Japan, China, and others. Kigali is the centre of the country's road network, with paved roads linking the city to most other major cities and towns in the country. It is also connected by road to other countries in the East African Community, namely Uganda, Tanzania, Burundi and Kenya, as well as to the eastern Congolese cities of Goma and Bukavu; the most important trade route for imports and exports is the road to the port of Mombasa via Kampala and Nairobi, which is known as the Northern Corridor. Within the city there was a total of of road in 2012, although only fourteen per cent of this was paved road and many of the unpaved sections were of poor quality and dangerous during rainfall. The authorities have been making gradual improvements since the 1990s, increasing the quality of the surfaces and also upgrading most of the city's arterial routes to dual carriageway. Car ownership in Kigali is low, with just six per cent of households possessing one as of 2011. Most residents therefore rely on public transport for journeys within the city and elsewhere. Historically most passenger journeys within Kigali were in minibuses, operating under a share taxi system with sixteen passengers per bus. In the 2010s these were phased out in many areas of the city, in favour of larger buses, some of which permit cashless payment through a "Tap & Go" card and online bookings. Motorcycle taxis are a very popular form of private hire vehicle, with 10,486 drivers registered with cooperatives or syndicates in 2012, a figure which is likely an underestimate. The government has announced plans to replace the country's fleet of petrol powered motorcycles with electric vehicles, and online booking and metering has been rolled out for both motorcycles and taxicabs in recent years, such as Yego Cab and Move Ride by Volkswagen. Bicycle taxis operate in some areas of the city, being reintroduced in 2014 after a period in which they were banned. International coaches run from Nyabugogo to other destinations in East Africa. Until 2019, this included the Ugandan capital Kampala, which was reached either via Gatuna and Kabale or via Kagitumba. The journey via Gatuna on the overnight service takes around ten hours. In 2019 the Rwanda–Uganda border was closed by the Rwandan government amid a diplomatic dispute over rebel groups and the treatment of Rwandan nationals in Uganda. Some travellers began using the Rusomo Falls border crossing to reach Kampala via Tanzania, a much longer journey. as of 2020 Rwanda has no railways, but the government has agreed with Tanzania to construct a standard gauge railway linking Kigali to Isaka, where passengers could connect with either the Central Line or with the future Tanzania Standard Gauge Railway, to reach Dar es Salaam. Kigali International Airport (KIA), in the eastern suburb of Kanombe, is the nation's and the city's principal airport. The busiest routes are those to Jomo Kenyatta International Airport in Nairobi and Entebbe International Airport, which serves Kampala; there is one domestic route, between Kigali and Kamembe Airport near Cyangugu. With capacity for growth at KIA limited, the government commissioned the new Bugesera International Airport, south east of Kigali, with construction beginning in 2017. It will become the country's largest when it opens, complementing the existing Kigali airport. The national carrier is RwandAir, and the country is served by seven foreign airlines. This prompted the government and national supplier Rwanda Energy Group to invest in a programme of new peat fired, hydroelectric, and methane power stations across Rwanda as well as the construction and repair of power lines. As of 2018, 82 per cent of Kigali's households had access to electricity, with the government targeting 100 per cent provision within seven years. Most of these households are supplied by Rwanda's wide area synchronous grid, with only between 2 and 4 per cent of households in the three districts relying on off grid access in 2020.

Денсаулық сақтау

Руандада бес ұлттық жолдамалық аурухана бар, оның төртеуі Кигалиде орналасқан. Олардың ішіндегі ең ірісі – Кигали университетінің оқу-әдістемелік ауруханасы (UTH K), ол Денсаулық сақтау министрлігінің басқаруында және қаржыландырудың басым бөлігін үкіметтен алады. UTH K-да 519 төсек-орын және 155 қызметкер жұмыс істейді. 1918 жылы құрылған, қазір Кигали қаласының орталық бөлігінде орналасқан, бірақ Масака ауданындағы жаңа, кеңірек жерге көшіру жоспарлануда. Басқа ұлттық жолдамалық ауруханалар – Сауд Арабиясының даму қорының көмегімен 1980 жылдардың соңында салынған Король Фейсал ауруханасы, Руанда әскери ауруханасы және Ндера нейропсихиатриялық ауруханасы. Ұлттық ауруханалардан өзге, қалада Кибагабага, Масака және Кацируда үш облыстық аурухана бар. 2021 жылы Ньяругенге ауданында COVID-19 науқастарына арналған мамандандырылған жолдамалық орталық ретінде ашылған 300 төсектік жаңа аурухана пайдалануға берілді. «Твубакан» орталықтандыруды жою және денсаулық сақтау жобасы аясында, алғашқы медициналық көмек көрсету жауапкершілігі ұлттық деңгейден аудандық деңгейге ауыстырылды. Қаланың денсаулық сақтау орталықтары мемлекеттік сектор, мемлекеттік қолдау және жеке сектордың араласқан түрінде жұмыс істейді, сонымен қатар дәстүрлі емшілер де қызмет көрсетеді. Дегенмен, барлық тұрғындардың бұл мекемелерге қол жеткізуі оңай емес, кейбіреулері ең жақын орталыққа жету үшін 30 минуттан астам уақыт жол жүруге мәжбүр. Үкімет денсаулық сақтауды қаржыландыру және басқаруды жергілікті қауымдастықтарға «mutuelles de santé» деп аталатын денсаулық сақтауды сақтандыру жүйесі арқылы жүктеді. Mutuelles 1999 жылы пилоттық жоба ретінде іске қосылды және 2000-шы жылдардың ортасында халықаралық даму серіктестерінің көмегімен бүкіл ел бойынша қолжетімді болды.

Медиа

Руандада барлығы он бір түрлі жер үсті телеарнасы бар, оның ондығы отандық. Он отандық арнаның барлығы да Кигалиде орналасқан. Бұл арналарды екі ұйым – Руанданың мемлекеттік телерадио хабар тарату агенттігі (RBA) және қытайлық StarTimes компаниясы ұсынады. Олар Кигали аймағындағы екі хабар таратушыдан таратылады, бірі – Жали тауында, екіншісі – Гасабода. Жер бетіндегі арналардан басқа, StarTimes сонымен қатар Azam және Tele10 сияқты екі басқа желімен бірге төлемді теледидар қызметін де жүргізеді. GeoPoll зерттеу компаниясының 2017 жылғы сауалнамасы бойынша, Руанда телеарнасы елдегі ең танымал арна болып табылады, оның аудиториясы 45,2 пайызды құрайды, одан кейін 9,3 пайызды құрайтын TV1 және 6,4 пайызды құрайтын TV10 телеарналары келеді. Руанда теледидары тарихи түрде үкімет тарапынан басқарылып келген, бірақ 2013 жылы ол RBA-ға берілді. Кигалиде бірнеше радиостанциялар жұмыс істейді, олардың хабар тарату станциялары Жали тауында және қаланың оңтүстігіндегі Реберо тауында орналасқан. 2017 жылғы GeoPoll зерттеуінде RBA-ға тиесілі Радио Руанда ұлттық аудиторияның 38,6 пайызын қамтыған, одан кейін Kiss FM 9,3 пайызбен және KT Радио 7,3 пайызбен ең танымал болды. Кигалиде FM арнасында BBC News, Voice of America және Deutsche Welle сияқты түрлі шетелдік радиостанциялар хабар таратады. Кигалиде бірнеше газет шығарылады, соның ішінде елдің ең ірі ағылшын тіліндегі басылымы – The New Times, француз тіліндегі La Nouvelle Relève және KT Press және Imvaho Nshya сияқты киньяруанда газеттері бар. Халықаралық бақылаушылар, мысалы, Репортерлер шекарасыз және Freedom House сияқты ұйымдардың пікірінше, Руанданың БАҚ-тары баспасөз еркіндігіне ие емес және үкімет тарапынан үнемі цензураға ұшырайды немесе өзін-өзі цензуралауға мәжбүр болады.