Руанда азамат соғысын аяқтаған Аруша келісімдері (1993)

Кіріспе

1993 жылғы Руанда азамат соғысын аяқтаған келісімдер

Аруша келісімдері, ресми түрде Руанда Республикасы Үкіметі мен Руандалық Патриоттық Фронты арасындағы Бейбіт келісім, сондай-ақ Аруша бейбіт келісімі немесе Аруша келіссөздері деп белгілі, – Руанда үкіметі мен Руандалық Патриоттық Фронты (РПФ) арасында 1993 жылдың 4 тамызында Танзанияның Аруша қаласында делдалдық көмекпен қол қойылған бес келісімнен (немесе хаттамалардан) тұратын жиынтық. Аса маңыздысы, Африка Бірлігі ұйымы және Африка Ұлы көлдері аймағындағы мемлекет басшылары ұйымдастырған келіссөздер 1992 жылдың 12 шілдесінде басталып, 1993 жылдың 4 тамызында келісімдерге қол қойылған кезде аяқталды.

Келісімдер

Аруша келісімдері кең негізді өтпелі үкімет құруды көздеді, оған көтерілісші РПФ және 1992 жылғы сәуірден бастап жалпы сайлауды күтіп, уақытша үкімет құраған бес саяси партия кіруі тиіс болған. Келісімдерде тұрақты бейбітшілік үшін қажетті басқа да мәселелер де қарастырылды: заң үстемдігі, соғыстан және билікті бөлісу келісімдерінен туындаған босқындарды қайтару, сондай-ақ үкімет пен көтерілісші әскерлерді біріктіру. Өтпелі үкіметтегі жиырма бір министрлік лауазымның бесеуі бұрынғы билеуші партия – Демократия және даму үшін ұлттық-республикалық қозғалысқа (MRND) берілді, оның ішінде Қорғаныс министрлігі де бар. Руандалық патриоттық фронт та сол санды алды, соның ішінде Ішкі істер министрлігі мен Вице-премьер рөлі. Басты оппозициялық партия – Республикалық демократиялық қозғалысқа (MDR) төрт лауазым, оның ішінде Премьер-министр лауазымы берілді, ол Фаустин Твагирамунгуға жүктелді. Социал-демократиялық партия мен Либералдық партияға әрқайсысына үш портфель, ал Христиан-демократиялық партияға бір портфель берілді. Кең негізді өтпелі үкімет құрылмады. Жувенал Хабяримана мен MRND келіссөздерді кешіктірді. Руандалық патриоттық фронтқа ұлттық ассамблеяға қатысуға рұқсат берілді. Екі тарап та келісім бойынша РПФ әскерлеріне Руанданың ұлттық армиясына қосылуға ғана емес, сонымен қатар офицерлік лауазымдардың кем дегенде жартысын құруға рұқсат етілді. Келісімде сондай-ақ, мемлекеттік әскерлердің алпыс пайызынан және Руандалық патриоттық фронттың қырық пайызынан тұратын әскери құрам құру көзделген. Өтпелі үкімет пен ұлттық ассамблея келісімге қол қойылғаннан кейін отыз жеті күн ішінде құрылатыны туралы келісімге келді. Өтпелі кезең жиырма екі айға шектелді, одан кейін жалпы сайлаулар өтеді. Делегациялар 1993 жылғы 3 тамызда хаттамаға қол қойды, ал Президент Хабяримана мен РПФ президенті Алексис Каньяренге келесі күні қол қойды.

The Arusha Accords envisioned the establishment of a Broad Based Transitional Government (BBTG), which would include the insurgent RPF and the five political parties that had composed a temporary government since April 1992 in anticipation of general elections. The Accords included other points considered necessary for lasting peace: the rule of law, repatriation of refugees both from fighting and from power sharing agreements, and the merging of government and rebel armies. Of twenty one cabinet posts in the transitional government, the National Republican Movement for Democracy and Development (MRND), the former ruling party, was given five, including the Defence portfolio. The Rwandan Patriotic Front got the same number, including the portfolio of the Interior and the role of Vice Prime Minister. The major opposition party, the Republican Democratic Movement (MDR), was given four posts, including the office of Prime Minister, assigned to Faustin Twagiramungu. The Social Democratic Party and the Liberal Party were each given three portfolios, while the Christian Democratic Party was given one. The Broad Based Transitional Government never materialized. Juvénal Habyarimana and the MRND stalled the negotiations. The Rwandan Patriotic Front was granted participation in the national assembly. It was agreed upon by both parties that RPF troops would not only be allowed to join the national Rwandan army, but make up at least half of the officer positions. The Accords also provided for establishment of a military composed of sixty percent government troops and forty percent from the Rwandan Patriotic Front. It was agreed that the transitional government and national assembly would be established no more than thirty seven days after the signing of the Accords. The transitional period was limited to twenty two months, after which general elections would be held. The delegations signed the protocol on 3 August 1993, and President Habyarimana and RPF president Alexis Kanyarengwe signed the following day.

Әсері

Көтерілісшілер мен Руанда үкіметі арасындағы билік бөлісу келіссөздері ретінде жоспарланған бұл келіссөздер, үкімет ішіндегі келіспеушіліктерге байланысты Руанда Патриоттық Фронтына (RPF) тиімді келісімге әкелді. Үкіметтік делегацияны оппозициялық Сыртқы істер министрі Бонифас Нгулинзира (MDR) басқарды, бірақ 1993 жылдың қаңтарында президент Хабиаримана оны қорғаныс министрі Джеймс Гасанамен (MRND) ауыстырды. Аруша келісімдері президенттік өкілеттіктердің көп бөлігін алып тастап, оларды уақытша үкіметке берді. 1992 жылдың 15 қарашасында Хабиаримана Аруша келісімдерін "қағаз қиырлары" деп атап, сайлаудан бас тартқан оппозициясын сықаққа алды. Андре Гишауаның сөзінше, бұл бейбіт келісімдерге тікелей қарсылықты білдірмеді: алайда, келісімдегі әскерлерді біріктіру ережесінен туындаған жалпы демобилизациядан қорқып, көптеген әскерилер алаңдады. Бұл, бір жылдан кейін болған геноцидті түсіндіруге себепкер болған факторлардың бірі. 1993 жылдың 5 қазанында Біріккен Ұлттар Ұйымының Қауіпсіздік Кеңесі 872 қарар қабылдады, ол Руандаға Біріккен Ұлттар Ұйымының Көмекшілік Миссиясын (ЮНАМИР) құрды. Миссияның мақсаты – Аруша келісімдерін іске асыруға көмектесу және бақылау жасау болды. БҰҰ-ның алғашқы құрамында 2548 әскери қызметкер болды, олардың ішінде ең ірі ұлттық контингент – 440 бельгиялық сарбаз. Миссияны Жак Роджер Бу Бу басқарды. 1994 жылдың 6 сәуірінде Хабиаримана мен Бурунди президенті Сиприен Нтарямираның (сонымен қатар хуту) ұшағы Кигали әуежайына бет алғанда атып түсірілді. Оқиғаға жауапты кімдер екені әлі де даулы, күдік хуту экстремистері мен RPF-қа түсіп отыр. Бұл қастандық Руанда геноцидінің бастамасы болды. Бұл, MRND партиясының радикалды фракциясы болған CDR-дің, жайшылдарды нысанаға алған бірнеше саяси өлтірулердің бірі еді. ЮНАМИР сарбаздары зорлық-зомбылықтан бұрын, оның кезінде және одан кейін де болды. Ұлттық егемендік пен 6-тарау бойынша бейбіт сақтау операцияларын жүргізу кезінде бейтараптық сақтау қажеттілігіне байланысты БҰҰ-ның шектеулері ЮНАМИР-дің геноцидке куәлік етуден және шектеулі жерлерде босқындарды қорғаудан басқа ештеңе істей алмауына әкелді. 1994 жылдың сәуір айында 10 бельгиялық сарбаз қаза тапқаннан кейін бельгиялық контингент Руандадан шығарылды, ал миссияның құрамы 270 адамға дейін қысқартылды. Бельгиялық сарбаздар "ибийитсо" деп белгіленген босқындарды Техникалық Оқу Орталығында тастап кетті, олар кейін Интерхаму және басқа да Pawa серіктестері тарапынан өлтірілді. Франция, Ұлыбритания және АҚШ сияқты халықаралық державалардың ЮНАМИР-ге әскер немесе қаржылық қолдау жіберуге саяси ынтасы болмады, бірақ олардың көпшілігі өз азаматтарын қауіптен шығара алды. Гана, Тунис және Бангладеш ЮНАМИР сарбаздары Амахоро стадионы мен Милле Коллинс қонақүйі сияқты әртүрлі жерлерде ондаған мың босқындардың өмірін сақтап қалды.

Intended as a negotiation for the sharing of power between the rebels and the Rwandan government, the talks produced an agreement that favored the Rwandan Patriotic Front because of disagreements within the government. The government delegation was led by the opposition Foreign Minister, Boniface Ngulinzira (MDR), until President Habyarimana replaced him with Defense Minister James Gasana (MRND) in January 1993. The Arusha Accords stripped many powers from the office of the President, transferring them to the transitional government. In a speech on 15 November 1992, Habyarimana referred to the Arusha Accords as "scraps of paper" and ridiculed his opponents for shunning elections. According to André Guichaoua, this did not reflect opposition to the peace accords as such:

The agreement moreover unsettled numerous soldiers who feared an overall demobilization as a consequence of the army merger provision in the agreement. This is a contributory factor in explaining the ensuing genocide the year after. On 5 October 1993, the United Nations Security Council passed Resolution 872, which established the United Nations Assistance Mission for Rwanda (UNAMIR). Its objective was assistance in and supervision of implementation of the Arusha Accords. The initial UN presence was 2,548 military personnel, the biggest national contingent being 440 Belgian soldiers. The head of the mission was Jacques Roger Booh Booh. On 6 April 1994, the airplane of Habyarimana and Burundian President Cyprien Ntaryamira (also a Hutu) was shot down as it flew towards the Kigali airport. Responsibility for the attack is a matter of contention, with both the Hutu extremists and the RPF under suspicion. The assassination was a catalyst for the Rwandan genocide. It was one of several assassinations that occurred with similar political motives as moderates were targeted by the CDR, the hardline faction once part of the MRND. Soldiers of UNAMIR were present before, during, and after the violence. The limitations of the UN, due to national sovereignty and the need to remain impartial when conducting Chapter 6 peacekeeping operations, led to the impotence of UNAMIR to do anything more than bear witness to the genocide and protect refugees at a limited number of sites. After 10 Belgian soldiers were killed in April 1994, the Belgian contingent was removed from Rwanda and the size of the mission reduced to around 270 personnel. Belgian soldiers abandoned refugees labelled ibiyitso at the Ecole Technique Officiele, who were then slaughtered by the Interahamwe and other Pawa collaborators. International powers such as France, the UK and the US did not have the political motivation to send troops or financial support for UNAMIR, although many of these countries were able to remove their foreign nationals from danger. The Ghanaian, Tunisian and Bangladeshi UNAMIR soldiers who stayed saved the lives of tens of thousands of refugees at various sites, including Amahoro stadium and Hotel Mille Collines.