Кіріспе

1993 жылы Руандада геноцид басталар алдында БҰҰ-ның бейбітшілікке делдалдық жасау әрекеті. 1993 жылдың 5 қазанында БҰҰ Қауіпсіздік Кеңесінің 872 қарарымен Руандаға Біріккен Ұлттар Ұйымының көмек миссиясы (ЮНАМИР) құрылды. Оның мақсаты 1993 жылдың 4 тамызында қол қойылған, Руанда азамат соғысын аяқтауға бағытталған Аруша келісімін іске асыруға көмектесу болған. Миссия 1993 жылдың қазанынан 1996 жылдың наурызына дейін жалғасты.

Өмірбаян

1990 жылдың қазан айында Руанда азамат соғысы басталды, Руандалық Патриоттық Фронт (РПФ) жасағы Уганданың оңтүстік шекарасы арқылы Руанданың солтүстігіне басып кірді. РПФ-тің құрамында 4000-нан астам әскер болды, олардың көпшілігі 1959-1963 жылдар аралығында Руандадағы тутсилерге қарсы тазалаудан қашқан тутси босқындарының балалары еді. Олар өзін демократиялық, көпұлтты қозғалыс ретінде көрсетіп, этникалық кемсітушілікке, ел экономикасын үкімет элитасының тонауына, сондай-ақ босқындарды тудыратын қауіпсіздік жағдайларын тоқтатуды талап етті. Оларды Уганда президенті Ювери Мусевени қолдады, ол Угандадағы азамат соғысында руандалық босқындардың айтарлықтай қолдауымен билікке келген еді. Алайда, Руанда қарулы күштеріне (РҚК) Франция және Заирден келген күштер көмектесті, олар 1973 жылдан бері билікте болған Руанда президенті Ювенал Хабиаримананың үкіметін қолдады. Француздық екі парашюттік ротасының араласуы, өз азаматтарын қорғау әрекеті ретінде түсіндірілді, бірақ шын мәнінде РПФ-тің астана Кигалиге шабуылын тоқтатты. Ал Бельгия, бұрынғы отаршылдық держава, Хабиаримана режимін қолдауын тоқтатып, оны тастап кеткендей сезінді. Францияның араласуына кедеріс келген РПФ, шекара бойындағы Вирунга тауларына жеңіліспен қайта шегінді. Генерал-майор Фред Рвигеманың қазасынан кейін РПФ-тің құлауын Пауль Кагаме басшылығымен болдырмады. Осылайша, РПФ солтүстіктегі шағын аумақты бақылауда ұстады, одан ол шабуылдарын жалғастырды. 1993 жылы канадалық генерал-лейтенант Ромео Даляре РПФ мен РҚК-ны салыстырып, бүлікшілердің "жоғары басшылық, жаттығу, тәжірибе, экономдылық, жылдамдық, тәртіп және моральдық жағдайларының арқасында соңғы кездегі барлық қақтығыстарда жеңіске жеткенін" атап өтті. Алайда, шамамен 600 000 адамды үйсіз қалдырып, ішкі босқындар лагерлеріне орналастырған РПФ-тің басып кіруі хуту халқының радикалдығын күшейтті. Руандадағы тутсилер, халықтың шамамен 14 пайызы, "ибицито" ("қайырымсыздық жасағандар") немесе "иньензи" ("тарақандар") деп аталды, олар РПФ басқыншыларына жасырын көмектеседі деп айыпталды. Тутсилерге қарсы насихат "Кангура" басылымы арқылы таратылды, ол РПФ басып кіргеннен кейін бірден құрылған "Радио Телевидение Либре де Миль Коллинз" радиосының алдашысы болды. 1990 жылдың соңында тутсилерді жаппай өлтірудің алғашқы жоспарлары жасалды, көбінесе Аказудың Гисени префектурасындағы құпия кездесулер сериясында, бірінші ханым Агата Хабиаримананың айналасындағы серіктестер желісінде. РПФ және үкімет арасында бірнеше атысты тоқтату туралы келісімдерге қол қойылды, соның ішінде 1992 жылдың 22 шілдесінде Танзанияның Аруша қаласында қол қойылған келісім, нәтижесінде Африка Бірлігі Ұйымы (АБҰ) Нигерия генералы Экундаё Опалеи басқаратын 50 мүшелі Бейтарап Әскери Бақылаушылар Тобын (БӘБТ I) құрды. Арушадағы бейбіт келісімге қол жеткізу жөніндегі келіссөздер 1993 жылдың ақпан айының басында РПФ-тің кең ауқымды шабуылымен үзіліске ұшырады. Руанда Уганданың РПФ-ты қолдағанын жалғастырды, бірақ РПФ және Уганда бұл айыптауды жоққа шығарды, нәтижесінде екі ел де Біріккен Ұлттар Ұйымының Қауіпсіздік Кеңесінің (БҰҰ ҚК) төрағасына хат жіберіп, әскери жабдықтаудың өтпеуін тексеру үшін шекараға әскери бақылаушыларды орналастыруды сұрады. Нәтижесінде 1993 жылдың 22 маусымында БҰҰ ҚК Уганда мен Руанда арасындағы шекараны бақылау жөніндегі БҰҰ Бақылау Миссиясын (UNOMUR) мақұлдады, ол Уганданың шекара жағында орналастырылды. Жеті күннен кейін БҰҰ Бас хатшысы Бутрос Бутрос-Гали бригадир генерал Даляренің UNOMUR-дың бас әскери бақылаушысы етіп тағайындалғанын жариялады, ол қыркүйекке қарай 81 бақылаушының штаттық санына жетті. БӘБТ I Руанда ішінде орналастырылды. Осы арада 1993 жылдың 16 наурызында Арушадағы келіссөздер қайта басталды, нәтижесінде 4 тамызда билікті бөлісу үкіметін құру туралы жан-жақты келісімге, Аруша келісімдеріне қол қойылды. РПФ де, Руанда үкіметі де келісімді іске асыру үшін БҰҰ-ның көмегін сұрады. Тамыз айының басында БӘБТ I, БҰҰ басшылығымен жүзеге асырылатын бейбіт сақшы күштеріне дайындық үшін 130 мүшеден тұратын БӘБТ II-ге алмастырылды.

UNAMIR құрамына кіруі

Бас хатшының арнайы өкілі (ЖЖКК) немесе миссия басшысы Камеруннан Жак Роджер Бу Бу болды. 1994 жылдың шілде айының басында Бу Буның орнын пакистандық Шахриар Хан алды. Әскери басшы және күш командирі канадалық бригадир генерал (миссия кезінде генерал-майор қызметіне көтерілді) Ромео Даллер болды. 1994 жылдың тамызында, қатты стресске ұшыраған Даллер күш командирі лауазымында, сондай-ақ Канададан келген генерал-майор Гай Тосигнантпен алмастырылды. 1995 жылдың желтоқсан айында Тусигнанттың орнын Үндістаннан келген бригадир генерал Шива Кумар басқарды. Қарулы күштердің қолбасшысының орынбасары бригада генерал-майоры (миссиядан кейін генерал-майор болып тағайындалды) Генри Квами Анидохо болды. Әскерлерді жіберген елдер: Бельгия, Бангладеш, Гана және Тунис. Миссияның алғашқы кезеңіндегі 400-ге жуық әскер бельгиялық сарбаздар болды, Руанда Бельгияның отарлауы болғанға қарамастан, және әдетте БҰҰ бұрынғы отарлаушы державаға мұндай бейбітшілік сақтау рөлінде қызмет етуді тыйым салады. Мүдделі тараптар арасындағы талас-тартыстар 1994 жылғы 5 қаңтарда президент Хабиаримананың іске кірісуінен кейін өтпелі үкіметті құруға жәрдемдесу жөніндегі ЮНАМИР мақсатын кешіктірді. Соңынан болған қақтығыстар, оның ішінде екі ірі саяси көшбасшының қаза болуы және ЮНАМИР басқаруымен жүрген РПФ күштерінің конвойына жасалған шабуыл ЮНАМИР күштерін қорғаныс позициясына көшуге мәжбүр етті. Осылайша ЮНАМИР Руанданың әскери және азаматтық билік органдарына қолдау көрсетті, ал БҰҰ Хабиаримана мен РПФ-қа Келісімде баяндалған идеяларға оралу үшін қысым жасауды жалғастырды.

Ұлт қырылуына дейінгі операциялар

Біріккен Ұлттар Ұйымының Руандаға көмек көрсету миссиясы (ЮНАМИР) 1993 жылдың қазан айынан бері Руандада болды, оның мандаты Аруша келісімдерін жүзеге асыруды бақылау болды. ЮНАМИР командирі Даллаир жұмылдырудың алғашқы кезеңінде Хутту күшінің қозғалысы туралы білді; 1994 жылдың қаңтарында үкіметтік дереккөз Даллаирді отаршылдарды қарқынды түрде қаруландырып, тутсилерді жаппай қырып салуды жоспарлап отырған топ туралы ескертті және ЮНАМИРді жасырын қару қоймасына жетеледі. Даллаир Нью-Йорктегі БҰҰ Бейбітшілік сақтау операциялары департаментіне (БСҰОД) қару қоймаларына шабуыл жасауға рұқсат беруді сұрап, телеграмма жіберді; БҰҰ Даллаирдің қару қоймаларына шабуыл жасау туралы өтінішін қабылдамады және оны мандатын асырып кеткені үшін сөкпеді. Даллаирдің телеграммасы сондай-ақ геноцид туралы ақпаратты БСҰОД-ға жеткізді; онда былай делінген: "ЮНАМИР мандаты бойынша [дереккөз] Кигалидегі барлық тутсилерді тіркеуге бұйрық алды. Ол оларды жою үшін деп күдіктенді. Мысал ретінде, оның қызметкерлері 20 минут ішінде 1000-ға дейін тутсиді өлтіре алатынын айтты". Даллаир ЮНАМИР-дің әкімшілік басшысы, камерундық Жак Роджер Бу Будан аз қолдау алды; Руандалық Патриоттық Фронты (РПФ) Бу Буны президент Хабиаримана мен хуту элитасына жағымдылық танытты деп айыптады. ЮНАМИР өте шектеулі ресурстармен жұмыс істеді, ал 1994 жылдың басында президент Хабиаримана мен қаталдық жақтастары өтпелі үкіметті орнатуға жасаған тыйырмаларына кедергі келтірді. Сәуір айында Қауіпсіздік Кеңесі, егер ол ілгерілеме жасамайтын болса, ЮНАМИР-дің мандатын тоқтатумен қорқытты.

Ұлтқа қарсы қылмыс

1994 жылғы 6 сәуірде Бурунди президенті Хабиаримана мен президент Сиприен Нтарямираны алып бара жатқан ұшақ Кигали маңында атып түсірілді. Одан кейін Руандадағы нәзік бейбітшілік күйреп, 100 күн ішінде 800 000 мен 1 017 100 аралығында тутси және хуту халқының қаза болуына әкелген руандалық геноцид басталды. Геноцидтің алғашқы нысандары премьер-министр Агата Увилингиймана және ЮНАМИР құрамындағы Паракоммандо полкінің 2-ші командалық батальонының он бельгиялық әскери қызметкері болды. Олар руандалық үкімет әскерлеріне қаруларын тапсырғаннан кейін өлтірілді. Оларға өздерін қорғауға рұқсат берудің заңдық аспектілерін толық түсінбеген батальон командирі кеңес берді, тіпті олар шамамен екі сағаттан бері атысқа ұшыраған болатын. Хабиаримананың қазасынан кейін Даллаир дағдарыс комитетімен және РПФ-пен бейбітшілікті қайта орнату мақсатында бірнеше рет байланыс жасады. 6 сәуір түнінде үкімет күштеріне сөз сөйлеп, Хабиаримананың қазасына өкініш білдірді, бірақ басталған қырғынды тоқтатуға шақырды; сондай-ақ Кагамеге азамат соғысын жаңартудан аулақ болуға, зорлық-зомбылықтың күшеюіне жол бермеуге және UNAMIR-ге қырғынды тоқтатуға мүмкіндік беруге шақырды. Екі тарап та атысты тоқтатуға мүдделі емес еді, себебі үкіметті геноцидшілер бақылап отырды, ал РПФ өлтіруді тоқтату үшін күресу қажет деп санайтын. UNAMIR-дің VI тарауына сәйкес мандаты оған әскери араласуға мүмкіндік бермеді, ал геноцидтің алғашқы күндерінде оның көптеген руандалық қызметкерлері қаза тапты, бұл оның жұмыс істеу мүмкіндігін шектеді. Сондықтан UNAMIR көбінесе жай бақылаушы рөліне түсіп қалды, ал Даллаир кейін оны "сәтсіздік" деп атады. Оның ең маңызды үлесі – Амахоро стадионындағы штаб-пәтерінде және басқа да БҰҰ-ның қауіпсіз орындарында мыңдаған тутсилер мен орташа хутуларға пана беру болды. UNAMIR шетелдік азаматтарды эвакуациялауға да көмектесті; Эколь Техник Официалде 2000 руандалықты баспанаға алған бельгиялық сарбаздар тобы эвакуацияға көмектесу үшін өз бекетін тастап кетуге бұйрық алды. Бельгиялықтар кеткеннен кейін хуту экстремистері кіріп, ішіндегілердің барлығын өлтірді. 12 сәуірде UNAMIR-ге ең көп әскер жіберген Бельгия үкіметі, премьер-министр Увилингиймананы қорғау кезінде он сарбазын жоғалтқанын хабарлап, әскерін кері тартып алу туралы шешім қабылдады. Бельгия UNAMIR-ді толығымен таратуды жақтады және БҰҰ-да осы мақсатта лоббилеу жұмыстарын жүргізді. Даллаир күштерді күшейтуге және қорғап отырған мыңдаған босқындарды қорғау үшін жаңа мандат беруге қарсылық көрсетті, бірақ БҰҰ Қауіпсіздік Кеңесі бас тартты, егер соғысушы тараптар мамыр айының басына дейін атысты тоқтатуға келіспесе, UNAMIR тиімді түрде таратылатынын Даллаирге мәлімдеді. Филипп Гуревичтің сөзіне сүйенсек, Сомалидегі БҰҰ миссиясында жақында шығынға ұшыраған АҚШ, Руандадан шығуға және оны өз тағдырына қалдыруға ерекше ынта білдірді. БҰҰ Қауіпсіздік Кеңесінің төрағалығын кезегімен жүргізіп отырған Жаңа Зеландия күшейтуді қолдаған жалғыз дауыс болды және сәуір айының соңында Кеңеске UNAMIR-дің таралуын кейінге қалдыруға көндірді, АҚШ пен Ұлыбританияның қарсылығына қарамастан. Адамдары жетіспей және тастап кетілгенімен, UNAMIR күштері Кигали және оның айналасындағы, сондай-ақ БҰҰ бақылауындағы азау жерлерде мыңдаған тутсилердің өмірін сақтап қалды. Даллаир шамамен 5000 әскерді дереу жіберуді сұрады, бірақ оның өтініші қабылданбады.

UNAMIR II

Келесі алты аптаға жуық уақыт бойы ЮНАМИР хуту үкіметі мен РПФ арасындағы бейбіт келіссөздерін үйлестірді, бірақ олар көп нәтиже бермеді. Ақырында, 1994 жылдың 17 мамырында БҰҰ күштерді күшейтуге келісті, нәтижесінде ЮНАМИР-ге 5500-ге жуық әскер, аса қажетті персоналды тасымалдаушылар және басқа да жабдықтар жеткізілді, алдымен ол ЮНАМИР II деп аталды. Жаңа әскерлер маусым айында ғана келе бастады, ал шілдеде геноцид тоқтағаннан кейін ЮНАМИР II-нің рөлі көбінесе қауіпсіздік пен тұрақтылықты сақтаумен шектелді. ЮНАМИР 1996 жылы РПФ басқаратын үкімет қолдауын кері тартып алғаннан кейін Руандадан шықты. ЮНАМИР II және одан кейінгі қарарлар геноцидті тоқтату үшін күш қолдану құқығы туралы нақты емес болып қалды. Даллердің қоштасу хабарламаларының бірінде: «БҰҰ күштеріне өздеріне деген құрмет пен жерде тиімді болуға мүмкіндік берілмеді» делінген. Өкінішке орай, Руандадағы хаостың және ЮНАМИР-дің мандатын дипломатиялық тұрғыдан әлсіретудің нәтижесінде көптеген БҰҰ мүше мемлекеттері қырғын тоқтағанға дейін персонал жіберуді біраз уақытқа кейінге шегерді.

Ұлт қырылысынан кейін

1994 жылдың шілдесінде RPF Кигалиге басып кірді және 100 күнге созылған геноцидті тоқтатты. RPF жетекшісі Пол Кагаме (кейінірек бірнеше жылдан соң президент болды – және бүгінге дейін солай – бірақ 1994 жылдың шілдесінен бастап қазіргі уақытқа дейін елді тиімді басқарып келді) Аруша келісімдеріне бейілділігін қайта растады. Басты қырқындар тоқтатылғаннан кейін, ЮНАМИР (және елге келген көптеген үкіметтік емес ұйымдардың) алдындағы міндеттер – нәзік бейбітшілікті сақтау, үкіметті тұрақтандыру және ең бастысы, Руанда, Заир, Танзания, Бурунди және Угандадағы лагерьлердегі шамамен 4 миллионнан астам көшірілген адамдарға көмек көрсету болды. Руанданың солтүстік-батысындағы Киву көлі маңындағы ірі лагерьлерде шамамен 1,2 миллион адам орналасқан, бұл үлкен қауіпсіздік, денсаулық сақтау және экологиялық проблемаларды тудырды. Керекті әскер күші кешігіп келгеннен кейін, ЮНАМИР өзінің міндеттерін барынша орындауға тырысты. Алайда, 1996 жылы жаңа руандалық үкімет ЮНАМИР өзінің басымдық миссиясын орындай алмады деп мәлімдегеннен кейін, БҰҰ 1996 жылдың 8 наурызында ЮНАМИР мандатын тоқтатып қойды. ЮНАМИР негізгі миссиясын орындауда сәтсіздікке ұшырағанына қарамастан, 1994 жылғы геноцид кезіндегі гуманитарлық көмегі осы күнгейінге дейін мыңдаған, тіпті он мыңдаған руандалық тутсилер мен умеренды хутулардың өмірін сақтап қалғаны үшін мойындалады. Әйтпесе, олар өлтірілген болар еді. Дегенмен, БҰҰ-ның Руандадағы әрекеттері (әсіресе сол кездегі бейбітшілік операцияларының жетекшісі Кофи Аннан) кейбір тараптардан БҰҰ-ның бюрократиялық және шешім қабылдауда баяулық танытушылық көрінісі ретінде пайдаланылды. (Генерал Далер Аннанның қызметін айрықша сынады.) ЮНАМИР-ге барлық кезеңде әскерлерін жіберген елдер: Аргентина, Австралия, Австрия, Бангладеш, Бельгия, Бразилия, Канада, Чад, Конго, Джибути, Египет, Эфиопия, Фиджи, Германия, Гана, Гвинея, Гвинея-Бисау, Гайана, Үндістан, Иордания, Кения, Малави, Мали, Нидерланды, Нигер, Нигерия, Пәкістан, Польша, Румыния, Ресей, Сенегал, Словакия, Испания, Швейцария, Того, Тунис, Ұлыбритания, Уругвай, Замбия және Зимбабве.

Шығындар

ЮНАМИР-дің 27 мүшесі – 22 сарбаз, үш әскери бақылаушы, бір азаматтық полиция және бір жергілікті қызметкер – миссия барысында қаза тапты. Геноцид және миссияның сәтсіздікке ұшырау мүмкіндігі Далерге терең әсер етті. Канадаға оралғаннан кейін оған ауыр посттравматикалық стресс синдромы (ПТСР) диагнозы қойылды; ол өзін-өзі өлтіру ойларымен күресті. Соңында ол медициналық себептермен Канада армиясынан босатылды. Далер өзінің батылдығы үшін «Эгис Траст» сыйлығымен марапатталды (алғашқы рет). 2004–2005 жылдары ол Гарвард университетінің Адам құқықтары саясаты жөніндегі Карр орталығында стипендия алды, онда ол түрлі қақтығыстарды шешу жолдары туралы зерттеді және жазды. 2005 жылдың 25 наурызында ол Канаданың Либералдық партиясының мүшесі ретінде Квебек облысын сенатта өкілдік ететін сенатор болып тағайындалды; ол Адам құқықтары комитетінде жұмыс істейді. Сондай-ақ ол геноцид, ПТСР және өзін-өзі өлтіру туралы өзінің тәжірибесі туралы көпке жариялайды. Далердің мәселелеріне, әсіресе Канадада көп назар аударылғанмен, Руандадан оралғаннан кейін ПТСР-мен күрескен ЮНАМИР-дегі Канада контингентінің алдыңғы қатардағы сарбаздарының жағдайына онша көңіл бөлінбеді, олар өздерінің өмірін аяқтауға тырысып, отбасылық қарым-қатынастарын жойды және мансаптарын аяқтауға себеп болған ПТСР диагнозын алды.