Кіріспе
Мүйіздің жарақаттануы туралы бейресми термин. Whiplash – мойынның кенеттен созылуына байланысты туындайтын, әртүрлі мойын жарақаттарын сипаттайтын медициналық емес термин. Жарақаттың нақты механизмдері әлі толыққанды анықталмаған. "Whiplash" термині – бұл сөйлеу тілінде қолданылатын сөз. "Сервикалық үдеу-төмендеу" (СҮТ) жарақаттың механизмін сипаттайды, ал "қамшы соққысымен байланысты аурулар" (ҚСБА) термині жарақаттан кейінгі симптомдар мен зардаптарды көрсетеді. Whiplash көбінесе автокөлік апаттарымен байланысты, әсіресе көлік арттан соққан кезде; алайда, жарақат басқа да жағдайларда болуы мүмкін, мысалы, бас шайқау, банджи секіру және құлау сияқты. Кейбір елдерде автокөлік сақтандыру полистері бойынша ең көп талап етілетін жарақаттардың бірі болып табылады. Мысалы, Ұлыбританияда 2007 жылы 430 000 адам қамшы соққысынан сақтандыру талаптарын жасады, бұл жүргізушілердің әрқайсысының сақтандыру төлемақысының 14% құрады. АҚШ-та дене жарақаты бойынша талаптардың 65% астамы қамшы соққысымен байланысты, бұл жылына шамамен 8 миллиард долларлық экономикалық шығындарға әкеледі. Автокөлік ойда келгенге дейін, мұндай жарақаттарды "теміржол омыртқасы" деп атаған, себебі олар көбінесе пойыз апаттарымен байланысты болған. Пойыз соқтығысуынан туындаған мойынның қатты ауыруы туралы алғашқы жағдай 1919 жылға дейін қарайды. Содан бері автокөлік апаттары салдарынан қамшы соққысынан болатын жарақаттардың саны күрт өсті. Симптомдардың кең ауқымын ескере отырып, Квебек жұмыс тобы "қамшы соққысымен байланысты аурулар" терминін енгізді.
the medical condition
Whiplash is a non clinical term describing a range of injuries to the neck caused by or related to a sudden distortion of the neck associated with extension, although the exact injury mechanisms remain unknown. The term "whiplash" is a colloquialism. "Cervical acceleration–deceleration" (CAD) describes the mechanism of the injury, while the term "whiplash associated disorders" (WAD) describes the subsequent injuries and symptoms. Whiplash is commonly associated with motor vehicle accidents, usually when the vehicle has been hit in the rear; however, the injury can be sustained in many other ways, including headbanging, bungee jumping and falls. It is one of the most frequently claimed injuries on vehicle insurance policies in certain countries; for example, in the United Kingdom 430,000 people made an insurance claim for whiplash in 2007, accounting for 14% of every driver's premium. In the United States, it is estimated that more than 65% of all bodily injury claims are whiplash related, translating to around $8 billion in economic costs per year. Before the invention of the car, whiplash injuries were called "railway spine" as they were noted mostly in connection with train collisions. The first case of severe neck pain arising from a train collision was documented around 1919. The number of whiplash injuries has since risen sharply due to rear end motor vehicle collisions. Given the wide variety of symptoms associated with whiplash injuries, the Quebec Task Force on Whiplash Associated Disorders coined the phrase 'Whiplash Associated Disorders'.
Белгілері мен симптомдары
Зардап шеккен адамдардың шағымдары: мойын мен арқадағы ауырсыну мен жайсыздық, иыққа берілетін ауырсыну, қол-аяқтардағы сезімталдық бұзылыстары (мысалы, ұю немесе қышыну), және бас ауруы. Симптомдар жарақат алғаннан кейін бірден пайда болуы мүмкін, бірақ көбінесе бірнеше күннен кейін сезіледі. Соққы салдарынан туындаған танымдық бұзылыстар, мысалы, оңай алаңдау немесе тітіркену, жиі кездеседі және жағдайдың нашарлауына алып келуі мүмкін.
Механизм
Жарқын соққы – бұл мойынның бұлшықеттері, сүйектері және жүйкелерінің кенеттен созылуы. Мойын жеті омыртқадан тұрады, олар мойын омыртқалары деп аталады. Алғашқы екі мойын омыртқасы, ось және атлас, қалған бесеуінен өзгеше пішіндес. Атлас және ось бас сүйегінің бір жақтан екінші жаққа қозғалуына (мойын омыртқаларының оңға және солға бұрылуы); сондай-ақ алға және артқа қозғалуына (мойын омыртқаларының иілуі мен созылуы) жауапты. Шамадан тыс созылу мен иілу омыртқаларды бұзуы мүмкін. "Жарқын соққы" кезінде төрт фаза болады: бастапқы күй (соқтығысу алдында), кері тартылу, созылу және қайта соққы. Бастапқы күйде мойынға күш түспейді, ол инерция арқасында тұрақты болады. Жарқын соққы кезінде алдыңғы бойлық байламның зақымдануы мойын омыртқаларының тұрақсыздығына әкелуі мүмкін. Олар кері тартылу фазасында нақты "жарқын соққының" болатынын түсіндіреді, себебі бұл кезде жұмсақ тіндерге ерекше жүктеме түседі. Келесі фаза – созылу, мұнда бүкіл мойын мен бас созылады және бас тірегімен тоқтатылады немесе шектеледі. Қайта соққы фазасы аталған фазалардың нәтижесінде пайда болады. Кері тартылу фазасында омыртқа S тәрізді қисыққа иіледі, бұл жоғарғы жазықтықтағы иілу және төменгі жазықтықтағы гиперэкстензиядан туындайды, бұл олардың физиологиялық шектерін асып түседі, соның салдарынан төменгі мойын омыртқалары зақымданады. Созылу фазасында барлық мойын омыртқалары мен бас толыққанды созылады, бірақ физиологиялық шектерін аспайды. Көптеген жарақаттар С5 және С6 омыртқаларында болады.
Диагностика
Диагноз науқастың шағымдарын тыңдау, бас және мойынды қарап тексеру, сүйек сынықтарын жоққа шығару үшін рентгенге түсіру арқылы қойылады, сондай-ақ басқа жарақаттардың болуын анықтау үшін медициналық бейнелеу қолданылуы мүмкін.
Дәрі-дәрмектер
Квебектік жұмыс тобының ұсыныстарына сәйкес, мойынның шалқалауынан туындаған бұзылыстардың 1–3 дәрежесімен емделуге есірткілік емес анальгетиктер қолданылуы мүмкін. WAD 2 және WAD 3 жағдайында стероид емес қабынуға қарсы препараттар да тағайындалуы мүмкін, бірақ олардың қолданылу мерзімі үш аптадан аспауы керек. А-ботулинін токсині еріксіз бұлшық еттердің қырылуы мен спазмдарын емдеу үшін қолданылады. А типіндегі ботулинін токсині тек уақытша әсер етеді және оның әсерін сезіну үшін қайталап инъекция жасау қажет. 2008 жылы 186 науқасқа жасалған бір жылдық бақылау зерттеуіне сәйкес, WAD жіктелуі және Квебектік жұмыс тобының емдеу жоспары жақсы клиникалық нәтижелермен байланысты емес.
Болжам
Жұлын соққысының салдары бірнеше күнге созылатын жеңіл ауырудан (көптеген адамдарда осылай болады) бастап, қалыңдыққа дейін жетеді. Шамамен 50% науқаста белгілі бір симптомдар сақталады. Жұлын соққысынан кейін созылмалы ауыруға шалдыққан науқастарда тыныш күйдегі миға қан ағынының өзгеруі анықталды. Созылмалы ауыруға шалдыққан науқастардың мойнындағы тұрақты қабынудың бар екеніне дәлелдер бар. Жұлын соққысы мен жақ-бет буынының дисфункциясы (ЖББ) арасындағы байланыс бұрыннан болжанып келген. Жақында жасалған шолу көрсеткендей, әдебиетте қайшылықтар болғанымен, ЖББ кейде жұлын соққысынан кейін дамиды деген орташа дәлелдер бар, және мұндай жағдайдың таралуы төменгі немесе орташа деңгейде.
Эпидемиология
Whiplash – гиперфлексия және гиперэкстенсияны сипаттау үшін қолданылатын жиі кездесетін термин және ең көп таралған, өлімге әкелмейтін автокөлік апатының жарақаты. Жыл сайын автокөлік апаттарынан 1 миллионнан астам адам whiplash жарақатын алады. Бұл бағаланған көрсеткіш, себебі whiplash жағдайларының барлығы тіркелмейді. Бір жыл ішінде, шамамен 1000 адамның арасында 3.8 адам whiplash симптомдарын сезінеді. "Фримен және әріптестері АҚШ халқының 6.2% кешіккен whiplash синдромына шалдыққандығын есептеді". Көптеген жағдайларда, науқастардың көпшілігі 40 жасқа жуық шақта ауырады. Егер мойынның созылуымен бірге ми немесе жұлынның қосымша жарақаты болмаса, өлімге соқтыру сирек кездеседі. Әлем бойынша мұндай жарақатының таралуы өте әртүрлі – 100 000 адамға 16-ден 2000-ға дейін, ал кешіккен whiplash синдромы 18%-дан 40%-ға дейін ауытқиды. Осылайша, Schrader және тағы басқалардың "The Lancet" журналындағы маңызды жұмысы, автокөлік оқиғасынан кейін Литвада кешіккен whiplash синдромының сирек немесе жиі кездеспейтінін көрсетті. Cassidy және әріптестерінің "New England Journal of Medicine" журналындағы қорытындысы: "Ауырсыну мен қайғыға өтемақы төлеуді тоқтату, whiplash жарақатының азаюымен және жақсырақ болжаммен байланысты". Сонымен қатар, 2001 жылы жүргізілген тәжірибелік зерттеуде қатысушылар артқа қарауды шектеуші пердесі бар қозғалмайтын көлікке отырғызылды және оларға соқтығысу симуляциясы көрсетілді. Пациенттердің 20%-ында ешқандай соқтығысу болмаған күйінде 3 күннен кейін симптомдар пайда болды. 2017 жылы табиғи интернеттік іздеу жүйесінің талдауы бойынша, өтемақы алу үміті whiplash жарақатымен байланысты интернеттік іздеу мінез-құлқына әсер етуі мүмкін екені анықталды.