Кіріспе

Оман губернаторлығы Дуфар губернаторлығы (مُحَافَظَة ظُفَّار) – Оман Сұлтандығының 11 губернаторлығының арасында аумағы бойынша ең ірісі. Ол Оманның оңтүстігінде, Йеменнің Аль-Махрах губернаторлығымен шығыс шекарасында және Сауд Арабиясының Шығыс провинциясымен оңтүстік шекарасында орналасқан. Аймақ көбінесе таулы және 2020 жылғы халық санауы бойынша 416 458 адам тұрады. Салала – губернаторлықтың ең ірі қаласы және астанасы. Тарихи тұрғыдан алғанда, бұл аймақ ладанның негізгі көзі болған. Жергілікті араб диалектісі – Дофари араб тілі, ол Оманның қалған бөлігіндегі және Йемендегі тілдерден ерекшеленеді.

Археология

2011 жылы Недждтің батыс-орталық бөлігіндегі Уди Айбутта ("Бірінші Айбут" деп аударылады) Айбут Аль Аувалда аймақтық ерекшелігі бар тас құралдар өндірісіне жататын, бұрын тек Солтүстік-Шығыс Африкадан ғана белгілі болған, соңғы Нубия кешеніне жататын 100-ден астам тас құралдардың беткейде шашырап жату орындары табылды. Екі оптикалық стимуляцияланған люминесценция әдісімен жасалған жас есебі Арабиялық Нубия кешенінің жасын 106 000 жыл деп көрсетеді. Бұл, теңіздік изотоптың 5-ші кезеңінің басында Оңтүстік Арабияда орта тас дәуіріне тән ерекше технокомплекс болғанын көрсетеді. Дхофар аймағындағы қола дәуіріне жататын орындарға Ходор (аль-Худфир) жерінде табылған қабір кешендері кіреді.

Ежелгі заман

Венециялық саудагер Марко Поло "Марко Поло саяхаттары" (шамамен 1300 жыл) кітабында Дуфар туралы былай деп жазды:
Дуфар – зор, мәртебелі және әдемі қала. Халық – сарациндер [мұсылмандар] және олардың басшысы – Аден сұлтанына бағынышты граф. Мұнда көптеген ақ түсті хош иіс өндіріледі, мен оның қалай өсетінін айтамын. Ағаштар кішкентай шыршаларға ұқсайды; олар бірнеше жерден пышақпен кесіледі, ал осы кесіктерден хош иіс шығады. Кейде ол ағаштан ешқандай кесіксіз ағып шығады; бұл ондағы күннің күшті ыстығына байланысты. Осы Дафар – Жаратылыс кітабындағы Сефардың өзі болуы мүмкін, х. 30. Дхофар ежелгі заманда ладанды ірі көлемде экспорттаған, оның бір бөлігі Қытайға дейін саудаланыпты. Әл-Балид (әл-Блейд деп те жазылады), Салаланың жанында орналасқан және көптеген археологиялық қазбаларға толы аймақ, 12-16 ғасырларда Манжави цивилизациясының отаны болған. Оман билігіне дейін Дуфардың бір бөлігі Катири сұлтандығының құрамында болды, кейіннен көбінесе Әл-Хакли (Кара) тайпаларының бақылауында болды, содан кейін "Кара таулары" деп аталды. Әл-Шаһрилер Дуфардың түпкі тұрғындары деп есептеледі.

19 ғасыр

Британ үкіметі жасаған Дофар тарихына қатысты саяси шолуда 1876 жылы Сейид Фадл бин Алауи есімді адамның 1875 жылдың тамызында Меккеден Дофарға келгені және өзін Дофардың де-факто билеушісі етіп орнатып алғаны көрсетілген. Ол Осман империясына адал екенін мәлімдеді, алайда оның олардың тікелей тапсырмасымен әрекет етіп жатқаны белгісіз болды. Дофар тайпаларының көмегімен ол ішкі бедуиндерге қарсы соғыс жүргізді. 1879 жылдың қаңтарында жергілікті шейхтар оны қуғынға шығарды.

20 ғасыр

Дхофар туралы толық мәлімет 1917 жылы Британдық Үндістан үкіметі жариялаған «Арабияның анықтамалығы» басылымында егжей-тегжейлі сипатталған. Бұл басылым негізінен Дж.Г.Лоримердің 1908 және 1915 жылдары жарық көрген «Парсы шығанағы, Оман және Орталық Арабияның анықтамалығы» кітабында жинақталған ақпаратқа негізделген. Анықтамалықта Дхофардың шекарасы Самхан таулары (Жебель Самхан) мен теңіз арасында, Ра’с Рисуттан шығысқа қарай 30 мильге дейін, Хор Рориге дейін белгіленген. Күнделікті тілде «Дхофар» термині әл-Хаффах және Салала ауылдарын атау үшін қолданылған, сол кездегі Дхофар халқының үштен екісі осы елді мекендерде тұрған; алайда, ресми түрде бұл термин бүкіл Дхофар аймағын білдірген, дәл қазіргі мағынасындағыдай. Дхофардың физикалық географиясы негізінен шөлейтті жазықтардан, тау жоталарынан және бірнеше аңғарлардан тұрады, олардың ең маңыздысы Уади Райкут болды. Дхофардан тыс жерлермен байланыс қиын болды, себебі жер бедері қиыршықты және жағалауда ірі порты болмады, бірақ Мирбат және Рисут кіші кемелерге қолайлы бекініс ұсынды. Жаңбырлы маусымда тау жолдарына өту мүмкін емес еді. Түйеден басқа көлік құралдары кеңінен қолданылмады. Франк инценс экономикалық сауданың басым бөлігін құрады, оның 9000 квинталға жуығы жыл сайын Мумбаиға жіберілетін. Басқа экспорттық тауарлар: тері, қой терісі, сағыз және балауыз. Негізгі импортқа Мукаладан келген кат (тамекі деп жаңылысқан), Мумбаидан күріш, қант, құрма және мата кірді. Дхофар провинциясының басқаруы Маскат сұлтанының қолында. Ол Дхофарды Сұлтандықтың провинциясы ретінде емес, жеке меншігі ретінде қарастырғандай және жеке қазынаны сақтайды. 65 жыл бұрын «Нехла» журналында жарияланған мақалада айтылғандай, қазіргі сұлтанның әкесі Сейид Түркі, түрктердің араласуын болдырмау үшін Салаланың Сейидтерінің шақыруымен сол жерде билік құрды. Ол Маскаттың билігін бұрынғы құл Сүлеймен бин Сувайлимге сеніп тапсырды және оны тайпалардан қалаларды қорғау үшін шағын әскермен қамтамасыз етті. Сүлеймен бин Сувайлим қазіргі сарай орнында бекініс салған, бірақ кейін Катирилер оны басып алып, тонады, бірақ Маскаттың билігі көп ұзамай қайта орнатылды. Оның әкесі провинцияға көп қызығушылық танытпады, бірақ қазіргі сұлтан Сейид Саид бин Таймур бір жылдан астам уақыттан бері сол жерде тұрып, өзімен бірге білікті ауыл шаруашылығы кеңесшісі мен инженері бар және ауыл шаруашылығы ресурстарын дамытуда үлкен жетістіктерге қол жеткізіп жатыр. Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде бұл аймақ Месопотамияда соғысқан британдық армияның қажеттіліктерін қамтамасыз ету үшін азық-түлік пен астық өндіруге жеткілікті болды. Оман Азамат соғысы (1963-1976) Оманның қарулы күштері мен ұлтшыл Дофар азаттық фронтының партизандық күштері арасында, содан кейін Оманды және Парсы шығанағын азат етудің марксистік халық фронты арасында жүргізілді. Бұл соңғы топқа коммунистік Оңтүстік Йемен және Шығыс Германияны қоса алғанда, бірнеше социалистік мемлекеттер көмек көрсетті. Олар Ұлыбритания, Иран, Пәкістан және Үндістан офицерлері мен дәрігерлерінің көмегімен Сұлтанның үкіметін құлатуды мақсат етті. Көтеріліс сәтсіз аяқталды және 1975 жылдың желтоқсан айында науқан аяқталғаннан кейін PFLOAG күштерінің қалған белсенді бөлігі бас иді.

Топография

Оман территориясының батыс шетінде орналасқан Дофар губернаторлығы оңтүстік жағынан Үнді мұхитымен, ал Рас-Хамар мен Мирбат тұсында теңізге тірелетін жартылай дөңгелек Дофар тауларымен қоршалған. Бұл таулар солтүстік, шығыс және батыстағы таулар мен шөлдерден бөліп тұрады. Оңтүстік-батыс муссоны (жергілікті жерде Хариф деп аталады) Үнді мұхитынан соғып келіп, солтүстік және шығыстан соғатын желдермен кездеседі. Бұл желдер Дофар жазығындағы таулармен тоқтатылып, төмен түсіріледі. Осылайша, Дофар Оңтүстік Арабия жағалауындағы ерекше аймақ болып табылады, себебі жылдың үш айында муссонды жаңбыр алады. Губернаторлықта үш ерекше физикалық аймақ бар: өңделген жағалау белдеуі – Әл-Хаффа, ол таулардан 40 шақырымға дейін созылған және 9 шақырымға дейін тереңдігі бар шөл даласымен бөлінген. Жазықтықтың батыс жағындағы таулар тік және қол жеткізу қиын, ал шығысындағылары тік жарлы, терең шатқалдармен және көптеген жасыл желектермен, жабайы инжір, тамаринд, акация, сикамор ағаштарымен көмкерілген кең саябақтарға ұқсас аңғарлармен ерекшеленеді. Жаз айларында сүт малдары, түйелер мен ешкілер үшін әр түрлі мәңгі жасыл желектер, бабылдар, жабайы зәйтүн, жасмин, түйе тікендері, тұзды кедрлер, жабайы гүлдер мен шөптер мол жайылымдық қамтамасыз етеді. Оңтүстік беткейлерде жауын-шашын жеткілікті болғанымен, топырақ суды ұстап тұрмайды. Жер асты өзендері Ябал Арам тауының суларын Вәди Дарбатқа құяды, оның аузы 500 метрлік әктас тік жарлықпен жабылады. Жиналған сулар 2 шақырымдық көлді толтырады, ол 1000 метр биіктікте орналасқан және жаңбыр кезінде әдемі сарқырама құрайды. Басқа жер асты өзендері тау етегіндегі мәңгілік бұлақтарды сумен қамтамасыз етеді. Мұндай бұлақтардың алтысы бар, олардың ең жақсысы – Жарзиз, сағатына шамамен 40 000 галлон су шығарады. Бұл сулар пайдаланылмаса, тау етегінде қайтадан жер астына сіңіп, теңізден тар құм жолақтарымен бөлінген жағалау белдеуіндегі кең ауқымды тұщы сулы арналарды сумен толықтырады. Орман 750-ден астам флора түріне мекен, оның ішінде 50 жергілікті түр бар, бұл Оманның биоәртүрлілігінің 75% астамын құрайды.

Климат

Дхофар тропикалық климатқа ие. Дхофар және Йеменнің солтүстік ұшының шағын бөлігі маусымның ортасынан қыркүйектің ортасына дейін Оңтүстік-Шығыс муссонының тікелей әсеріне ұшырайды; бұл Хареф деп аталады. Муссондық бұлттар жазды салқын және ылғалды сақтайды, ал қыс айлары жылы болады, бірақ солтүстік шөлдерден соғатын суық желдер қатты және ұзаққа созылатын шаңды дауылдарға және температураның күрт төмендеуіне себеп болады. Иса Мәсіхтің Соңғы күнгі қасиеттілер шіркеуінің мәліметінше, Дхофардың жағалаулары, мүмкін Вади Саик, Мормон кітабындағы Боунтифул жерінің ең ықтимал орны саналады. Одан Лехидің көшпелі отбасы б.з.д. 600 жылдан кейін оның ұлы Нефи салған кемемен Жаңа әлемге аттанды.

Ауылдар

Губернаторлық аймақта ондаған ауылдар кездеседі, әсіресе жағалау бойында және ірі қалалардың маңында. 1917 жылы Британдық Үндістан үкіметі жариялаған, ал Дж. Г. Лоримердің бұрынғы газеттеріне негізделген Арабияның газеттерінде осы ауылдардың біразының орналасқан жері, географиясы және тарихы туралы мәліметтер келтірілген.