Кіріспе
Сауд Арабиясы Корольдігі – Батыс Азияда орналасқан мемлекет, Арабия түбегіндегі ең ірі ел, Парсы шығанағы және Қызыл теңізге шектеседі. Оның ұзақ жағалау жолы Персия шығанағы мен Суэц каналы арқылы тасымалдауға (әсіресе шикі мұнайға) зор мүмкіндік береді. Корольдік Арабия түбегінің 80% аумағын құрайды. Елдің Біріккен Араб Әмірліктерімен (БАӘ), Оманмен және Йемен Республикасымен шекараларының көп бөлігі белгіленбеген, сондықтан елдің нақты ауданы әлі анықталған жоқ. Сауд үкіметінің бағалауынша, ауданы 2 217 949 шаршы километрді құрайды, ал басқа сенімді деректер 2 149 690 мен 2 240 000 шаршы километр аралығында көрсетіледі. Жалпы аумақтың 7% азын ғана өңдеуге болады, ал 1960 жылдардың басында халық тығыздығы шығыс және батыс жағалаудағы қалалар, ішкі оазистер және кең, қараусыз шөлдер арасында айтарлықтай ерекшеленді.
The Kingdom of Saudi Arabia is a country situated in West Asia, the largest country on the Arabian Peninsula, bordering the Persian Gulf and the Red Sea. Its extensive coastlines provide great leverage on shipping (especially crude oil) through the Persian Gulf and the Suez Canal. The kingdom occupies 80% of the Arabian Peninsula. Most of the country's boundaries with the United Arab Emirates (UAE), Oman, and the Republic of Yemen are undefined, so the exact size of the country remains unknown. The Saudi government estimate is at 2,217,949 square kilometres, while other reputable estimates vary between 2,149,690 and 2,240,000 sq. kilometres. Less than 7% of the total area is suitable for cultivation, and in the early 1960s, population distribution varied greatly among the towns of the eastern and western coastal areas, the densely populated interior oases, and the vast, almost empty deserts.
Су ресурстары
1980 жылға дейін Сауд Арабиясында Лейла Афлаждағы көлдер және Әл-Хардждағы терең су ұңғымалары болды, олар ерте заманнан қалыптасқан, жаңартылмайтын үлкен жер асты суларымен толысқан. Әл-Хардж шөлді жердегі бағалы ауыз су көзі болды. Соңғы жылдары осы сулар ауыл шаруашылығы және тұрмыстық қажеттер үшін тым көп пайдаланылды, нәтижесінде көлдер мен ұңғымаларда таза су қалмады. Тұрақты өзендер мен су қоймалары болмағандықтан, елдің қажеттіліктерін өзендер мен жер асты сулары, тұзсыздандырылған теңіз суы және өте сирек жер үсті суларымен қамтамасыз ету қажет. Шығыс Арабияда және Джабал Тувайқта артезиандық құдықтар мен бұлақтар көптеп кездеседі. Әл-Ахсадағы көптеген үлкен, терең ойыстар Джабал Тувайқтың шығыс жағынан келген жер асты суларының арқасында артезиандық бұлақтармен үнемі толықтырылады. Мұндай бұлақтар мен құдықтар жергілікті оазистерде кең ауқымды суаруға мүмкіндік береді. Хижаз аймағында құдықтар көп, ал таулы жерлерде бұлақтар жиі кездеседі. Наджд және ұлы шөлдерде суару орындары салыстырмалы түрде аз және кеңінен тараған. Суды көтеріп немесе сору арқылы бетке шығару қажет, тіпті су жеткілікті болса да, оның сапасы нашар болуы мүмкін. Қазіргі заманғы технологиялар көптеген жер асты суларын анықтап, олардың қолжетімділігін арттырды. Сауд Арабиясының мұнай компаниясы (Saudi Aramco) мамандары Арабияның солтүстік және шығыс аймақтарында өте терең сулы қабаттар бар екенін және Сауд Арабиясының ең ірі сулы қабаты – Васия, Перс шығанағынан да көп суға ие екенін анықтады. Сауд үкіметі, Saudi Aramco және Біріккен Ұлттар Ұйымының (БҰҰ) Азық-түлік және ауыл шаруашылығы ұйымы жер асты су ресурстарын пайдалану үшін жеке және бірлескен күш-жігер жұмсады. Бұрын дұрыс бұрғыланбаған құдықтар суармаға арналған жерлерді суғарып, олардың тиімділігін азайтып немесе жойған. Көптеген ауыл шаруашылығы жобалары, олардың көпшілігі бедуиндердің қоныстануын ынталандыруға бағытталған, су ресурстарын пайдалануды күшейтті. 1990 жылдардың басында ірі ауыл шаруашылығы жобалары негізінен осы жер асты сулы қабаттарына сүйенді, олар ауыл шаруашылығының қажеттіліктеріне 80%-дан астам суды қамтамасыз етті. 1987 қаржы жылында (ҚЖ) елдегі су талабының 90%-ы ауыл шаруашылығына жұмсалды.
Топография және табиғи аймақтар
Арабия түбегі – тұрақты кристалдық жыныстардан тұратын ежелгі массив, оның геологиялық құрылымы Альпі тауларымен бірдей кезеңде қалыптасқан. Геологиялық қозғалыстардың нәтижесінде бүкіл массив шығысқа қарай еңкейді, ал батыс және оңтүстік жиектері жоғары көтерілді. Жарылыстан пайда болған аңғарда, Ұлы жарылыс деп аталатын Қызыл теңіз құрылды. Ұлы жарылыс Жерорта теңізінен басталып, Қызыл теңіздің екі жағынан Эфиопия және Шығыс Африка көлдері арқылы оңтүстікке қарай созылады, Мозамбик, Замбия және Зимбабве аймақтарында біртіндеп жоғалып кетеді. 1975 жылғы шілдеде АҚШ және Кеңес Одағының бірлескен ғарыш миссиясында АҚШ астронавттары түсірген суреттерді талдаған ғалымдар Голан биіктіктерінен солтүстік және шығысқа қарай кеңейген, жапырақ пішіндес жарықтар мен жарылымдар кешенін анықтады. Бұл жарылымдар Ұлы жарылыстың солтүстік және соңғы бөлігі деп саналады және Арабия түбегінің сағат тіліне қарсы бағытта баяу айналуының нәтижесі деп болжанады, бұл шамамен он миллион жыл ішінде Парсы шығанағын жауып, оны көлге айналдыруы мүмкін. Түбекте Ақаба шығанағы мен Аден шығанағы арасындағы Қызыл теңізге параллель орналасқан тік және кейбір жерлерде биік жар – Ұлы жарылыстың шығыс сызығын көруге болады. Бұл жардың шығыс беткейі салыстырмалы түрде көлбеу, ол жарылысқа дейін болған ежелгі құрлықтың ашық қалқанына түседі. Екінші, төменгі жар – Джабал Тувайқ, Рияд айманы арқылы солтүстіктен оңтүстікке қарай созылады. Оңтүстікте, Тихама жағалау жазығы теңізден тауларға қарай біртіндеп көтеріледі. Хиджаз оңтүстікке қарай таулы Йеменнің шекарасына дейін созылады. Орталық үстірт, Найд, шығысқа қарай Джабал Тувайққа және одан сәл әрі созылады. Найдты Шығыс Арабиядан бөліп тұратын, Ад Дахна деп аталатын ұзын, тар шөл жолағы шығысқа қарай Персия шығанағының құмды жағалауына қарай еңкейді. Найдтың солтүстігінде үлкен шөл – Ан Нафуд, түбектің орталық бөлігін Солтүстік Арабия далаларынан бөліп тұрады. Найдтың оңтүстігінде әлемдегі ең ірі құмды шөлдердің бірі – Руб әл Хали орналасқан. Жақында жүргізілген жаһандық қашықтан зондтау талдауы Сауд Арабиясында 706 км² тұйық жазықтықтар бар екенін көрсетті, бұл елді тұйық жазықтықтар ауданы бойынша 37-орынға қойды.
Хиджаз
Батыстағы жағалаудағы тік жарлар Тихамадағы Мекке маңындағы ойыспен бөлінген екі тау тізбегі ретінде қарастырылуы мүмкін. Хиджаздың солтүстік бөлігі 2100 метрден аспайды, ал оңтүстікке қарай биіктігі шамамен 600 метрге дейін төмендейді. Бұл тік тау қабырғасы теңізге тікелей құлап, тек бірнеше үзіліспен жағалау жазықтарын құрайды. Қызыл теңізде табиғи бейіштер жоқ. Батыс беткейлері сирек, бірақ күшті жаңбырлардың эрозиясынан топырақтан айырылған, ал осы жаңбырлар батыстағы жазықтарды тыңайтады. Шығыс беткейлері бұрыштап емес, керісінше, құрғақ арналар (вадилер) арқылы белгіленген, олар ежелгі өзендердің бағытын көрсетеді және сирек жауын-шашынды жазықтарға жеткізеді. Вадилер маңындағы бұлақтар мен құдықтардан су алатын шашыраңқы оазистер шағын ауыл шаруашылығына мүмкіндік береді. Осы оазистердің ішіндегі ең ірісі және маңыздысы – Медина. Хиджаздан оңтүстікке қарай таулардың биіктігі бірнеше жерде 2400 метрден асады, ал кейбір шыңдары 3000 метрге жуықтайды. Асир тауларының шығыс беткейі көлбеу, Руб әл-Халиге біртіндеп төмендейтін үстірт аймағына жалғасады. Бұл аймақта жауын-шашын сирек болғанымен, Вади Бишах және Вади Татлит сияқты бірнеше құнарлы вадилер оазисте ауыл шаруашылығын салыстырмалы түрде кең ауқымда жүргізуге мүмкіндік береді. Хиджаз тауларының шығысындағы үстірттердің бетін кең лава алаңдары (харраттар) жабады, бұл жақында болған жанартаулық белсенділіктің куәсі. Бұл алаңдардың ең үлкені – Хайбар, Мединаның солтүстігінде; тағы бірі – Әл Харра, Харрат Эш Шаманың үлкен жанартаулық алаңының бір бөлігі.
Тихама
Қиыр батыс беті тік түседі, 65 шақырымға дейін созылған Тихама жазығына. Теңіз жағалауында шектеулі ауыл шаруашылық құндылығы бар тұзды сулы жағажайлық жазық орналасқан, ал одан ішкі жағында құнарлы аллювиалды жазықтар жатыр. Жақсы суармалы және құнарлы жоғарғы беткейлер мен олардың артындағы таулар жерді тиімді пайдалану үшін кеңінен террасаланған. Бұл жағалаулық жазық Арабия түбегінің жағалаулық тұманды шөлдік аймағының бір бөлігі болып табылады. Мекке және Джидда қалалары Тихаманың солтүстік бөлігінде жатыр.
Наджд
Хиджаз бен Асирдің шығысында Надждтің үлкен үстірт аймағы жатыр. Бұл аймақ көбінесе тасты үстірт, арасында шағын құмды шөлдер мен жеке-жеке таулар кездеседі. Тау тобының ең белгілісі – Риядтың солтүстік-батысында және Ан Нафудтың оңтүстігінде орналасқан Жабал Шаммар. Бұл аймақ – Шаммар тайпаларының мекені, олар Аль Рашидтің басшылығымен 19-шы ғасырдың соңы мен 20-шы ғасырдың басында Аль Саудтың ең бейшара жауы болды. Олардың астанасы – ірі оазис, қазір дамыған қалалық орталық. Арабаттың барлық жерінде үстірт батыстан 1360 метрлік биіктіктен шығысқа қарай төмендеп, шығыс шекарасында 750 метрге жетеді. Вадилер Қызыл теңіздің тіктелігінен Парсы шығанағына қарай шығыс бағытта кесіп өтеді. Бұл ежелгі өзен арналарының қалдықтарында айқын үлгі байқалмайды, ең маңыздылары – Ханифа, ар-Румма, ас-Сурр және әд-Давасир. Надждтің орталық бөлігі – Жабал Тувайк аймағы, платодан 100-ден 250 метрге дейін көтерілетін тік батыс беті бар, доға тәрізді қырат. Бұл аймақта көптеген оазистер бар, олардың ішіндегі ең ірілері – Бурайда, Унайза, Эр-Рияд және Әл-Хардж. Оазис аймақтарынан тыс Надждта халық тығыз қоныстанбаған. Аймаққа шашыраңқы түрде үлкен тұзды батпақтар (сабка) орналасқан.
Солтүстік Арабия
Ан Нафудтың солтүстігіндегі аймақ географиялық тұрғыдан Сирия шөлінің бір бөлігі болып табылады. Бұл көптеген вадилермен тілген биік жазық, олардың көпшілігі солтүстік-шығысқа қарай Иракқа қарай бағытталған. Бадият аш Шам деп аталатын бұл аймақ шөп және бұталы өсімдіктермен жабылған, көшпелі және жартылай көшпелі малшылар оны жайылым ретінде кеңінен пайдаланады. Аймақтың ең маңызды ерекшелігі – Сирхан вадиі, бұл ежелгі ішкі теңіздің қалдығы болып табылатын, айналағы жазықтан 300 метрге дейін тереңдеген үлкен алап. Мыңдаған жылдар бойы Жерорта теңізі мен Арабия түбегінің орталық және оңтүстік бөліктері арасындағы маңызды керуен жолдарының бір бөлігі Сирхан вадиі арқылы өтіп келген. Бұл аймақтағы ең маңызды оазистер – Әл-Джауф және Сакака, Ан Нафудтың солтүстігінде орналасқан.
Шығыс Арабия
Ад Дананың шығысында Ас Суммен үстірті орналасқан, оның ені шамамен 120 километрге жуық, ал биіктігі батыста 400 метрден шығыста 240 метрге дейін төмендейді. Аймақ көбінесе шөлді, ежелгі өзен аңғарлары мен жеке-жеке төбелердің күшті эрозияға ұшыраған бетімен сипатталады. Одан шығысқа қарай жер бедері күрт өзгеріп, жағалаудың жазық даласына ауысады. Бұл аймақ, шамамен алпыс километр енді, көбінесе ерекшеленбейді және қиыршық тас немесе құммен жабылған. Солтүстігінде Ад Дибдиба қиыршықты даласы, оңтүстігінде Әл Джафура құмды шөлі жатыр, ол Дахранға жақын шығанаққа жетіп, оңтүстік бөлігінде Руб әл-Халимен бірігеді. Жағалау өте қисық, құмды далалар, батпақтар мен тұзды жазықтар теңізбен біркелкі араласады. Осының салдарынан жер беті тұрақсыз, кейбір жерлерде су жер бетіне жақындап шығады, ал теңіздің тереңдігі аз, жағажайлар мен рифтер жағадан шалқап жатыр. Тек Рас Танурадағы ұзын молы (жасанды құрылыстар) салынғаннан кейін ғана Сауд Арабиясының шығанақтағы жағалауы теңіз кемелеріне ашылды. Шығыс Арабия кейде елдің ең құнарлы аймақтарының бірі – үлкен оазис атымен ‘Әл Хаса немесе ‘Әл Ахса деп аталады. Елдегі ең ірі оазис – ‘Әл Хаса, оның құрамында Әл-Хофуф қаласы да бар.
Үлкен шөлдер
Сауд Арабиясының үлкен Наджд плато аймағын солтүстік, шығыс және оңтүстіктен үш үлкен шөл оқшаулайды, ал батыстан – Қызыл теңіздің тіктеуі. Солтүстікте Ан-Нафуд (кейде Ұлы Нафуд деп аталады, себебі «Ан-Нафуд» сөзі шөлді білдіреді) шамамен 55 000 шаршы километрді алып жатыр және шамамен 1000 метр биіктікте орналасқан. Ан-Нафудтың ерекшелігі – ондаған шақырымға созылған, 90 метрге дейін биіктігі жететін бойлық құм төбелер мен арасындағы 16 шақырымға дейін ені бар аңғарлар. Темір оксиді құмға қызыл түс береді, әсіресе күн төмендеген кезде. Аймақта бірнеше суар орындары бар, ал қысқы жаңбырлар қысқа ғұмырлы, шөбі бар өсімдіктерді өсіріп, қыс және көктемде көшпелі мал өсіруге мүмкіндік береді. Ан-Нафудтан оңтүстікке қарай 125 шақырымға созылған тар доға тәрізді Ад-Дахна шөлі орналасқан, ол құм тауларының тар жолағы және «құм өзені» деп те аталады. Ан-Нафуд сияқты, оның құмы да, әсіресе солтүстік бөлігінде қызғылт түсті, және құм төбелердің бойлық құрылымын бөліседі. Ад-Дахна бадуиндерді қысқы және көктемгі жайылыммен қамтамасыз етеді, бірақ суы Ан-Нафудқа қарағанда аз. Ад-Дахнаның оңтүстік бөлігі Джабал Тувейк доғасы бойымен батысқа қарай иіледі. Оның оңтүстік шетінде Руб' әл-Хали шөлімен бірігеді, ол әлемдегі ең қатал құмды шөлдердің бірі және 1950 жылға дейін ең аз зерттелген аймақтардың бірі болатын. 550 000 шаршы километрдан астам аумақты алып жатқан бұл үлкен аймақтың топографиясы әртүрлі. Батыста биіктігі шамамен 600 метр, ал құм ұсақ және жұмсақ; шығыста биіктігі шамамен 180 метрге төмендейді, ал жер бетінің көп бөлігі салыстырмалы түрде тұрақты құм жамылғыларымен және тұзды далалармен жабылған. Кейбір жерлерде, әсіресе шығыста, бойлық құм төбелер басым, ал басқа жерлерде 300 метрге дейін биіктігі бар құм таулары күрделі үлгілерді құрайды. Аймақтың көп бөлігі сусыз және бедуин тайпаларынан басқа адам қоныстанбайды.
Үңгірлер
Сауд Арабиясының қатал шөлдерінің астында кристалл құрылымдары, сталактиттер мен сталагмиттерге толы қараңғы бөлмелер мен күрделі лабиринттер жатыр. Дахна құмдарының шығысында орналасқан карст аймағы – Сумман үстіртінің әктасты төңірегі мұндай үңгірлерге толы, жергілікті халық оларды "даль" деп атайды. Кейбіреулерінің кішкентай кіреберістері бар, олар үңгірге апарады, ал басқалары бірнеше километрге созылатын өткелдердің лабиринтіне алып шығады. Жергілікті бедуиндер осы үңгірлерді бұрыннан білген, ал кейбіреулері су қоймасы ретінде пайдаланылған. Олар алғаш рет 1981 жылы жүйелі түрде зерттелді, кейін Сауд Геологиялық қызметі оларды зерттеп, есеп берді.