Кіріспе

Сауд Арабиясындағы соққы кратерлері

Уабар кратерлері – Сауд Арабиясында орналасқан соққы кратерлері. Оларды алғаш рет британдық арабист, зерттеуші, жазушы және отарлау кеңсесінің барлау қызметкері Сент Джон Филби батыс ғалымдарының назарына жеткізді. Ол 1932 жылы Арабияның Руб әл-Хали ("Бос төртінші") аймағындағы әйгілі Убар қаласын іздеп жүргенде оларды тапқан болатын.

1932 жыл Филби

Сауд Арабиясының оңтүстігіндегі шұрайлы шөл даласы, араб тілінде Руб әл-Хали деп аталады, Жер бетіндегі ең шөлді аймақтардың бірі. 1932 жылы Гарри Сент-Джон "Джек" Филби Құранда Худай пайғамбарға қарсы шыққандығы үшін Құдай тарапынан қиратылған деп сипатталатын Убар деген қаланы іздеді. Филби қаланың атын Вабар деп транслитерациялады. Филби бедуин жырларында "темір орны" деген мағына беретін әл-Хадида деген аймақ туралы естіді, онда ежелгі қоныстардың қираған қалдықтары және сондай-ақ түйедей үлкен темір кесегі табылған екен. Бір айлық сапардан кейін, тіпті кейбір түйелер де өлгеннен соң, 1932 жылдың 2 ақпанында Филби шамамен жарты шаршы километрлік аймаққа жетті, ол ақ құмтас, қара шыны және темір метеориттерімен толы болды. Филби екі үлкен дөңгелек ойысты, жартылай құммен толтырылған және үш мүмкін "жасырылған кратер" деп атаған нысандарды анықтады. Ол сондай-ақ үлкен темір кесегінің табылған жерінің картасын жасады. Филби бұл аймақты жанартау деп ойлады, бірақ Ұлыбританияға үлгілерді әкелгеннен кейін Британ мұражайының Леонард Джеймс Спенсер бұл жерді метеорит соққан жер деп анықтады. Руб әл-Халидің ортасында жанартау! Мен сол төбеде тұрып, қызыға қарап тұрғанда, төменде екі кратер жатыр, олардың қара қабырғалары құмға көміліп, алып қамал мен бекініс сияқты көрінеді. Бұл кратерлердің диаметрі тиісінше 100 және 50 метр шамасында болды, олардың ортасы құмға батып, жартылай толып жатты, ал ішкі және сыртқы қабырғаларында отты пештен ағып шыққан лава сияқты үлкен дөңгелектер орналасқан. Тағы бір зерттеу жүргізу кезінде жақын маңда үш ұқсас кратер табылды, бірақ олардың үсті құм төбелерімен жабылған және тек қара шлак шеңбері арқылы ғана танылды. Филби әкелген темір, шлак және кремний шыны үлгілерінің арасында 25 фунт (11,3 кг) салмақты темір кесегі болды. Талдау көрсеткендей, оның құрамында 90% темір, 5% никель және мыс, кобальт сияқты әртүрлі элементтер, сондай-ақ 6 ppm иридий бар, бұл өте жоғары концентрация. Бұл сидерофильді элемент Вабар аймағының метеорит соққан жер екенін көрсетті.

1937 жылғы "Арамко"

1937 жылы Aramco геологтары Т. Ф. Харрисс және Уолтон Хог кіші де осы жерді зерттеді, бірақ Филби сияқты, үлкен темір блогын таба алмады.

1966 жылы National Geographic және Aramco

1966 жылы құмдардың жылғаны және үлкен темір блок қайтадан көріне бастағаны туралы хабарлар келді. National Geographic журналының тілшісі Томас Дж. Аберкромби осы орынға сапар шегіп, ірі метеоритті тапты: «Әңгіме шындыққа айналды; Арабияда табылған ең үлкен темір метеорит біздің аяғымызда жатыр. Оның пішіні шамамен табақтай, диаметрі төрт фут шамасында, ал ортасы екі фут қалыңдықта болды. Шапшаң геометриялық есептеулер бойынша салмағы шамамен екі жарым тоннаға жетеді». Кейін, 1966 жылдың қазан айында, Aramco қызметкері Джеймс Мандавилл басқаратын топ ауыр көтергіш техникамен осы орынға келді. Олар екі ірі, ашық жатқан метеорит тапты. Ең ірісі, салмағы 2045 килограмм, диаметрі шамамен бір метр (3,5 фут) болатын, бірақ беті тегіс, жоғарғы жағы бір деңгейде болды. Метеорит атмосфераға оқ сияқты енген кезде бір ұшы конус пішіндес болған, және ол құмға батып жатты. Ол сол жерде суретке түсіріліп, содан кейін бульдозермен аударылып, тіркемеге тиеліп, басқа, кішірек метеоритпен бірге Дахранға жеткізілді. Бұл экспедициялар Бос Төртбұрышқа заманауи жол талғамайтын көліктермен жасалды, бірақ қазіргі технологиямен де сапарлар қиын болды. Жағдай ғана емес, Wabar орыны да табуға қиын болды, себебі ол белгілі бір нысандар жоқ, үлкен құмды алқаптың ортасында орналасқан.

Сайт

Уабар аймағы шамамен алып жатыр, ал соңғы карталау үш айқын, шамамен дөңгелек кратерді көрсетті. 1932 жылы Филби бес кратерді хабарлаған, олардың ең үлкені өлшенді және ені бар. Екінші Захид экспедициясы сипаттаған тағы бірінің ені 11 метр: бұл Филби бұрын сипаттаған қалған үш кратердің бірі болуы мүмкін. Олардың барлығының астында "insta Rock" деп аталатын жарты шар тәрізді жиек орналасқан, себебі ол соққы толқынынан жергілікті құмнан пайда болған, және үш кратер де құмға толы. Аймақтың беті ішінара "Insta Rock" немесе "импактиттен" тұрды – ақшыл, қалың қабатты құмтасқа ұқсас, қара шыны құймалары мен кесектерімен жабылған. Импактит "коэзит" деп аталатын шокталған кварцтың бір түрін қамтиды, сондықтан бұл әсер ету оқиғасының өнімі екені анық. Соққы жер астындағы тасқа жетпеді, бірақ жергілікті құмпен шектелді, бұл оны зерттеу орны ретінде ерекше құнды етеді. Аймақта темір сынықтарының болуы метеорит соқтығысқандығын көрсетеді, өйткені бұл аймақта темір кендері жоқ. Темірдің пішіні жұмсақ көлемдегі жарылған шарлар және бетінде табылған тегіс, құммен тозған сынықтар түрінде болды. Ең үлкен сынық 1966 жылы Уабарға жасалған сапарда табылды және салмағы 2,2 тонна. Бұл соққы орны 250 жылдан ескі емес екенін көрсетеді. Бұл Риядтың үстінен от шары өткені туралы араб хабарларымен сәйкес келеді, ол 1863 немесе 1891 жылдары оңтүстік-шығысқа қарай бағытталған деп хабарланған, және Филбидің "Бос Ширек" (1933) кітабында сипатталған. Уабардан солтүстік-батысқа қарай 25 шақырым жердегі Умм әл-Хадид аймағында осы от шарының жолынан шашыраған сынықтар табылды, олар Уабар сынықтарына ұқсас ІІІА типті октаэдрит сынықтарын қамтиды, бұл солтүстік-батыс бағытында келгенін растайды. Сонымен қатар, 1995 жылы жасалған карталар соққы толқынынан пайда болған қалың қабатты құмтас – "Insta Rock" асимметриялық таралуын көрсетті, картадағы үш негізгі кратердің бағытында (оңтүстік-шығысқа қарай) тараған.