Кіріспе

Геосаяси аймақ

Орталық Шығыс (бастапқыда ағылшын тілінде жасалған термин) – Арабия түбегін, Левантты, Түркияны, Египетті, Иранды және Иракты қамтитын геосаяси аймақ. Бұл термин 20 ғасырдың басында «Жақын Шығыс» терминінің орнын алмастыру ретінде кеңінен қолданыла бастады. «Орталық Шығыс» термині оның өзгеріп жатқан анықтамаларына байланысты шатастыру тудырды. Иудаизм, христиандық және ислам сияқты бірнеше ірі діндердің бастауы Орталық Шығыста жатыр. Аймақтағы ең ірі этникалық топ – арабтар, одан кейін түріктер, парсылар, күрдтер, әзербайжандар, копттар, еврейлер, ассириялықтар, ирактық түркімендер, езидтер және кипрлік гректер тұрады. Орталық Шығыста, әсіресе Арабия және Египет аймақтарында, әдетте ыстық, құрғақ климат басым. Мұнда Нил дельтасы (Египетте), Месопотамиядағы Тигр және Евфрат өзендерінің алаптары, сондай-ақ Леванттың көп бөлігін қамтитын Иордан өзенінің бассейні сияқты аумақтарда суару арқылы шектеулі аумақта егін шаруашылығына қолдау көрсетіледі. Бұл аймақтар жиынтығы «Жемісті Жарты ай» деп аталады және тарихшылар ұзақ жылдар бойы «өркениеттің алқабы» деп атаған нәрсенің ядросын құрайды (қазір әлемнің көптеген аймақтарына қолданылатын атау). Керісінше, Левант жағалауы мен Түркияның көп бөлігінде Жерорта теңізіне тән, жазды құрғақ, қысты салқын және ылғалды климат орналасқан. Персия шығанағына жағалайтын көптеген елдерде мұнайдың мол қоры бар, әсіресе Арабия түбегіндегі монархиялар мұнай экспортынан үлкен экономикалық пайда көреді. Құрғақ климат пен қазба отын өнеркәсібіне жоғары тәуелділік салдарынан Орталық Шығыс климаттың өзгеруіне елеулі үлес қосады және осы өзгерістердің салдарынан ауыр зиян көруі күтілуде. Аймаққа қатысты басқа да ұғымдар бар, мысалы, кеңейтілген Орталық Шығыс және Солтүстік Африка (MENA), оған Магриб және Судан елдері кіреді, немесе «Ұлы Орталық Шығыс», оған Шығыс Африканың, Мавританияның, Ауғанстанның, Пәкістанның және кейде Оңтүстік Кавказ бен Орталық Азияның аймақтары да қосылады.

Терминология

"Орта Шығыс" термині 1850 жылдары Британдық Үндістан кеңсесінде туындаған болуы мүмкін. Алайда, 1902 жылы американдық теңіз стратегияшысы Альфред Тайер Махан бұл терминді "Арабия мен Үндістан арасындағы аймақты көрсету үшін" қолданғанда оның танымал болуы арта түсті. Осы кезеңде Ұлыбритания мен Ресей империялары Орталық Азияда ықпал үшін күресіп жатты, бұл бәсекелестік "Ұлы Ойын" деп аталды. Махан аймақтың стратегиялық маңыздылығын ғана емес, оның орталығы – Парсы шығанағының маңыздылығын да түсінді. Ол Парсы шығанағын қоршаған аймақты Орта Шығыс деп атады және Египеттің Суэц каналынан кейін, Ресейдің Британдық Үндістанға қарай жылжуына тосқауыл қою үшін Ұлыбритания үшін бұл ең маңызды бағыт екенін айтты. Махан бұл терминді алғаш рет 1902 жылдың қыркүйегінде "Персия шығанағы және халықаралық қатынастар" атты мақаласында, британдық "National Review" журналында қолданды. Маханның мақаласы "The Times" газетінде жарияланды, ал қазан айында сэр Игнатиус Валентин Чиролдың "Орта Шығыс мәселесі" атты 20 мақалалық сериясы жарық көрді. Осы серияда сэр Игнатиус Орта Шығыстың анықтамасын кеңейтіп, "Үндістан шекарасына дейін созылған немесе Үндістанға қарайтын Азия аймақтарын" қамтыды. 1903 жылы серия аяқталғаннан кейін, "The Times" газеті терминнің кейінгі қолданылуындағы дәйексөз белгілерін жойды. Екінші дүниежүзілік соғысқа дейін Түркия және Жерорта теңізінің шығыс жағалауына орталықтанған аймақтарды "Жақын Шығыс" деп атау қалыпты болды, ал "Алыс Шығыс" Қытайға қатысты, ал Орта Шығыс – Месопотамиядан Бурмаға дейінгі аймақты, яғни Жақын Шығыс пен Алыс Шығыстың арасындағы аумақты білдірді. Сәйкес сын есім – "Орта Шығыстық", ал туынды есім – "Орта Шығыс адамы". "Оңтүстік-Батыс Азия" немесе "Свазия" сияқты Еуропалық емес терминдер аз қолданылса да, анықтамаға Африка елі – Египеттің енгізілуі мұндай терминдерді қолданудың тиімділігіне күмән тудырады.

Пайдалануы және сын-пікірлері

Орташа сипаттама анықтаманы өзгертуде шатасу тудырды. Бірінші дүниежүзілік соғысқа дейін ағылшын тілінде "Жакын Шығыс" Балқан мен Осман империясын, ал "Орта Шығыс" Кавказ, Персия және Арабия аймақтарын, кейде Ауғанстан, Үндістан және басқаларын білдірді. "Алыс Шығыс" болса Шығыс Азия елдерін (мысалы, Қытай, Жапония және Корея) атады. 1918 жылы Осман империясы құлағаннан кейін "Жакын Шығыс" ағылшын тілінде жиі қолданылмай қалды, ал "Орта Шығыс" ислам әлемінің жаңадан пайда болған елдеріне қатысты қолданыла бастады. Дегенмен, "Жакын Шығыс" термині археология және ежелгі тарих сияқты ғылым салаларында сақталды, онда ол осы салаларда қолданылмайтын "Орта Шығыс" терминімен бірдей аймақты сипаттайды (көне Жакын Шығысқа қараңыз). АҚШ үкіметі "Орта Шығыс" терминін алғаш рет 1957 жылы Суэц дағдарысына байланысты Эйзенхауэр доктринасында қолданды. Мемлекеттік хатшы Джон Фостер Даллес Орта Шығысты "батысында Ливиядан бастап шығысында Пәкістанға дейін, солтүстігінде Сирия мен Ирак, оңтүстігінде Арабия түбегі, сондай-ақ Судан мен Эфиопияны қамтитын аймақ" деп анықтады. Журналист Луай Храиш және тарихшы Хасан Ханафи Орта Шығыс терминін еуроцентризм мен колониализмнің көрінісі деп сынады. Associated Press стиль кітабында бұрын "Жакын Шығыс" батысқа жақын елдерді, ал "Орта Шығыс" шығысқа жақын елдерді білдіргені, бірақ қазір олардың мағынасы бірдей екені айтылады. Сондай-ақ, келесі нұсқау беріледі:
Мақаладағы дерек көзі "Жакын Шығыс" терминін қолданса, басқа жағдайда "Орта Шығыс" терминін пайдаланыңыз. "Орта Шығыс" қысқартылған түрі – "Mideast" та қолдануға болады, бірақ "Орта Шығыс" артық.

Аудармалар

Басқа еуропалық тілдерде Таяу Шығыс және Орта Шығысқа ұқсас терминдер бар, бірақ бұл салыстырмалы сипаттама болғандықтан, мағыналары елге байланысты және әдетте ағылшын тіліндегі терминдерден өзгеше. Неміс тілінде Naher Osten (Жакын Шығыс) термині әлі де жиі қолданылады (қазіргі уақытта ағылшын тілінен аударылған баспасөз мәтіндерінде Mittlerer Osten термині көбірек кездеседі, бірақ оның ерекше мағынасы бар), ал орыс тілінде Ближний Восток немесе Blizhniy Vostok, болгар тілінде Близкия Изток, поляк тілінде Bliski Wschód немесе хорват тілінде Bliski istok (бұл төрт славян тілінде де Таяу Шығыс дегенді білдіреді) аймақ үшін ең қолайлы термин болып табылады. Дегенмен, кейбір тілдерде "Орта Шығыс" деген сөздің баламалары бар, мысалы, француз тілінде Moyen Orient, швед тілінде Mellanöstern, испан тілінде Oriente Medio немесе Medio Oriente және итальян тілінде Medio Oriente. Батыстық баспасөздің ықпалынан, араб тіліндегі Орта Шығысқа (арабша: الشرق الأوسط ash Sharq al Awsaṭ) сәйкес келетін атау араб тіліндегі негізгі баспасөздерде стандартты қолданысқа енді, Солтүстік Америка және Батыс Еуропадағы "Орта Шығыс" терминімен бірдей мағынаны білдіреді. Mashriq атауы, сонымен қатар араб тіліндегі "шығыс" түбірінен шыққан, Левант аймағындағы және араб тілінде сөйлейтін әлемнің шығыс бөлігіндегі әртүрлі анықталған аймақты білдіреді (Мағрибке, яғни батыс бөлігіне қарама-қарсы). Бұл термин Батыста пайда болғанмен, араб тілінен басқа, Орта Шығыс елдерінің басқа тілдерінде де оның аудармасы қолданылады. Орта Шығыс үшін парсы тіліндегі эквивалент - خاورمیانه (Khāvar e miyāneh), еврей тілінде - המזרח התיכון (hamizrach hatikhon), түрік тілінде - Orta Doğu және грек тілінде - Μέση Ανατολή (Mesi Anatoli).

Тарих

Таяу Шығыс Африка мен Еуразияның, Үнді мұхиты мен Жерорта теңізінің тоғысқан жерінде орналасқан. Ол христиандық, ислам, иудаизм, манихейлік, езиди, друздар, ярсан және мандейлік сияқты діндердің отаны және рухани орталығы, ал Иранда – митраизм, зороастризм, манихейлік және бахаи діні. Тарихы бойы Таяу Шығыс әлемдік істердің маңызды орталығы болды; стратегиялық, экономикалық, саяси, мәдени және діни тұрғыдан өте сезімтал аймақ. Бұл аймақ егіншілік алғаш рет қайда ашылғанын анықтаған жерлердің бірі және неолит дәуірінде Таяу Шығыстан Еуропа, Инд өзені аңғары және Шығыс Африка сияқты әлемнің әртүрлі аймақтарына тарады. Цивилизациялар пайда болғанға дейін Таяу Шығыстың барлық жерінде Тас дәуірінде дамыған мәдениеттер қалыптасты. Егіншілердің егістік жерлерін, малшылардың жайылымдық жерлерін іздеуі аймақ ішінде әртүрлі көші-қондарға әкеп соқты және оның этникалық және демографиялық құрамын қалыптастырды. Таяу Шығыс кеңінен және ең белгілісі өркениеттің алғашқы ошағы ретінде танылады. Әлемдегі ең көне цивилизациялар – Месопотамия (Сумер, Аккад, Ассирия және Вавилон), ежелгі Египет және Леванттағы Киш, барлығы ежелгі Таяу Шығыстың құнарлы жарты ай және Нил өзені аңғары аймақтарында пайда болды. Олардан кейін Кіші Азияның хетт, грек, хурри және урарт цивилизациялары, Ирандағы Элам, Парсы және Меди цивилизациялары, сондай-ақ Леванттың цивилизациялары (Эбла, Мари, Нагар, Угарит, Ханаан, Арамей, Митанни, Финикия және Израиль) және Арабия түбегі (Маган, Шеба, Убар) пайда болды. Таяу Шығыс алғаш рет Неоассирия империясымен біріктірілді, содан кейін Ахеменид империясы, одан кейін Македония империясы, ал одан кейін белгілі бір дәрежеде Иран империялары (яғни Парф және Сасанид империялары), Рим империясы және Византия империясы. Бұл аймақ Рим империясының зияткерлік және экономикалық орталығы болды және Сасанид империясының шетінде болғандықтан ерекше маңызды рөл атқарды. Осылайша римдіктер аймақты Сасанидтер мен бедуиндердің шабуылдарынан қорғау үшін бес-алты легиондарын орналастырды. Біздің заманымыздың 4-шы ғасырынан бастап Таяу Шығыс сол кездегі екі негізгі держава – Византия империясы мен Сасанид империясының орталығы болды. Алайда, орта ғасырлардағы, немесе Исламның алтын ғасырындағы кейінгі Ислам халифаттары, ол 7-шы ғасырда Исламдық жаулап алумен басталды, Таяу Шығыстың барлық бөлігін ерекше аймақ ретінде біріктірді және қазіргі күні де сақталатын басым исламдық араб этникалық үлгісін қалыптастырды. Таяу Шығыста 600 жылдан астам билік еткен 4 халифат – Рашид халифаты, Омейяд халифаты, Аббасид халифаты және Фатимид халифаты. Сонымен қатар, моңғолдар аймаққа үстемдік етті, Армения Корольдігі аймақтың бір бөлігін өз иелігіне қосты, Селжұқтар аймақты басқарды және түркі-парсы мәдениетін таратып, франктар шамамен екі ғасыр бойы тұрған крестонос мемлекеттерін құрды. Жосия Расселл "Исламдық аумақ" деп атаған халықтың саны шамамен 12,5 миллионға жетеді деп есептейді, оның ішінде Анатолияда 8 миллион, Сирияда 2 миллион, Египетте 1,5 миллион адам тұрады. 16-шы ғасырдан бастап Таяу Шығыста тағы да екі ірі держава – Осман империясы мен Сефевид әулеті билік құрды. Қазіргі Таяу Шығыстың тарихы Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін, Орталық державалармен одақтасқан Осман империясы Ұлыбритания империясы мен оның одақтастарымен жеңілгеннен кейін, бастауыш британдық және француздық мандаттармен бірнеше тәуелсіз елдерге бөлінгеннен кейін басталды. Бұл трансформацияның басқа да маңызды оқиғалары – 1948 жылы Израильдің құрылуы және 1960 жылдардың соңында Еуропа державаларының, әсіресе Ұлыбритания мен Францияның кетуі. Олар 1970 жылдардан бастап АҚШ-тың ықпалының артуымен алмастырылды. 20-шы ғасырда аймақтың шикі мұнай қоры жаңа стратегиялық және экономикалық маңызға ие болды. Мұнайды жаппай өндіру 1945 жыл шамасында басталды, Сауд Арабиясы, Иран, Кувейт, Ирак және Біріккен Араб Әмірліктері мұнайдың көп мөлшеріне ие болды. Мұнай қоры, әсіресе Сауд Арабиясы мен Иранда, әлемдегі ең жоғары болып саналады, ал халықаралық мұнай картелі ОПЕК-те Таяу Шығыс елдері басымдық құрайды. Салқын соғыс кезінде Таяу Шығыс екі супердержава мен олардың одақтастары арасындағы идеологиялық күрес алаңы болды: бір жағынан НАТО мен АҚШ, екінші жағынан Кеңес Одағы мен Варшава келісімшарты, олар аймақтық одақтастарға ықпал ету үшін бәсекелесті. Саяси себептерден басқа екі жүйе арасындағы "идеологиялық қақтығыс" та болды. Луиза Фосетттің сөзін келтірсек, көптеген маңызды даулардың, немесе, мүмкін, көбірек мазалаудың біріншісі – супердержавалардың аймақта стратегиялық артықшылыққа қол жеткізуге деген ұмтылысы, екіншісі – аймақта әлемдік мұнай қорының үштен екі бөлігі орналасқандығы және мұнай Батыс әлемінің экономикасы үшін маңыздырақ бола бастағандығы еді. Осы контекстте АҚШ Араб әлемін Кеңес Одағының ықпалынан ауыртпаққа тырысты. 20-шы және 21-шы ғасырлар бойы аймақ салыстырмалы бейбітшілік пен төзімділік кезеңдерін де, сондай-ақ, әсіресе сунниттер мен шииттер арасындағы қақтығыстарды да бастан өткерді.

Этностық топтар

Арабтар Таяу Шығыстағы ең ірі этникалық топты құрайды, одан кейін әртүрлі ирандық халықтар, сосын түрік халықтары (түріктер, әзербайжандықтар, сириялық түрікмендер және ирактық түрікмендер) келеді. Аймақтың жергілікті этникалық топтарына арабтармен қатар арамейлер, ассириялықтар, балуждар, берберлер, копттар, друздар, кипрлік гректер, яһудилер, күрдтер, лурлар, мандеялықтар, парсылар, самариялықтар, шабақтар, таттар және зазалар жатады. Аймақта диаспора құраған еуропалық этностар: албандар, босниялықтар, черкестер (оның ішінде кабардиялықтар), қырым татарлары, гректер, франко-левантиндер, итало-левантиндер және ирактық түрікмендер. Басқа көшіп келген халықтардың ішінде қытайлар, филиппиндіктер, үндістер, индонезиялықтар, пакистандықтар, пуштундар, рома және афро-арабтар бар.

Көші-қон

Көші-қон Таяу Шығыстағы еңбек нарығындағы қысымды жеңілдетудің маңызды тетігі болып табылады. 1970-1990 жылдар аралығында, әсіресе, Парсы шығанағының араб мемлекеттері Мысыр, Йемен және Левант елдерінен келген жұмысшылар үшін жұмыс орындарының мол мүмкіндіктерін ұсынды, ал Еуропа Франция мен Солтүстік Африка мемлекеттері арасындағы колониалдық байланыстардың тарихи мұрасы мен географиялық жақындығының арқасында Солтүстік Африка елдерінен келген жас жұмысшыларды қызықтырды. Халықаралық көші-қон ұйымының мәліметтері бойынша, әлемде араб елдерінен шыққан 13 миллион бірінші буын көшіп келуші бар, олардың 5,8 миллионы басқа араб елдерінде тұрады. Араб елдерінен келген экспаттар аймақтағы қаржы және адам капиталының айналымына үлес қосады, соның нәтижесінде аймақтық дамуға елеулі үлес қосады. 2009 жылы араб елдері жалпы сомасы 35,1 миллиард АҚШ долларын құрайтын ақшалай аударымдарды алды, ал Иордания, Мысыр және Ливанға басқа араб елдерінен жіберілген ақша аударымдары осы елдер мен басқа араб елдері арасындағы саудадан 40-190 пайызға жоғары. Сомалиде Сомали азаматтық соғысы сомали диаспорасының санын арттырды, себебі көптеген білімді сомалилер Таяу Шығыс елдеріне, сондай-ақ Еуропа мен Солтүстік Америкаға кетіп қалды. Түркия, Израиль және Иран сияқты араб емес Таяу Шығыс елдері де маңызды көші-қон процестеріне қатысады. Араб елдерінен көшіп келушілердің көп бөлігі қудалауға ұшыраған этникалық және діни азшылықтардан шыққан, және олар міндетті түрде арабтар, ирандықтар немесе түріктер емес. Соңғы ғасырда көптеген күрдтер, яһудилер, ассириялықтар, гректер және армяндар, сондай-ақ мандейлердің көп саны Ирак, Иран, Сирия және Түркия сияқты елдерді осы себептерге байланысты тастап кетті. Иранда 1979 жылғы Ислам революциясынан бері христиандар, бахаилер, яһудилер және зороастрийлер сияқты көптеген діни азшылықтар елді тастап кетті.

Діндер

Таяу Шығыс діни тұрғыдан өте алуан түрлі, оның көптеген діндері осы аймақта туған. Ислам Таяу Шығыстағы ең ірі дін, бірақ иудаизм және христиандық сияқты осы жерде пайда болған басқа да діндер де кең таралған. Христиан қауымдары Таяу Шығыстың тарихында маңызды рөл атқарды, және Ливанның халқының 40,5% оларды құрайды, онда Ливан президенті, министрлер кабинетінің жартысы және парламентінің жартысы түрлі ливандық христиандық обрядтарын ұстанады. Бахаи діні, Ярсанизм, Езидизм, Зороастризм, Мандейліктер, Друздер және Шабакизм сияқты маңызды азшылық діндері де бар. Ал көне заманда аймақта Месопотамия діндері, Ханаан діндері, Манихейлік, Митраизм және әртүрлі монотеистік гностикалық секталар өркендеген.

Тілдер

Алты тілдің ішіндегі ең көп сөйлейтін тілдер араб, парсы, түрік, күрд, еврей және грек тілдері болып табылады. Араб және еврей тілдері афроазиялық тілдер тобына жатады. Парсы, күрд және грек тілдері үнді-еуропа тілдер отбасының құрамында. Түрік тілі түркі тілдер отбасына жатады. Таяу Шығыста 20-ға жуық аз санымен сөйлейтін тілдер де бар. Араб тілі, барлық диалектілерімен бірге, Таяу Шығыста ең көп таралған тіл болып табылады, ал әдеби араб тілі Солтүстік Африканың барлық және Батыс Азияның көптеген елдерінің ресми тілі болып табылады. Араб тілінің диалектілері көршілес Таяу Шығыс елдеріндегі араб емес аймақтарда да қолданылады. Бұл тіл афроазиялық тілдердің семит тармағының мүшесі. Йемен мен Оманда мехри және соқотри сияқты бірнеше қазіргі Оңтүстік Араб тілдері де қолданылады. Арамей және оның диалектілері сияқты басқа семит тілдерін негізінен ассириялықтар мен мандайлықтар сөйлейді. Мысырда Оазис Бербер тілінде сөйлейтін қауымдастық бар, онда тіл Сива деп те аталады. Бұл семит емес афроазиялық тіл. Парсы тілі екінші ең көп сөйленетін тіл. Бұл тіл негізінен Иранда және көршілес елдердің кейбір шекаралық аймақтарында сөйленсе де, Иран аймақтағы ең ірі және ең көп халқы бар елдердің бірі болып табылады. Бұл тіл үнді-ирандық тармағына, үнді-еуропа тілдер отбасының құрамына жатады. Аймақта сөйлейтін басқа батыс иран тілдеріне ачоми, дайлами, күрд диалектілері, семани, луриш және тағы да басқалары жатады. Үшінші ең көп таралған тіл – түрік тілі, ол негізінен Түркиямен шектеледі, ол да аймақтағы ең ірі және ең көп халқы бар елдердің бірі, бірақ көршілес елдердің аймақтарында да кездеседі. Бұл тіл Шығыс Азияда пайда болған түркі тілдерінің бір бөлігі. Тағы бір түркі тілі – әзербайжан тілі, оны Иранда әзербайжандар сөйлейді. Еврей тілі Израильдің екі ресми тілінің бірі, екіншісі – араб тілі. Израиль халқының 80% астам бөлігі еврей тілінде сөйлейді, ал қалған 20% араб тілінде сөйлейді. Грек тілі Кипрдің екі ресми тілінің бірі және елдің негізгі тілі. Грек тілінде сөйлейтін шағын қауымдастықтар Таяу Шығыстың барлық жерінде кездеседі. 20 ғасырға дейін ол Кіші Азияда (онда түрік тілінен кейін екінші ең көп сөйленген тіл болған) және Мысырда кеңінен таралған. Ежелгі грек тілі батыс Таяу Шығыстың көптеген аймақтарында лингва франка болды және мұсылмандық кеңеюге дейін ол онда кеңінен қолданылды. 11 ғасырдың соңына дейін ол Кіші Азиядағы негізгі тіл болды. Одан кейін анатолиялық түркілер кеңейіп, жергілікті гректер, әсіресе ішкі аймақта ассимиляцияланған кезде, ол біртіндеп түрік тілімен алмастырылды. Акротири мен Декелияның ресми тілдерінің бірі – ағылшын тілі. Сондай-ақ, ол Египет, Иордания, Иран, Курдистан, Ирак, Катар, Бахрейн, Біріккен Араб Әмірліктері және Кувейт сияқты елдерде, әсіресе орта және жоғарғы сыныптарда екінші тіл ретінде оқытылады және қолданылады. Бұл сондай-ақ Біріккен Араб Әмірліктерінің кейбір әмірліктерінің негізгі тілі болып табылады. Израильде ағылшын тілді елдерден (Ұлыбритания, АҚШ, Австралия) келген еврей иммигранттары оны ана тілі ретінде қолданады және оны екінші тіл ретінде кеңінен түсінеді. Француз тілі Ливандағы көптеген мемлекеттік мекемелерде және БАҚ-та оқытылады және қолданылады. Сондай-ақ, Египет пен Сирияның кейбір бастауыш және орта мектептерінде оқытылады. Мальта тілі – негізінен Еуропада сөйлейтін семит тілі. Француз еврейлерінің Израильге кеңінен көшіп келуіне байланысты, бұл Израильдегі шамамен 200 000 еврейдің ана тілі болып табылады. Бұл аймақта әрмен тілінде сөйлейтіндер де бар. Грузин тілінде грузин диаспорасы сөйлейді. Ресей тілін Израиль халқының көп бөлігі 1990 жылдардың соңында көшіп келгендіктен сөйлейді. Бүгінгі күні орыс тілі Израильде кеңінен таралған ресми емес тіл болып табылады. Жаңалықтар, радио және белгі тақталары бүкіл елде орыс тілінде кездеседі, еврей және араб тілдерінен кейін. Сондай-ақ, аймақтағы диаспора және Израильдегі барлық дерлік черкестер, олар еврейше мен ағылшынша сөйлейді. Таяу Шығыстағы румын тілінде сөйлейтін ең үлкен қауым Израильде кездеседі, онда 1995 жылы румын тілінде халықтың 5% сөйлейді. Бенгал, хинди және урду тілдері Таяу Шығыс елдерінде, мысалы Сауд Арабиясында (халықтың 20-25 пайызы Оңтүстік Азиядан), Біріккен Араб Әмірліктерінде (халықтың 50-55 пайызы Оңтүстік Азиядан) және Катарда, көптеген пакистандық, бангладеш және үнді иммигранттары бар.

Экономика

Таяу Шығыс елдерінің экономикасы Газа және Йемен сияқты өте кедей елдерден бастап, Катар және БАӘ сияқты өте бай елдерге дейін жетеді. Жалпы алғанда, 2007 жылғы CIA World Factbook мәліметтері бойынша, Таяу Шығыстағы барлық елдер оң өсімді қамтамасыз етіп келеді. Халықаралық валюта қорының мәліметтеріне сәйкес, 2023 жылы номиналды ЖІӨ бойынша Таяу Шығыстағы ең ірі үш экономика – Сауд Арабиясы (1,062 триллион доллар), Түркия (1,029 триллион доллар) және Израиль (539 миллиард доллар) болды. Бір адамға шаққандағы номиналды ЖІӨ бойынша ең жоғары көрсеткіштер Катарда (83 891 доллар), Израильде (55 535 доллар), Біріккен Араб Әмірліктерінде (49 451 доллар) және Кипрде (33 807 доллар) тіркелді. Ал жастар арасындағы жұмыссыздық деңгейі 25%-ға дейін жетеді, Мароккода 37%-ға, ал Сирияда 73%-ға дейін көтеріледі.