Пәкістан Ислам партиясы: Тарихы мен саяси қызметі

Кіріспе

Jamaat e Islami Pakistan

Jamaat e Islami (ұрду: , ағылшын: Islamic Party; қысқартылған JI), немесе, көбінесе Jamaat деп белгілі, Пәкістанда орналасқан және Абул Ала Маудуди құрған ислами саяси партия. Бұл 1941 жылы отаршылдық Үндістанда құрылған Jamaat e Islami-дің Пәкістандық мұрагері. Jamaat e Islami 1941 жылы Британдық Үндістанның Лахор қаласында мұсылман дін танушысы және әлеуметтік-саяси философ Абул Ала Маудуди құрған. Маудуди Мұғал императоры Әуренгзебтің шариат негізіндегі билеуінен зор ықпал алды. Үндістанның тәуелсіздік қозғалысы кезінде Маудуди мен Jamaat e Islami Үндістанның бөлінуіне қарсы белсенді түрде жұмыс істеді. Jamaat-тың басқа тармақтарына 1953 жылы құрылған Jamaat e Islami Kashmir, 1974 жылы құрылған Jamaat e Islami Azad Kashmir және 1975 жылы құрылған Bangladesh Jamaat e Islami жатады. Jamaat e Islami Pakistan 1948, 1953 және 1963 жылдары қатаң үкіметтік репрессияға ұшырады. Генерал Мұхаммед Зия-ұл-Хактың режимінің алғашқы жылдарында Jamaat e Islami-дің жағдайы жақсарды және ол «режимнің идеологиялық және саяси құралы» ретінде қарастырылды, партия мүшелері кейде ақпарат және хабар тарату, өндіріс, су, қуат және табиғи ресурстар министрліктерінің портфелдерін иеленді. 1971 жылы Бангладеш азаттық соғысы кезінде JI Бангладештің тәуелсіздігіне қарсы болды. Алайда, 1975 жылы ол Аббас Әли Ханды (Джойпурхат) бірінші әмір ретінде тағайындап, Bangladesh Jamaat e Islami-ді құрды. 1980-жылдардың басынан бері ол Jamaat e Islami Kashmir-мен тығыз байланыс орнатып, сол провинциядағы қарулы көтерілістің алғы шебінде болды.

Индиядағы JI-дің құрылуы

Джамаат-е-Ислами 1941 жылғы 26 тамызда, Үндістанның колониялық кезеңінде, Лахор қаласындағы Исламия паркінде, Үндістанның бөлінуінен бұрын құрылды. JI исламисттік әлеуметтік және саяси қозғалыс ретінде бастау алды. Алғашқы жиынға 75 адам қатысып, қозғалыстың алғашқы мүшелері болды. Маулана Әмин Ахсан Ислахи, Маулана Наим Сиддики, Маулана Мұхаммед Манзур Науманай және Маулана Әбуль Хасан Али Хасани Надви (бірақ ол бірнеше жылдан кейін қозғалыстан шығып кетті) – Сәйід Абул Ала Маудудимен бірге Джамат-е-Исламидің негізін қалаушылары болды. Маудуди өзінің тобын Ислам мемлекетін құру үшін Мединеде жиналған ерте мұсылмандардың жолын жалғаған ислами революцияның алғы шебі деп қарады. Пәкістан құрылғаннан кейін, ол мемлекет ислами болғанға дейін пакистандықтардың мемлекетке адалдық серт беруіне тыйым салды, себебі мұсылман тек Құдайға ғана таза ниетпен адал бола алады деп сақты.

Миан Туфайл Мохаммед (1972-1987)

Зұлфиқар Әли Бхутто (1973–1977) сайланғаннан кейін, «Жамаат-и Ислами» партиясының студенттік қанаты Лахорда оның бейнесін өртеп, сайлауын «қара күн» деп жариялады. 1973 жылдың басында, «Жамаат-и Ислами» партиясының әмірі тіпті армияға Бхутто үкіметін құлатуға шақырды, себебі «оның ішкі моральдық бұрылысы» болды. «Жамаат-и Ислами» «Низәм-и Мустафа» (Пайғамбардың үлгісі) діни туымен Бхуттоға қарсы саяси қозғалысты «жетекке алды». Бхутто «Жамаат-и Ислами» және «Ислами Жәмият-и Талаба» мүшелерін түрмеге қамау арқылы партияны басып тастауға тырысты. 1975 жылғы сайлауда сайлау заңбұзушылықтары болды, партия мүшелері өздерінің тіркелу ниеттерін беруіне кедергі келтіру үшін тұтқындалды. Алайда, 1976 жылға қарай «Жамаат-и Ислами» партиясында 2 миллион тіркелген адам болды. 1977 жылғы сайлауда «Жамаат-и Ислами» оппозициялық Пәкістан Ұлттық Альянсы жеңген 36 мандаттың тоғызын жеңіп алды. Оппозиция сайлаудың бұрмаланғанын (Бхуттоның «Халық партиясы» 200 мандаттың 155-ін жеңіп алды) мәлімдеді, ал тұтқындалған Маудуди ислами партияларын азаматтық наразылық науқанын бастауға шақырды. Сауд Арабиясының сунниттік үкіметі Маудудидің түрмеден босатылуын қамтамасыз ету үшін араласты, Пәкістанда төңкеріс болуы мүмкін екенін ескертті. «Жамаат-и Ислами» Пәкістан Ұлттық Альянсына Бхуттоны биліктен құлатуға көмектесті және Бхуттоның асылу күнінен бір күн бұрын Зия-ұл-Хақпен 90 минут кездесті. Бастапқыда «Жамаат-и Ислами» генерал Зия-ұл-Хақты (1977–1987) қолдады. Зияның ислами риториканы пайдалануы «Жамаат-и Ислами» партиясына мүшелерінің санына қарағанда, қоғамдық өмірде маңызды орын берді. Журналист Оуэн Беннетт Джонстың сөзіне сәйкес, «Жамаат-и Ислами» Зияға «тұрақты қолдау» білдірген «бірден-бір саяси партия» болды және «ондаған мың «Жамаат» белсенділері мен жақтастарына» жұмыс орындарымен сыйланды, бұл Зияның ислами күндерін «оның қайтыс болғаннан кейін де» күшті етті. Алайда, Зия уақытында сайлау өткізуге үлкермеді және «Жамаат-и Ислами» партиясынан алшақтады. Зия студенттік ұйымдарға тыйым салғанда, «Ислами Жәмият-и Талаба» және «Жамаат-и Ислами» партиясын қолдайтын еңбек ұйымдары наразылық білдірді. Алайда, «Жамаат-и Ислами» Пәкістан Халық партиясының Демократияны қалпына келтіру қозғалысына қатыспады. «Жамаат-и Ислами» сонымен қатар Зияның кеңес-ауған соғысына қарсы жихадын қолдады және оның серіктес партиясы Бурхануддин Раббани басқаратын «Жәмият-и Ислами» Сауд Арабиясынан, АҚШ-тан және басқа да жихадтық қолдаушылардан көмек алған «Пешавар жетілігінің» құрамына кірді. Мұндай қайшылықтар идеология мен саясат арасындағы қақтығысқа негізделген «Жамаат-и Ислами» партиясында шиеленіс тудырды. 1987 жылы Миан Туфаил денсаулығына байланысты «Жамаат-и Ислами» партиясының төрағасы лауазымынан бас тартты және Қази Хусейн Ахмад сайланды.

After Zulfikar Ali Bhutto (1973–1977) was elected, the student wing of the Jamaat e Islami (Islami Jamiat e Talaba) burned effigies of him in Lahore and declared his election a "black day". In early 1973, the amir, of the JI even appealed to the army to overthrow Bhutto's government because of "its inherent moral corruption." JI "spearheaded" the anti Bhutto political movement under the religious banner of Nizam i Mustafa (Order of the Prophet). Bhutto attempted to suppress JI through the imprisonment of JI and Islami Jamiat e Talaba members. There were electoral irregularities at the 1975 elections with JI members being arrested in order to prevent them from lodging their nomination papers. However, by 1976, JI had 2 million registrants. In the 1977 election, JI won nine of the 36 seats won by the opposition Pakistan National Alliance. The opposition considered the election rigged (Bhutto's PPP won 155 out of 200 seats) and Maududi, who had been arrested, called on Islamist parties to commence a campaign of civil disobedience. The Sunni led government of Saudi Arabia intervened to secure Maududi's release from prison warning of revolution in Pakistan. JI assisted the Pakistan National Alliance (PNA) to oust Bhutto and met with Zia ul Haq for ninety minutes on the night before Bhutto was hanged. Initially, JI supported General Zia ul Haq (1977–1987). In turn, Zia's use of Islamist rhetoric gave JI importance in public life beyond the size of its membership. According to journalist Owen Bennett Jones, JI was the "only political party" to offer Zia "consistent support" and was rewarded with jobs for "tens of thousands of Jamaat activists and sympathisers", giving Zia's Islamic agenda power "long after he died." However, Zia failed to deliver timely elections and distanced himself from the JI. When Zia banned student unions, Islami Jamiat e Talaba and pro JI labour unions protested. However, JI did not participate in the Pakistan Peoples Party's Movement for the Restoration of Democracy. JI also supported Zia's Jihad against the Soviet–Afghan War and its sister party Jamiat e Islami led by Burhanuddin Rabbani became part of the Peshawar Seven that received aid from Saudi Arabia, United States and other jihad supporters. Such conundrums caused tension in JI based on conflict between ideology and politics. In 1987, Mian Tufail declined further service as head of JI for health reasons and Qazi Hussain Ahmad was elected.

Қази Хусейн Ахмад (1987-2008)

1987 жылы Зия қайтыс болған кезде Пәкістан мұсылман лигасы оңшыл "Ислами Джамури Иттехад" (ИЖИ) альянсын құрды. 1990 жылы Наваз Шариф билікке келген кезде, "Жамаат-и Ислами" Пәкістан Халық партиясы мен Пәкістан Мұсылман лигасының бірдей мәселелі екендігіне сүйене отырып, кабинетке бойкот жариялады. 1993 жылғы сайлауда "Жамаат-и Ислами" үш орын жеңіп алды. Осы жылы "Жамаат-и Ислами" Үндістаннан Кашмирдің тәуелсіздігін жақтаушы жаңа құрылған "Барлық партиялардың Хуррият конференциясының" (APHC) мүшесі болды. Бұған дейін "Жамаат-и Ислами" Кашмир азат ету майданына қарсы тұру үшін "Хизб-ул-Муджахидин" деген Кашмирді азат етуші жасақты құрған деген күдік болды. Ахмад жемқорлыққа наразылық білдіріп, Сенаттан кетіп қалды.

Саид Мунавер Хасан (2008 - 2014)

2008 жылы ӘД және Пәкістан Теҳрик-и-Инсаф тағы да сайлауды бойкоттады. Ахмад денсаулығының нашарлауына байланысты қайта сайлауға түсуден бас тартты, ал Сәйед Мунавар Хассан әмір болып сайланды.

Сирадж-ул-Хақ (2014-2024)

2014 жылдың 30 наурызында Хайбер-Пахтунхва үкіметінде аға министр және партияның бас орынбасары қызметін атқарып тұрған Сирадж әл-Хақ жаңа әмір болып сайланды. Ол бұрынғы әмір Мунуавер Хасанды және партияның бас хатшысы Лиақат Балучты алмастырды. Бұл сайлауда партияның барлығы 31 311 мүшесінің арасынан 25 533 кеңсе иесі дауыс берді. Партия тарихында әмірді бір мерзімнен кейін қызметтен шеттету осы алғашқы рет болды. Осыған байланысты ол аға министр лауазымынан қанағаттанды. Бұл оқиға Баджаур агенттігіндегі медресеге дронмен жасалған шабуылмен бірге орын алды. 2016 жылы Сирадж әл-Хақ Пенджаб әкімі Салман Тасирді қорғаушысы болып жұмыс істеген кезде өлтіргені үшін жазаланған Мүмтаз Қадриге жасалған жаназа намазын басқарды. Сирадж әл-Хақ Қадринің өлім жазасына кесілуіне қарсы бүкіл ел бойынша наразылық шараларын ұйымдастыруға шақырды.

Хафиз Наим Ур Рехман (2024 - қазіргі)

Хафиз Наим Ур Рехман 2024 жылдың 4 сәуірінде Жамағат-и Исламидің Әмірі болып сайланды.

Ұйымдар

JI дәрігерлер, мұғалімдер, заңгерлер, шаруалар, жұмысшылар және әйелдер үшін одақтарды ұсынады, мысалы, Ислами Жамият е Талаба (IJT), Джамият Талаба Арабия және Ислами Жамият е Талибат (оның әйелдер бөлімі) – Студенттер одағы, сондай-ақ JI Жастар Пакистан – жастар тобы. Партияның Идара Мариф е Ислами (Лахор), Ислам зерттеу академиясы (Карачи), Идара Талеми Техкек (Лахор), Мехран академиясы және Өңірлік зерттеулер институты сияқты филиалдардан шыққан көптеген басылымдары бар. Оның баспа басылымдарының саны 22, оның ішінде күнделікті «Жасрат», апталық «Жұма күні арнайы», апталық «Азия», ай сайынғы «Таржұманул Құран» және екі апталық «Жихад е Кашмир» газеттері бар. Атап айтқанда, «Жасрат» газетінің тиражы 50 мың дананы құрайды. Абдул Ғафур Ахмед басқаратын Ислами Низамат е Талем 63 «Бәйтақ» мектебін қамтитын білім беру ұйымы. «Рабита әл-Мәдрис әл-Исламия» 164 ислам дінін оқыту медресесін қолдайды. JI сонымен қатар «Хира мектептері (Пәкістан) жобасы» және «Ал-Газали» қорымен айналысады. Қор мектептерді, әйелдер кәсіптік оқу орталықтарын, ересектерге арналған сауаттылық бағдарламаларын, ауруханаларды, жылжымалы дәріханаларды және басқа да әлеуметтік көмек бағдарламаларын басқарады. Осы тұрғыда JI жалпы нарықпен байланыс жасайды. Барлығында Пәкістандағы JeI-ге қатысты 1000-ға жуық тіркелген медресе бар, олардың көп бөлігі Хайбер-Пахтунхва провинциясында орналасқан – шамамен 245 немесе жалпы санының төрттен бірі.

Джамаат-е-Ислами Азад Кашмир

1974 жылы Азад Кашмирдегі Жамаат-е Исламидің тәуелсіз қанаты құрылды. Журналист Ариф Джамалдың айтуынша, бұл Азад Кашмирде секулярлық идеялардың таралуын тежеу мақсатымен жасалды. Оның әмірі – Молана Абдул Бари болды, ол бұрынғыда 1947 жылғы Бірінші Кашмир соғысына және 1965 жылғы Гибралтар операциясына қатысқан. Азад Кашмир қанатының басты қызметі – Үндістан басқаруындағы Кашмирде джихадты қолдау болып табылады. Бари 1980 жылы президент Зия-ұл-Хакпен кездесуге шақырылып, дайындық шараларын қабылдауды сұрағанын айтты. Ол Кашмир аңғарына сапар шегіп, ақырында Жамаат-е Ислами Кашмирдің басшыларын көндірді. Дегенмен, ислами жастардың бірнеше тобы жауынгерлік дайындықтан өткеніне қарамастан, Кашмирдегі Жамаат бұл қадамға баруға тартынды. Пакистанның ИСИ тәуелсіздік көздейтін Джамму және Кашмирді азат ету майданы (ДЖКЖФ) арқылы 1988 жылдың шілдесінде операцияларды бастауға ұқсатылды. Бір жыл өткен соң, Жамаат-е Ислами Азад Кашмир Үндістан басқаруындағы Кашмирге өкілдерін жіберіп, барлық ислами топтарды «Хизбул-Мұджахиддин» деп аталатын орталық ұйымға біріктіруге тырысты. 1990 жылдың маусым айында Жамаат-е Ислами Пакистанмен бірлесіп, Кашмирдегі Жамаатты Хизбул-Мұджахиддинді басқаруға көндірді және Жамааттың желісі Сайед Салахуддин оның басшысы болып тағайындалды. Азад Кашмирдегі Жамаат-е Исламидің «Ислами жамият и тулаба» (ИЖТ) деп аталатын студенттік қанаты да бар. Ол Хизбул-Мұджахиддин құрылғаннан кейін танымал бола бастады. 2002 жылдың 15 қаңтарында негізін қалаушы түрмеге қамалғаннан кейін, оның күйеу баласы Маулана Фазлулла басшылыққа келді. 2007 жылғы Лал-Мәсжидтің қоршауынан кейін Фазлулланың күштері мен Байтулла Мехсудтың «Техрик-и Талибан Пәкістан» (ТТП) одақ құрды. Фазлулла мен оның әскері Мехсудтан нұсқау алғандығы хабарланды. Хакимулла Мехсудтың ұшқышсыз ұшақпен жасалған шабуылда қаза болғаннан кейін, Фазлулла 2013 жылдың 7 қарашасында «Техрик-и Талибан Пәкістанның» жаңа «Амирі» (басшысы) болып тағайындалды. 2010 жылдың мамыр айындағы сұхбатында АҚШ генерал Дэвид Петреус ТТП-ның басқа экстремистік топтармен арақатынасын анықтау қиын екенін айтты: «Бұл ұйымдардың арасында симбиоздық қарым-қатынас бар: әл-Қаида, Пәкістан Талибы, Ауған Талибы, ТНСМ [Техрик-и Нафаз-и Шариат-и Мохаммади]. Оларды талдап, ажырату өте қиын. Олар бір-бірін қолдайды, үйлестіреді, кейде бәсекелеседі, тіпті соғысады. Бірақ, ең бастысы, олардың арасындағы байланыс өте күшті». Тағы бір дереккөз бойынша, TNSM мен Жамаат-е Ислами (JI) Пәкістанның Малаканд ауданында билік үшін күресіп жатқан сияқты, ал Жамаат Улема-и Ислам, JI және TNSM тайпалық аймақтарда билік пен ықпал үшін қақтығысқан.

An independent wing of Jamaat e Islami in Azad Kashmir was started in 1974. According to journalist Arif Jamal, it was done to slow the spread of secular ideas in Azad Kashmir. It had its own amir, Maulana Abdul Bari, who had previously participated in the First Kashmir War (1947) as well as the Operation Gibraltar (1965). The main activity of the Azad Kashmir wing is noted as the sponsorship of jihad in Indian administered Kashmir. Bari said that he was called for a meeting with President Zia ul Haq in 1980, and asked to make preparations. He travelled to the Kashmir Valley and eventually persuaded the leaders of Jamaat e Islami Kashmir. However, despite having several groups of Islamist youth trained in militancy, the Kashmiri Jamaat was hesitant to take the plunge. Pakistan's ISI then used the pro independence Jammu and Kashmir Liberation Front (JKLF) to initiate operations in July 1988. A year later, Jamaat e Islami Azad Kashmir sent operatives to Indian administered Kashmir to bring all the Islamist groups under an umbrella group called Hizbul Mujahideen as a counter to the JKLF. Jointly with Jamaat e Islami Pakistan, it also persuaded the Kashmiri Jamaat to take charge of Hizbul Mujahideen by June 1990, and a Jamaat leader called Syed Salahuddin was appointed as its chief. Jamaat e Islami Azad Kashmir also has a student wing called Islami Jamiat i Tulaba (IJT). It gained popularity after the founding of Hizbul Mujahideen. When the founder was imprisoned on 15 January 2002, Maulana Fazlullah, his son in law, assumed leadership of the group. In the aftermath of the 2007 siege of Lal Masjid, Fazlullah's forces and Baitullah Mehsud's Tehrik i Taliban Pakistan (TTP) formed an alliance. Fazlullah and his army reportedly received orders from Mehsud. After the death of Hakimullah Mehsud in a drone attack, Fazlullah was appointed as the new "Amir" (Chief) of the Tehrik e Taliban Pakistan on 7 November 2013. In a May 2010 interview, U. S. Gen. David Petraeus described the TTP's relationship with other militant groups as difficult to decipher: "There is clearly a symbiotic relationship between all of these different organizations: al Qaeda, the Pakistani Taliban, the Afghan Taliban, TNSM [Tehreek e Nafaz e Shariat e Mohammadi]. And it's very difficult to parse and to try to distinguish between them. They support each other, they coordinate with each other, sometimes they compete with each other, [and] sometimes they even fight each other. But at the end of the day, there is quite a relationship between them." According to another source, TNSM and Jamaat e Islami (JI) seem to have been locked in a turf war in the Malakand District of Pakistan, and the Jamaat Ulema e Islam, JI, and TNSM are in conflict with each other in the tribal areas for power and influence.

Әмірлер тізімі

Жоқ. Аты Мерзімі 1 Әбу әл-Ала Модуди 1941–1972 2 Миан Туфайл Мұхаммед 1972–1987 3 Қази Хусейн Ахмад 1987–2009 4 Сайед Мунавар Хасан 2009–2014 5 Сирадж ул Хак 2014–2024 6 Хафиз Наим ур Рехман 2024 – қазірге дейін