Франц Хальдер: Нацистік Германияның бас штабы және операция Барбароссаның жоспарлаушысы

Кіріспе

Франц Халдер (30 маусым 1884 – 2 сәуір 1972) – неміс генералы, 1938 жылдан 1942 жылдың қыркүйегіне дейін нацистік Германиядағы Армия Жоғарғы Бас штабының (ОКХ) штаб бастығы. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде 1941 жылы Кеңес Одағына шабуыл жасаған «Барбаросса» операциясын жоспарлау мен іске асыруды басқарды. Халдер Шығыс майданындағы соғыстың қатаңдауына ықпал етті. Ол өзінің штабына комиссарлық жарлықты (6 маусым 1941 жылы жарияланды) және «Барбаросса» жарлығын (13 мамыр 1941 жылы қол қойылды) дайындауды тапсырды, бұл неміс әскерлеріне кез келген себеппен совет азаматтарын сотталу қорқынышы болмай өлім жазасына кесуге мүмкіндік берді, нәтижесінде науқан барысында көптеген соғыс қылмыстары мен қатыгездіктер орын алды. Соғыстан кейін ол «таза Вермахт» туралы мифтің қалыптасуында маңызды рөл атқарды. Халдер 1914 жылы әскери қызметке қабылданды. 1937 жылы Адольф Гитлермен танысып, оның қолдаушысы болды. Халдер 1939 жылы Польшаға неміс басқындығын стратегиялық жоспарлауға қатысты. Жоспарларға СС-ке поляктарды тұтқындауға немесе өлім жазасына кесуге мүмкіндік беретін, армия атынан қауіпсіздік шараларын жүзеге асыру кірді. 1940 жылдың шілдесінде ол 22 маусымда басталған Совет Одағына қарсы күштердің шабуылы – «Барбаросса» операциясын жоспарлауды бастады. Сол жазда Халдер стратегия мәселесі бойынша Гитлермен ұзақ және келіспеушілікке толы дауға түсті. 1942 жылдың қыркүйегінде Гитлер Халдерді қызметінен шеттетуге мәжбүр болды. 1944 жылдың 20 шілдесінде Гитлерді өлтіруге жасалған қастандықтан кейін Халдер тұтқындалды, себебі ол бұрын жасалған қастандыққа қатысқандығы анықталды, бұл оның түрмеге қамалуына әкелді. ОКХ Бас штабының бастығы ретінде ол көптеген жазбаларды сақтап, кейін «Халдер күнделіктері» деп жарияланды. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін Халдер АҚШ Армиясының Тарих бөлімінде жетекші кеңесші болып жұмыс істеді. Ол 700 бұрынғы неміс офицерлерінің 2500-нен астам тарихи құжатын жазуын бақылады, оларға неміс қарулы күштерінің беделін түсіретін материалдарды алып тастауды тапсырды. Халдер өзінің ықпалын қолданып, неміс армиясының «асыл соғыс» жүргізгенін және соғыс қылмыстарын мойындамайтын, неміс-совет қақтығысының жалған тарихын қалыптастыруға көмектесті. АҚШ Армиясы Халдердің ақталуын ескермеді, өйткені оның тобы Суық соғыс тұсында маңызды деп саналған Совет Одағы туралы әскери түсініктер берді. Халдер неміс армиясын ақтау мақсатына жетті: бірінші кезекте АҚШ әскерінің арасында, содан кейін саясаткерлердің кеңірек шеңберінде және ақырында американдық халық мәдениетінде. 1961 жылы ол «Ең лайықты азаматтық қызмет» орденімен марапатталды.

General and chief of staff in Nazi Germany

Franz Halder (30 June 1884 – 2 April 1972) was a German general and the chief of staff of the Army High Command (OKH) in Nazi Germany from 1938 until September 1942. During World War II, he directed the planning and implementation of Operation Barbarossa, the 1941 invasion of the Soviet Union. Halder became instrumental in the radicalisation of warfare on the Eastern Front. He had his staff draft both the Commissar Order (issued on 6 June 1941) and the Barbarossa Decree (signed on 13 May 1941) that allowed German soldiers to execute Soviet citizens for any reason without fear of later prosecution, leading to numerous war crimes and atrocities during the campaign. After the war, he had a decisive role in the development of the myth of the clean Wehrmacht. Halder began his military service in 1914. In 1937 he met and became a supporter of Adolf Hitler. Halder participated in the strategic planning for the 1939 German invasion of Poland. The plans authorised the SS to carry out security taskson behalf of the armythat included the imprisonment or execution of Poles. In July 1940 he began planning for the Axis invasion of the Soviet Union, Operation Barbarossa, which began on 22 June 1941. That summer Halder engaged in a long running and divisive dispute with Hitler over strategy. Hitler removed Halder from command in September 1942. After the 20 July 1944 plot to assassinate Hitler, Halder was arrested as it came to light that he had been involved in an earlier plot, leading to his imprisonment. As chief of OKH General Staff, he had kept extensive notes, later published as The Halder Diaries. After World War II Halder served as a lead consultant for the US Army Historical Division. He oversaw the writing of over 2,500 historical documents by 700 former German officers, whom he instructed to remove material detrimental to the image of the German armed forces. Halder used his influence to foster a false history of the German Soviet conflict in which the German army fought a "noble war" and which denied its war crimes. The US Army overlooked Halder's apologia because Halder's group was providing military insights on the Soviet Union that it deemed important in the light of the Cold War. Halder succeeded in his aim of exonerating the German Army: first with the US military, then amongst widening circles of politicians and eventually in American popular culture. In 1961, he was awarded the Meritorious Civilian Service Award.

Ерте өмір және әскери мансап

Халдер Вюрцбург қаласында офицердің ұлы болып дүниеге келді. 1902 жылы әкесі басқаратын артиллерия полкіне қосылды. Халдер Бавария соғыс академиясын бітірді, 1914 жылы тәмамлады. Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде ол түрлі штабтық лауазымдарда қызмет етті және 1-дәрежелі Темір крест орденімен марапатталды. 1919 жылы Рейхсверге ауыстырылып, штаб және оқу қызметтерінде, соның ішінде Вальтер фон Браухичпен бірге армияның оқу бөлімінде қызмет етті. 1931 жылы әскери округ штабының бастығы болып тағайындалды. 1934 жылдың қазан айында генерал-майор (генерал-майор) шеніне көтерілгеннен кейін, Халдер Мюнхендегі 7-ші жаяу әскер дивизиясының командирі болды.

Вермахта қызмет еткен кез

1936 жылдың тамызында Халдер генерал-лейтенант (генерал-лейтенант) шеніне көтерілді. Одан кейін ол Вермахттың маневр штабының директоры болды. 1937 жылдың қазан айынан 1938 жылдың ақпанына дейін Халдер Берлиндегі Армия Бас штабындағы Оқу бөлімінің директоры қызметін атқарды. 1937 жылғы Вермахт маневрлері барысында Халдер Адольф Гитлермен кездесіп, оның адал қолдаушысына айналды. Бұл жеке байланыс оның шендік сатыда жылдам өсуіне де мүмкіндік берді. 1938 жылдың 1 ақпанында Халдер артиллерия генералы болды. 1 қыркүйекте ол Армия Жоғарғы Бас қолбасшылығы Бас штабының бастығы болып тағайындалды. Ол 18 тамызда Судет аймағындағы дағдарыс кезінде отставкаға кеткен генерал Людвиг Бекты алмастырды. Консервативті ұлтшыл офицерлер Халдерге Гитлер соғыс бастаса, жоспарланған төңкеріске басшылық етуді ұсынды, бірақ ол бас тартты. Халдер АҚШ дипломаты Реймонд Гейстпен жағдайды бейресми түрде талқылап, Армияның Гитлер Батыспен соғыс бастауға айналып келеді деп қорқатынын жеткізді. Дегенмен, Мюнхен келісімі Судет аймағын Германияға беру арқылы соғыстың алдын алды.

Польша мен Батыс Еуропаға шабуыл

Халдер Польшаға басып кірудің стратегиялық жоспарлауына қатысты. Оның жоспарлары СС-ке еврей немесе басқа ұлттың азаматтарын тұтқындау немесе өлімге кесуді қамтитын, армия атынан қауіпсіздік міндеттерін орындауға рұқсат берді. 1939 жылдың 1 қыркүйегінде неміс шабуылы басталды, нәтижесінде Франция мен Ұлыбритания соғыс жариялады. 19 қыркүйекте Халдер өзінің күнделігінде Рейнхард Гейдрихтен ақпарат алғанын жазды. СС Польшадағы яһудилерді, интеллигенцияны, католик дін қызметкерлерін және аристократияны "тазалау" науқанын бастады. Халдер Холокост туралы білген, бірақ бұл қырқындарға қарсылық көрсетпеді. Ол осы қылмыстарды қателіктер деп есептеді және бір генералдың СС мен полиция қылмыскерлерін қуу туралы өтінішін қабылдамады. 1939 жылдың соңында Халдер Францияға, Төмен елдерге және Балқанға басып кіру жоспарларын дамытуды қадағалады. 5 қарашада Гитлермен болған кездесуде армияның бас қолбасшысы Вальтер фон Браухич Гитлерді Францияға басып кіруді кейінге шегерге көндіруге тырысты. Гитлер бас тартты және Браухичті қабілетсіздігі үшін айыптады. Соның салдарынан Халдер мен Браухич Гитлерді құлатуды талқылады, өйткені олар басып кірудің сәтсіз аяқталуынан қорқыды. Олар бұл идеядан бас тартты. 1939 жылдың 23 қарашасында Карл Фридрих Герделер Халдермен кездесіп, оның шешімін қайта қарауын сұрады. Ол Гитлердің ұлы басшы екенін айтып, бас тартты және "жаумен бетпе-бет келгенде көтеріліс жасамайсың" деді. Халдердің Гитлерге қарсылық таныту туралы ойлары саяси күреске байланысты болды, режимнің расизм мен антисемитизміне қарсы пікірлерге қарағанда. Генерал Эрих фон Манштейннің Арден орманы арқылы Францияға басып кірудің батыл жоспары сәтті аяқталды және Францияның құлауына әкелді. 1940 жылдың 19 шілдесінде Халдер генерал-оберст (генерал-полковник) шеніне көтерілді және Гитлерден ай сайынғы құпия, заңсыз төлемдерді ала бастады, бұл оның бұрынғы үлкен жалақысын екі есеге арттырды. Бұл төлемдер оның Гитлерге адалдығын күшейтті және миллиондаған адамды өлімге жіберу туралы ойларынан арылуына көмектесті.

Halder participated in the strategic planning for the Invasion of Poland. His plans authorised the SS to carry out security tasks on behalf of the army that included the imprisonment or execution of Polish citizens, whether Jewish or gentile. On 1 September 1939, the German offensive began, resulting in declarations of war by France and the British Empire. On 19 September, Halder noted in his diary that he had received information from Reinhard Heydrich. The SS were beginning their campaign to "clean house" in Poland of Jews, intelligentsia, Catholic clergy, and the aristocracy. Halder was aware of The Holocaust but did not object to the murders. He dismissed the crimes as aberrations and refused one general's request to pursue the SS and police perpetrators. At the end of 1939, Halder oversaw the development of the invasion plans of France, the Low Countries and the Balkans. During a meeting with Hitler on 5 November Walther von Brauchitsch, the Army commander in chief, attempted to talk Hitler into putting off the invasion of France. Hitler refused and berated Brauchitsch for incompetence. As a consequence, Halder and Brauchitsch discussed overthrowing Hitler because they feared the invasion was doomed. They decided against the idea. On 23 November 1939 Carl Friedrich Goerdeler met with Halder to ask him to reconsider his decision. He refused, saying that Hitler was a great leader, and "one does not rebel when face to face with the enemy". Halder's contemplation of resistance to Hitler owed more to political turf battles than it did to disagreement over the regime's racism and antisemitism. General Erich von Manstein's bold plan for invading France through the Ardennes Forest proved successful, and ultimately led to the fall of France. On 19 July 1940, Halder was promoted to generaloberst (colonel general) and began to receive undisclosed monthly extralegal payments from Hitler that effectively doubled his already large wage. The payments helped ensure his loyalty to Hitler and reduced his qualms over sending millions of men to their deaths.

Кеңес Одағына шабуыл

1941 жылдың 30 наурызында Гитлер 200-ге жуық жоғары тұрған вермахт офицерлеріне жоспарланған шабуылды сипаттаған конференцияға қатысты. Ол кейін Гитлердің сөздерін жинақтап, күннамасына былай деп жазды:

Халдер Кеңес Одағына шабуыл кезінде соғыс қылмыстарын дайындау мен жүзеге асыруда маңызды рөл атқарды. Ол өзінің қызметкерлеріне Комиссарлар бұйрығы мен Барбаросса жарлығын Гитлердің тапсырмасы немесе араласуынсыз дайындауға тапсырды. Бұйрықтардың авторы – өз жұмысына тікелей Халдерге есеп беретін Евгений Мюллер. Комиссарлар бұйрығы бойынша саяси комиссарлар ұсталған кезде дереу өлім жазасына тартылу керек еді. Халдер сондай-ақ Барбаросса жарлығына офицерлерге бүкіл ауылдарды қиратып, тұрғындарын өлім жазасына тартуға құқық беретін бапты қосуды талап етті. Бұл жарлық әскерилерді шығыста жасалған соғыс қылмыстары үшін қудалаудан босатты. Жарлықта нақты мақсат көрсетілмеген: Кеңес азаматтары кез келген уақытта және кез келген себеппен өлтірілуі мүмкін. Осы уақытқа дейін тек SS ғана азаматтарды кейінірек қудалаудан қорықпай өлтіре алатын. Бұл бұйрықтар армиядағы офицерлерге азаматтарды ешқандай салдарсыз өлім жазасына тартуға мүмкіндік берді. Олрих фон Хассель Халдер берген бұйрықтарды талқылап жатып, жаулап алынған халықты деспотизм бақылап отырғанын айтты. Ол немістердің бұрын тек жаудың үгіт-насихатында ғана болған бір түрге айналып келе жатқанын қосты. Омер Бартов бұйрықтарды "соғыстың варварлануы" деп сипаттады. Шабуыл 1941 жылдың 22 маусымында басталды, онда неміс күштері бастапқыда әлсіз қарсылыққа ұшырады. 3 шілдеде Халдер күнделігіне соғыстың жеңіліп қалғанын жазды. Николаус фон Белоудың айтуынша, осы сенім шілде айында Фюрер штабында ортақ болды. Халдердің сенімділігі тамыз айының басында оның Шығыс армияларынан түскен жаңа барлау мәліметтерінен кейін күрт күйреп кетті. 11 тамызда ол күнделігіне "орыс алыптарын" өте төмен бағалағанын жазды. Ол жорықтың басында жаудың 200 дивизиясы бар деп есептеген еді, ал қазір 360 дивизия саналды. Ол былай деп қосты: "Біз олардың ондаған дивизиясын жоямыз, содан кейін орыстар олардың орнына тағы ондаған дивизияны қояды". Тамыз айының ортасында неміс әскерінің ілгерілеуі тоқтап, достық аумақтан алыс болғандықтан ұзақ мерзімді тиімді қорғаныс мүмкін болмады. Халдер жағдай туралы былай деп жазды: "Бұған дейін қол жеткізілгеннің бәрі бекерге кетті". Сол жазда Гитлер мен Халдер басқарған Армия Бас штабы стратегия бойынша ұзақ және жік салатын дау-дамайға ұшырады. Қыркүйектің ортасына қарай Барбаросса операциясының Кеңес Одағын тез жеңу мақсатында сәтсіздікке ұшырағаны анық болды.

Halder was instrumental in the subsequent preparation and implementation of war crimes during the invasion of the Soviet Union. He had his staff draft both the Commissar Order and the Barbarossa Decree without Hitler's instruction or interference. The author of the orders was Eugen Müller, who reported on his work directly to Halder. The Commissar Order required political commissars to be executed immediately when captured. Halder also insisted that a clause be added to the Barbarossa Decree giving officers the right to raze whole villages and execute the inhabitants. The decree freed soldiers from any form of prosecution for war crimes committed in the East. The decree had no specific target: Soviet citizens could be killed at any time and for any reason. Until this time only the SS could kill citizens without fear of later prosecution. These orders allowed officers throughout the army to execute citizens with no repercussions. Ulrich von Hassell, discussing the orders given by Halder, said the conquered population were being controlled by despotism. He added that Germans were being turned into a type of being that previously existed only in enemy propaganda. Omer Bartov described the orders as "the barbarisation of warfare". The offensive began on 22 June 1941 where the German forces initially met muted resistance. Halder brashly wrote in his diary on 3 July that the war was already won. Nicolaus von Below reported that this confidence was shared at Fuhrer Headquarters in the month of July. Halder's confidence was dashed with dramatic effect in early August with the arrival of new intelligence information from his Foreign Armies East. He wrote in his diary on 11 August that he had underestimated the "Russian colossus". At the start of the campaign, he had reckoned the enemy had 200 divisions, but now 360 had been counted. He added: "We destroy a dozen of them, then the Russians put another dozen in their place." In mid August, the German advance had stalled, and at the same time, effective long term defence was impossible so far from friendly territory. Halder wrote of the situation: "Everything that has so far been achieved is for nothing." During that summer, Hitler and the Army General Staff led by Halder had been engaged in a long and divisive dispute over strategy. By mid September, it was clear Operation Barbarossa had failed in its central objective to quickly overcome the Soviet Union.

" Тайфун " операциясы

Тайфун операциясы, Мәскеу шайқасындағы неміс шабуылы 1941 жылдың 2 қазанында басталды. Қазанның басында неміс әскерлері астананы қорғап тұрған совет әскерлерінің басым бөлігін Вязьма мен Брянск қапшығында қоршап алды. Холдер Тайфун стратегиясын анықтады, кейін оны Гитлер де мақұлдады. Тайфунның Барбаросса сияқты негізгі кемшілігі болды: алдыңғы қатардағы офицерлер Холдердің мақсаттарын өзгерте алмады, тіпті бұл мақсаттар орындалуы мүмкін емес болған кезде де. Барбаросса жарлығы мен Комиссар бұйрығы Мәскеу үшін шайқастың маңызды бір бөлігіне айналды. Осы кезде мыңдаған совет азаматтары мен қорғанышсыз тұтқындар, бұрын басылып алынған Ресейде күн сайын өлтірілді. Бұл кісі өлтірулер заманауи тарихта бұрын-соңды болмаған, және Мәскеуді қорғауға деген ниетті күшейтті. 5 желтоқсанда Тайфун операциясы аяқталды. Холдер күнделігіне күш-қуаттың таусылғанын және кері шегіну қажет болуы мүмкін екенін жазды. Бірақ, кері шегіну, оның іске асырылуы совет әскерлерімен анықталды. Соғыс майданындағы қиын жағдай Гитлерді фон Браухишты қызметтен босатуға және ОКХ басшылығын өзіне алуға итермеледі. Холдер Мәскеуге жылдам шабуыл жасауды қатысты түрде талап етті және егер астана алынса, соғыс жеңіспен аяқталады деп сенді. Алайда ол жылдам соғыстың негізгі принциптерін және Кеңес Одағының кең аумағында осындай соғыс жүргізудің мүмкін еместігін түсінбеді. Мәскеу құлаған жағдайда да Сталин өзінің штаб-пәтерін шығысқа қарай жылжытар еді, және соғыс жалғаса берер еді. Дэвид Стахел былай деп жазады: "Кеңес Одағы – әскери қуаты зор алып держава еді, және Германияның 1941 жылғы жорығында ауыр жарақат алғанмен, оның саяси немесе әскери тұрғыдан құлауға жақын екенін көрсететін ешқандай дәлел жоқ". Сәтсіздікке Холдер, Гитлер және Федор фон Бок жауапты болды. Кеңес Одағындағы соғыс және одан кейінгі қыс – неміс әскері тарихындағы ең ауыр кезеңдердің бірі болды, онда бір миллионнан астам адам қаза тапты.

Көк кейс

1942 жылдың көктемінде Гальдер, неміс жоғары басшылығымен бірге Кеңес Одағына жаңа, амбициялық шабуыл жоспарлай бастады. Бұл 1941 жылы Вермахттың ауыр шығындарға ұшырауына қарамастан жасалды. "Көк іс" кодолық атымен белгіленген жоспар, майданның оңтүстік бөлігіне шабуыл жасауды көздеді. Мақсаты – Кавказдағы советтік мұнай өндіріс орындарын басып алу болатын. Шабуылға қатысты директиваны Гитлер 1942 жылдың 5 сәуірінде шығарды, ол бірнеше кезеңнен тұратын күрделі операциялар тізбегін қарастырды. Шабуыл 1942 жылдың 28 маусымында басталды және бастапқыда сәтті болып көрінді; Фридрих Паулюс қорғаныс позициясын оңай бұзып өтті, ал Бок: «Ешнәрсе қалмады: жау ең болмаса жаңа қорғаныс ұйымдастыра алмады» деп жазды. Кеңес әскері бұрынғы шайқастарға тән емес, «серпімді қорғаныс» деп аталатын жаңа стратегияны қабылдады, бұл неміс әскерін бұрыннан кетіп қалған жауға жақындатты. Содан кейін шатасу туып, науқан сәтсіз аяқталды. Бок Армия тобы B командирі лауазымынан алынып, оның орнына Максимилиан фон Вайхс тағайындалды, ал Гальдер маңыздылығын жоғалтты. Гитлер мен Гальдер арасындағы қарым-қатынас шиеленісті. Гальдердің күнделік жазбалары көбінесе сарказммен толды, ал Гитлер оны қысымға алды. Бірде Гитлер Гальдер Бірінші дүниежүзілік соғысты кеңседе, «осы айналмалы орындықта отырып» өткізгенін айтты. 24 қыркүйекте Гитлер Гальдерді ОКХ штабының бастығы лауазымынан Курт Зайцлермен ауыстырып, оны Фюрер резервіне жіберді.

Түрмеге қамау

1944 жылдың 23 шілдесінде, Гитлердің өміріне жасалған 20 шілдедегі сәтсіз қастандықтан кейін, Гестапо Гальдерді тұтқындады. Ол 20 шілдедегі қастандыққа қатысқан жоқ болғанымен, қастандық жасағандардың қатаң сұрақтары Гальдердің бұрын Гитлерге қарсы жасалған қастандықтарға қатысқандығын көрсетті. Гальдер Флёссенбүрг және Дахау концлагерлерінде түрмеге қамалған. Гальдердің әйелі Гертруд күйеуімен бірге түрмеге баруды өтінді және оған рұқсат берілді. Ол тұрғын жағдайына және тамақтандыруға шағымданбады, оған жамандық жасалмады. Ол Францияның бұрынғы премьер-министрі Леон Блум және Австрияның бұрынғы канцлері Курт Шушниг сияқты танымал тұтқындармен бірге болды. 1945 жылдың 31 қаңтарында Гальдер әскерден ресми түрде босатылды. 1945 жылдың сәуір айының соңғы күндерінде, басқа арнайы тұтқындармен бірге Оңтүстік Тирольге ауыстырылды, онда ол американдық әскерлер тарапынан босатылды.

Еврейлерге қарсылық

Кеңес Одағына шабуыл жасамас бұрын, майданға аттанған үш миллион сарбаз маңызды бұйрық алды. Ол "Ресейдегі әскерлер мінез-құлқының нұсқаулары" деп аталды. Тілді Хальдер анықтады. Бұйрықта большевизм "ұлттық-социалистік неміс халқының өлімді жауы" деп сипатталды және неміс әскерлеріне "қатты қимыл жасауға" және "барлық қарсылықты жоюға" шақырылды. Бұйрықта еврейлер де есімдері аталды және олардың да жоюға ұшырауы көзделіпті. 1941 жылдың сәуір айында Хальдер "Марита" операциясы барысында қауіпсіздік полициясы мен қауіпсіздік қызметі үшін бұйрық жобасын жасады. Бұйрықта жау деп саботажшылар, террористер, коммунистер және еврейлер көрсетілді. Хальдер жасаған "қылмыстық бұйрықтар" оның Гитлердің антисемиттік және расистік саясатына деген ықыласын көрсетеді. Хальдерге бағынышты қолбасшылар, оның ішінде Эрих Хопнер, Эрих фон Манштейн және Вальтер фон Райхенау антисемиттік сөздер мен бұйрықтар айтты.

Қылмыстық тергеу

1945 жылғы 5 мамырда Халдер американдық әскерлердің шабуылы кезінде тұтқындалды және сот немесе босату күтіп, қамауға алынды. Ол Нюрнберг процесіне қатыспағанына риза болды; оның орнына, нацистік режимге көмектескен деген айыппен Германия сотында сотталды. Халдер режимнің жасаған қылдықтары туралы ешқандай білімі жоқ екенін айтты және шешім қабылдау процесінен шетте екенін мәлімдеді; ол кінәсіз деп танылды. Сот барысында прокурор Халдердің жеке күнделігіне қол жеткізіп, онда оның Барбаросса жарлығы мен Комиссарлар бұйрығын жасауы туралы жазғанын анықтады, содан кейін ол қайта сотталу үшін жіберілді. Халдер Американың тарихи бөлімінде Кеңес Одағы туралы ақпарат берумен айналысып, американдықтар қайта сотталуға рұқсат бермеді. Іс 1950 жылдың қыркүйегінде тоқтатылды.

Таза Вермахт туралы аңыз

Халдер таза Вермахт мифін құруда маңызды рөл атқарды. Бұл нацистік-совет соғысына қатысты жалған, мифтік көзқарас еді, онда неміс әскері "асыл соғыста" шайқасты. Ол неміс соғыс қылмыстарының бар екенін жоққа шығарады немесе ескермейді. Мифтің пайда болуы 1945 жылдың қарашасында құрылған және Нюрнбергтегі Халықаралық әскери трибуналға ұсынылған "Генералдар меморандумы" болды. Меморандумның тақырыбы "Германияның 1920–1945 жылдардағы әскері" деп аталды. Ол Халдер мен бұрынғы фельдмаршалдар Вальтер фон Браухич пен Эрих фон Манштейн және басқа да жоғары әскери қайраткерлермен бірге жазылған. Ол Германияның қарулы күштерін саяси емес және нацистік режим жасаған қылмыстардан мүлдем кінәсіз деп көрсетуге бағытталған. Меморандумда көрсетілген стратегияны кейіннен Вермахт басшыларының жоғары командалық сот процесінде қорғаныстың жетекші кеңесшісі Ханс Латернсер қабылдады. Бұл құжат кейіннен ЦРУ-ны құрған американдық генерал Уильям Дж. Донованның ұсынысы бойынша жазылды және Кеңес Одағы әлем бейбітшілігіне жаһандық қауіп ретінде қарастырылды. Донован Халықаралық әскери трибуналда прокурордың орынбасары болды; ол және басқа да АҚШ өкілдері сот процестері жалғасуы керек деп ойламады. Ол Америка Германияны кеңеюде жатқан "салқын соғыста" Кеңес Одағына қарсы әскери одақтас ретінде қамтамасыз ету үшін қолдан келгеннің бәрін жасауы керек деп сенді. Салқын соғыс өркендеген сайын, АҚШ армиясының тарихи бөлімінің неміс бөлімінен алынған әскери барлау америкалықтар үшін маңызды болып кетті. Ол "Хальдер тобы" деп аталатын зерттеу бағдарламасының неміс бөлімін қадағалады. Оның тобы Екінші дүниежүзілік соғысты егжей-тегжейлі баяндаған 700-ден астам неміс авторларынан 2500-ден астам негізгі тарихи қолжазбаларды шығарды. Халдер бұл топты соғыстың тарихын қайта құру үшін пайдаланды. Ол шындықты, жарты шындықты, бұрмалауды және өтірікті қолданды. Ол бұрынғы нацистік офицерлердің сенім артқан "бақылау тобын" құрды, олар барлық қолжазбаларды тексеріп, қажет болған жағдайда авторлардан мазмұнын өзгертуді талап етті. Галдердің топтағы орынбасары Адольф Гейзингер болды, ол сонымен қатар Германиядағы АҚШ әскери барлау ұйымы Гелен ұйымында жұмыс істеді. Ол жазушылар тобының өзін "генерал" деп атауын күтті және қолжазбалармен жұмыс істегенде олардың қолбасшысы ретінде әрекет етті. Оның мақсаты - неміс әскерінің адамдарын жасаған зұлымдықтарынан ақтау еді. Халдер тарихтың барлық жазушылар ұстануға тиіс нұсқасын жазды. Бұл нұсқада әскер Гитлердің құрбаны болды және олар оған әр мүмкіндікте қарсылық көрсетті. Жазушылар әскер жүргізген соғыстың "қадірлі" түрін атап өтуі және қылмыстық операция үшін СС-ті кінәлауы керек болды. Ол ерекше мәртебеге ие болды, өйткені 1950 жылдары Екінші дүниежүзілік соғыс тарихымен айналысатын бірнеше тарихшылар Халдер мен оның тобынан тарихи ақпарат алуы керек болды. Оның ықпалы газет редакторлары мен жазушыларға да тиді. Халдердің нұсқаулары командалық тізбекке жіберіліп, бұрынғы фельдмаршал Георг фон Кюхлер жазып алған. Олар: "Неміс тарапынан қаралған неміс іс-әрекеттерін жазу керек; бұл біздің әскерлерімізге арналған мемориал болады", "басшылықтың бұйрықтары бойынша шаралар сынға алынбауы керек" және ешкім "бірде-бір жолмен кінәланбауы керек", оның орнына Вермахттың жетістіктері атап өтілуі керек. Әскери тарихшы Бернд Вегнер Халдердің жұмысын зерттей отырып, былай деп жазды: "Германияның Екінші дүниежүзілік соғысқа, әсіресе Ресей майданына қатысты тарихының жазылуы екі онжылдықтан астам уақыт бойы, ал ішінара бүгінгі күнге дейін - және көпшілік түсінгеннен әлдеқайда көп - жеңілгендердің жұмысы болды". Вольфрам Ветте: "Тарихи бөлімнің жұмысында Вермахт басшылығы жауапты болған жойылу соғысының іздері жасырылды" деп жазды. Халдер өзінің және неміс армиясының Гитлер, нацизм және соғыс қылмыстарынан аулақ болуын көздеді. Ол Ресейге қарсы болғанын және Гитлерді шығыстағы "қаһармандығы" туралы ескерткенін айтты. Ол өзінің қолдауымен және таратуымен әзірленген Барбаросса Жарлығына немесе Комиссарлық бұйрыққа қатысты ешқандай сөз айтпады. Холдер сондай-ақ Кеңес Одағына шабуыл жасау қорғаныс шарасы деп сенбейтінін мәлімдеді. Америкалықтар қолжазбаларда көптеген ақтаулар бар екенін білген. Алайда, оларда АҚШ пен КСРО арасындағы соғыс жағдайында америкалықтардың маңызды деп санайтын барлау мәліметтері бар еді. Халдер бұрынғы нацистік офицерлерге айыптаушы дәлелдерді қалай жою керектігін үйреткен. Ол үйреткен көптеген офицерлер, мысалы, Хайнц Гудериан, кең таралған ақтауларға ие болған бестселлер автобиографияларын жазып шығарды. Халдер неміс офицерлер корпусын ақтау мақсатына жетті, бірінші кезекте АҚШ әскерилерімен, содан кейін саясаттағы және соңында миллиондаған американдықтардың арасында. 1949 жылы Халдер "Hitler als Feldherr" деген кітапты жазды, ол 1950 жылы "Hitler as Commander" деп ағылшын тіліне аударылып жарияланды. Кітапта таза Вермахт мифінің негізгі идеялары бар, олар кейіннен көптеген тарихтар мен естеліктерде қайта жарияланды. Кітапта идеалды қолбасшы бейнеленеді, содан кейін ол Гитлермен салыстырылады. Қолбасшы асыл, дана, шығыстағы соғысқа қарсы және ешқандай кінәсіз. Барлық зұлымдыққа жауапты Гитлер ғана, оның толық моральсыздығы қолбасшының қателік жасамаған адал мінез-құлқымен салыстырылады. Халдердің миф құруы өзін және неміс армиясын соғыс қылмыстарынан ақтаумен ғана шектелмеді; ол екі стратегиялық және оперативтік миф құрды. Біріншісі, Кеңес Одағына шабуыл кезіндегі әскери қателерге жауапты Гитлер ғана болды. Екінші миф, оның қатты қолдаған блицкриг науқаны Мәскеуді басып алып, Германия үшін соғысты жеңіске жеткізер еді. Тарихшылар Рональд Смельсер мен Эдвард Дж. Дэвис "The Myth of the Eastern Front" еңбегінде былай деді: "Франц Халдер Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін пайда болған миф пен шындық арасындағы айырмашылықты ең жақсы бейнелейтін неміс офицері".

Halder played a key role in creating the myth of the clean Wehrmacht. It was a false, mythic view of the Nazi Soviet war in which the German army fought a "noble war". It denies the existence of, or disregards, German war crimes. The genesis for the myth was the "Generals' Memorandum" created in November 1945 and submitted to the International Military Tribunal in Nuremberg. The memorandum was titled "The German Army from 1920 to 1945". It was co authored by Halder and former field marshals Walter von Brauchitsch and Erich von Manstein and other senior military figures. It aimed to portray the German armed forces as apolitical and largely innocent of the crimes committed by the Nazi regime. The strategy outlined in the memorandum was later adopted by Hans Laternser, the lead counsel for the defence at the High Command Trial of senior Wehrmacht commanders. The document was written at the suggestion of American General William J. Donovan, who later founded the CIA, and viewed the Soviet Union as a global threat to world peace. Donovan served as a deputy prosecutor at the International Military Tribunal; he and some other US representatives did not believe the trials should proceed. He believed America should do everything it could to secure Germany as a military ally against the Soviet Union in the growing Cold War. As the Cold War progressed, the military intelligence provided by the German section of the US Army Historical Division became increasingly important to the Americans. Halder oversaw the German section of the research program which became known as the "Halder Group". His group produced over 2,500 major historical manuscripts from over 700 distinct German authors detailing World War II. Halder used the group to reinvent war time history using truth, half truth, distortion and lies. He set up a "control group" of trusted former Nazi officers who vetted all the manuscripts and, if necessary, required authors to change their content. Halder's deputy in the group was Adolf Heusinger who was also working for the Gehlen Organization, the United States military intelligence organisation in Germany. Halder expected to be addressed as "General" by the writing teams and behaved as their commanding officer while dealing with their manuscripts. His aim was to exonerate German army personnel from the atrocities they had committed. Halder laid down a version of history that all the writers had to abide by. This version stated that the army was the victim of Hitler, and they had opposed him at every opportunity. The writers had to emphasise the "decent" form of war conducted by the army and blame the SS for the criminal operations. He enjoyed a privileged position, as the few historians working on World War II history in the 1950s had to obtain historical information from Halder and his group. His influence extended to newspaper editors and authors. Halder's instructions were sent down the chain of command and were recorded by former field marshal Georg von Küchler. They said: "It is German deeds, seen from the German standpoint, that are to be recorded; this will constitute a memorial to our troops", "no criticism of measures ordered by the leadership" is allowed and no one is to be "incriminated in any way," instead the achievements of the Wehrmacht were to be emphasised. The military historian Bernd Wegner, examining Halder's work, wrote: "The writing of German history on the Second World War, and in particular on the Russian front, was for over two decades, and in part up to the present day—and to a far greater extent than most people realize—the work of the defeated." Wolfram Wette wrote, "In the work of the Historical Division the traces of the war of annihilation for which the Wehrmacht leadership was responsible were covered up". Halder sought to distance himself and the German army from Hitler, Nazism and war crimes. He claimed to have been against the Russian campaign and that he had warned Hitler against his "adventure" in the East. He omitted any mention of the Barbarossa Decree that he had helped formulate or the Commissar Order which he had supported and disseminated. Halder also claimed implausibly that the invasion of the Soviet Union was a defensive measure. The Americans were aware the manuscripts contained numerous apologia. However, they also contained intelligence that the Americans viewed as important in the event of a war between the US and the Soviet Union. Halder had coached former Nazi officers on how to make incriminating evidence disappear. Many of the officers he coached such as Heinz Guderian went on to write best selling biographies that broadened the appeal of the apologia. Halder succeeded in his aim of rehabilitating the German officer corps, first with the US military, then widening circles of politics and finally millions of Americans. In 1949 Halder wrote Hitler als Feldherr which was translated into English as Hitler as Commander and published in 1950. The work contains the central ideas behind the myth of the clean Wehrmacht that were subsequently reproduced in countless histories and memoirs. The book describes an idealised commander who is then compared to Hitler. The commander is noble, wise, against the war in the East and free of any guilt. Hitler alone is responsible for the evil committed; his complete immorality is contrasted with the moral behaviour of the commander who has done no wrong. Halder's myth making was not concentrated solely on absolving himself and the German army from war crimes; he also created two strategic and operational myths. The first is that Hitler alone was responsible for the military blunders during the invasion of the Soviet Union. The second myth is that the blitzkrieg campaign he so strongly advocated would have resulted in the capture of Moscow and won the war for Germany. The historians Ronald Smelser and Edward J. Davies writing in The Myth of the Eastern Front said "Franz Halder embodies better than any other high German officer the dramatic difference between myth and reality as it emerged after World War II".

Зейнеткерлік

Халдердің тарихи комиссиямен жұмысы 1950 жылдардың соңында аяқталды және ол Пентагоннан мақтау алды. Операция «Теңіз арыстаны» зерттеуі кезінде Халдермен бірге жұмыс істеген контр-адмирал Уолтер Ансел, оны АҚШ Әскери-теңіз институтының мүшесі етіп ұсынды. 1961 жылы ол осы еңбегі үшін «Еңбегі сіңген азаматтық қызметкер» сыйлығымен марапатталды. Бұл сыйлықты президент Джон Кеннедидің атынан генерал-майор Эдгар Доулман табыс етті. Осылайша Халдер Адольф Гитлер мен американдық президенттің марапатына ие болған жалғыз неміс азамат болды. (Ол 1939 жылы Гитлерден ІІ дәрежелі Темір крестің рыцарьдық белгісімен марапатталған еді.) 1960 жылдары Халдер «тарихи тұлға» деңгейіне көтеріліп, тарихшылар мен жалпы жұртшылықтан сұрақтар қабылдады. Халдер 1972 жылы Бавариядағы Ашау-им-Чимгау қаласында қайтыс болды. Оған жасалған мақтаулар оның әскери мансабының нақты жағдайына, әсіресе Шығыс майданындағы қасіреттерге қарама-қайшы келеді.