Кіріспе
Канадада сөйленетін бірнеше инуит тілдерінің атауы – Инуктитут тілі (/ɪ/'/n//ʊ//k//t//ə//t//ʊ//t/ ihNUUKtətuut; , буын жазуы ᐃᓄᒃᑎᑐᑦ; ‘адам’ деген мағынадағы ᐃᓄᒃ және ‘сияқты’, ‘сол сияқты’ мағынасындағы titut сөздерінен құралған), сондай-ақ Шығыс Канадалық Инуктитут тілі деп те аталады. Бұл – Канаданың негізгі инуит тілдерінің бірі. Ол Солтүстік Америка ағаш шебінен солтүстікке қарай жатқан барлық аймақтарда, соның ішінде Ньюфаундленд және Лабрадор, Квебек провинцияларында, Манитобаның солтүстік-шығысында, сондай-ақ Солтүстік-Батыс территориялар мен Нунавутта қолданылады. Бұл тіл Канада аборигендерінің буын жазуымен жазылатын абориген тілдерінің бірі. Ол Нунавутта Инуиннақтунмен бірге ресми тіл ретінде танылған, ал екі тіл де жиынтық түрде Инуктут деп аталады. Сонымен қатар, ол Солтүстік-Батыс территорияларындағы сегіз ресми ана тілінің бірі ретінде мойындалған. Инуктитут термині макротілдің атауын да білдіреді, және осы контексте Инувиалуктунды, демек Канаданың барлық инуит диалектілерін қамтиды. Дегенмен, Statistics Canada Канада халық санағында барлық инуит тілдерін Инуктут деп тізімдейді. Бұрын ол тек ауызша тіл болған. Колонизациялық кезеңде еуропалық білім беру жүйесі Канадаға әкелінді. Англикан және Рим-католик шіркеулерінің миссионерлері алғаш рет инуиттерге мектептерде ресми білім берді. Мұғалімдер оқыту үшін Инуктитут тілін пайдаланды және жазу жүйесін жасады. 1928 жылы инуиттер үшін алғашқы интернат ашылды, және ағылшын тілі оқыту тіліне айналды. Үкіметтің солтүстікке деген қызығушылығы артып, инуиттердің білім беруін өз бақылауына алды. Екінші дүниежүзілік соғыс аяқталғаннан кейін ағылшын тілі барлық салаларда қарым-қатынас тілі ретінде қарастырылды. Ресми тұлғалар инуиттердің ағылшын тілінде сөйлей алмаса, жұмыс табуда қиындыққа тап болатыны туралы алаңдаушылық білдірді. Инуиттер мектепте, жұмыста және тіпті ойын алаңында ағылшын тілін қолдануға міндеттелді. Инуиттердің өзі Инуктитутты өз сезімдерін білдіру және өзінің жеке басын анықтау жолы ретінде қарастырды, ал ағылшын тілі – ақша табу құралы болды. Лабрадордағы Нунацявут автономиялық аймағы 2005 жылы құрылған кезде Инуктитутты мемлекеттік тіл деп жариялады. Нунавикте Джеймс-Бей және Солтүстік Квебек келісімі білім беру жүйесінде Инуктитут тілін мойындайды.
Inuktitut (/ɪ/'/n//ʊ//k//t//ə//t//ʊ//t/ ihNUUKtətuut; , syllabics ᐃᓄᒃᑎᑐᑦ; from ᐃᓄᒃ, 'person' + titut, 'like', 'in the manner of'), also known as Eastern Canadian Inuktitut, is one of the principal Inuit languages of Canada. It is spoken in all areas north of the North American tree line, including parts of the provinces of Newfoundland and Labrador, Quebec, to some extent in northeastern Manitoba as well as the Northwest Territories and Nunavut. It is one of the aboriginal languages written with Canadian Aboriginal syllabics. It is recognised as an official language in Nunavut alongside Inuinnaqtun, and both languages are known collectively as Inuktut. Further, it is recognized as one of eight official native tongues in the Northwest Territories. The term Inuktitut is also the name of a macrolanguage and, in that context, also includes Inuvialuktun, and thus nearly all Inuit dialects of Canada. However, Statistics Canada lists all Inuit languages in the Canadian census as Inuktut. Up to this point, it was solely an oral language. Colonialism brought the European schooling system over to Canada. The missionaries of the Anglican and Roman Catholic churches were the first ones to deliver formal education to Inuit in schools. The teachers used the Inuktitut language for instruction and developed writing systems. In 1928 the first residential school for Inuit opened, and English became the language of instruction. As the government's interests in the north increased, it started taking over the education of Inuit. After the end of World War II, English was seen as the language of communication in all domains. Officials expressed concerns about the difficulty for Inuit to find employment if they were not able to communicate in English. Inuit were supposed to use English at school, work, and even on the playground. Inuit themselves viewed Inuktitut as the way to express their feelings and be linked to their identity, while English was a tool for making money. The autonomous area Nunatsiavut in Labrador made Inuktitut the government language when it was formed in 2005. In Nunavik, the James Bay and Northern Quebec Agreement recognizes Inuktitut in the education system.
Нуннавут
Нунавуттың негізгі заңында төрт ресми тіл тізілген: ағылшын, француз, инуктитут және инуиннактун. Мемлекеттік саясатта инуктитут пен инуиннактун тілдерін қаншалықты дербес тілдер деп санауға болатыны нақты айтылмаған. Инуктитут немесе, дәлірек айтқанда, инуктт ('инуит тілі') сөздері жиі екеуін бірге – инуиннактун мен инуктитутты, немесе ағылшын тілінде «инуит тілдері» деп атау үшін қолданылады. Нунавутта шамамен 24 000 инуит тұрады, олардың 80%-дан астамы инуктитут тілінде сөйлейді. Оның ішінде тек инуктитут тілінде сөйлейтін 3 500-ге жуық адам бар. 2001 жылғы халық санауының мәліметтері көрсеткендей, инуктитут тілінің қолданылуы егдеулерге қарағанда жастар арасында төмен болғанымен, Канада бойынша төмендеуі тоқтады және тіпті Нунавутта өсуі мүмкін. Оңтүстік Баффин диалектісі (Qikiqtaaluk nigiani, ᕿᑭᖅᑖᓗᒃ ᓂᒋᐊᓂ) Баффин аралының оңтүстік бөлігінде, оның ішінде аумақтық астана Икалуит қаласында қолданылады. Соңғы жылдары Икалуиттен көптеген инуктитут тіліндегі медиа шығатындықтан, бұл диалект кеңінен танымал болды. Кейбір тіл білімі мамандары Оңтүстік Баффин немесе Солтүстік Баффин диалектісінен (ол Инувиалук диалектісі) бөлек Шығыс Баффин диалектісін де ажыратады. 2000-жылдардың басынан бастап Нунавут білім беру жүйесінде инуктитут тілін сақтау және дамыту мақсатында ерте балалық шақтан бастап, бастауыш және орта мектептерде тереңдетілген оқыту бағдарламаларын кезең-кезеңімен енгізіп келеді. 2012 жылдан бастап «Икалуиттегі инуктитут тілі оқыту орталығы Пирурвик жаңа мақсат қойды: Нунавут қауымдастықтарынан келген оқытушыларды үйлеріне оралғанда инуктитут тілін әртүрлі әдістермен және өздерінің диалектілерінде оқытуға даярлау».
Нуннавик
Квебекте шамамен 15 800 инуит тұрады, олардың көбісі Нунавикте қоныстанған. 2021 жылғы халық санауы бойынша Квебек инуиттерінің 80,9% инуктитут тілінде сөйлейді. Нунавик диалектісі (Nunavimmiutitut, ᓄᓇᕕᒻᒥᐅᑎᑐᑦ) Оңтүстік Баффин диалектісіне ұқсас, бірақ толықтай сәйкес келмейді. Нунавик пен Нунавут арасындағы саяси және географиялық шекараға байланысты, Нунавиктегі үкіметтік және білім беру жүйелері инуктитут тілінде сөйлейтін басқа аймақтардан ерекшеленеді. Бұл жергілікті диалекттің инуктитут тілінің басқа түрінен бөлек, жеке стандартталуына әкелуде. Нунавик диалектісінде инуктитут тілі ` (ᐃᓄᑦᑎᑐᑦ) деп аталады. Бұл диалект кейде Таррамиут немесе Тақрамиут (ᑕᕐᕋᒥᐅᑐᑦ немесе ᑕᖅᕐᕋᒥᐅᑐᑦ) деп те аталады. Бұл аймақтағы инуктитут тілінің кіші диалектілеріне Таррармиут және Итивимуит жатады. Итивимуит Квебек облысының Инукжуак қаласымен байланысты, ал қаланың жанында Итивимуит өзені бар.
Лабрадор
Нуньяциавут диалектісі ([[Нуньяциавуммиут диалектісі немесе, көбінесе үкіметтік құжаттарда, Лабрадоримиуту) бір кезде солтүстік Лабрадорда қолданылған. Оның ерекше жазу жүйесі бар, ол 1760 жылдары Гренландияда Моравия шіркеуінің неміс миссионерлерімен жасалған. Осы жеке жазу дәстүрі және Нуньяциавуттың басқа инуит қауымдастықтарынан шалқақтауы оны бөлек әдеби дәстүрі бар ерекше диалектке айналдырды. Нуньациавуммиуттар өз тілін Инуттт (ᐃᓄᑦᑐᑦ) деп атайды. Нуньяциавут 4 мыңнан астам инуит тегінен шыққан тұрғындарды қамтиды десе де, 2001 жылғы халық санауы бойынша тек 550 адам ғана Инуктитутты өз ана тілі деп атады, олардың көп бөлігі Наин қаласында тұрады. Лабрадорда Инуктитут тілінің күйі өте нашар. Нуньяциавутта Риголет аймағында қолданылған, батыс Инуктитут диалектілеріне жақын жеке диалекті де болған. Жаңалықтарға сәйкес, 1999 жылы оны тек үш өте қарт адам ғана білген.
Гренландия
Гренландия тілінің диалектісі саналатын болғанымен, инуктун немесе полярлық эскимостар Шығыс Канада Арктикасынан Гренландияға салыстырмалы түрде жақында келген, мүмкін 18-ші ғасырда.
Латын әліпбиі
Нунавут пен Солтүстік-Батыс территорияларының батыс бөлігінде әдетте Инуиннактун немесе Калиужаакпайт деп аталатын латын әліпбиі қолданылады, бұл 19-шы ғасырдың соңы мен 20-шы ғасырдың басында осы аймаққа келген миссионерлердің ықпалынан туындаған. Инуиттерді христиандыққа және Киелі кітапқа таныстыру мақсатымен Моравиялық миссионерлер 1760 жылдары Гренландияда латын әрпіне негізделген Инуктитут әліпбиін жасауға көмектесті. (Бұл әліпби kra, ĸ әрпімен ерекшеленеді.) Олар кейіннен 1800 жылдары Лабрадорға сапар шегіп, Инуктитут әліпбиін өздерімен бірге алып келді. Аляскалық юпиктер мен инупиаттар (өздері қосымша әріптерден тұратын жазу жүйесін жасаған) және Сібірлік юпиктер де латын әліпбиін қабылдады.
Канадалық сөз тізбегі
Канадада қолданылатын инуктитут әліпбиі миссионер Джеймс Эванс жасаған кри әліпбиіне негізделген. Канад инуктитутінің қазіргі түрі 1970 жылдары Канададағы Инуиттер мәдени институтымен қабылданды. Аляскадағы инуиттер, инуиалуиттер, инуиннактун тілінде сөйлейтіндер, сондай-ақ Гренландия мен Лабрадордағы инуиттер латын әліпбиін пайдаланады. Бұл жазу жүйесі әдетте сылбыр деп аталса да, кейбір зерттеушілер оны абугида деп санайды, себебі бір дауыссыздан басталатын буындардың әрпі байланысты, бірақ бір-бірінен ерекшеленеді. Инуктитут әліпбиіне қажетті барлық таңбалар Unicode блогындағы Unified Canadian Aboriginal Syllabics бөлімінде қолжетімді. Канаданың Нунавут аймақтық үкіметі компьютерлік дисплейлер үшін Pigiarniq (ᐱᒋᐊᕐᓂᖅ), Uqammaq (ᐅᖃᒻᒪᖅ) және Euphemia (ᐅᕓᒥᐊ) деп аталатын TrueType қаріптерін жасады. Оларды Ванкувердегі Tiro Typeworks компаниясы құрастырды. Apple Macintosh компьютерлері пернетақта тілі опцияларының бір бөлігі ретінде Inuktitut IME (Input Method Editor) бағдарламасын қамтиды. Linux дистрибутивтері Inupiaq, Kalaallisut және Inuktitut тілдері үшін жергілікті және тілдік қолдау көрсетеді.
Брайль қарпі
2012 жылы Комонвелт Брайль және Аудиокітаптар Кооперативінің Брайльді зерттеу және дамыту менеджері Тамара Керни, инуктитут тілінің буын жазуы үшін Брайль кодын жасады. Бұл код буын жазуының бағытын бейнелеуге негізделген. Unicode UTF 8 және UTF 16 форматынан машиналық аударма liblouis Брайль аударма жүйесі арқылы жүзеге асырылуы мүмкін, оған инуктитут тіліне арналған Брайль аударма кестесі қосады. ᐃᓕᐊᕐᔪᒃ ᓇᓄᕐᓗ ("Жетім мен Ақ Аю") кітабы инуктитут Брайльіне аударылған алғашқы туынды болды, және бір данасы Нунавут аймақтық кітапханасында, Бейкер-Лейк қаласында сақталады.
Коммуналдық қызметтер
НАНИВАРА – Иннуктитут тіліндегі іздеу жүйесі. НАНИВАРА – иннуктитут тілінде "Мен таптым!" деген мағына береді.