Кіріспе
Солтүстік-шығыс Қытайдағы династиялық мемлекет (384 – 409 жж.) Муронг Чуй құрған Кейінгі Ян, тарихта Кейінгі Ян ретінде белгілі (; 384 – 407 немесе 409), Он алты патшалық дәуірінде қазіргі Қытайдың солтүстік-шығысында орналасқан және Сяньбэй халқы тарапынан басқарылған Қытайдың династиялық мемлекеті болды.
the Later Yan established by Murong Chui
Yan, known in historiography as the Later Yan (; 384 – 407 or 409), was a dynastic state of China ruled by the Xianbei people, located in modern day northeast China, during the era of Sixteen Kingdoms.
Өмірбаян
Муронг Чуй – Сианьбэйдің негізін қалаушы Муронг Хуанның ұлы, сондай-ақ маңызды әскери қолбасшы. 369 жылы Фантоу шайқасында Хуан Вэнь бастаған Шығыс Цзинь шабуылын жеңіп, мемлекетті құлдыраудан сақтап қалды. Бірақ, ол императорлық отбасының күдігіне де іріккен еді. Хуан Вэньді жеңгеннен кейін, оның інісі Муронг Пинг оның жаңадан қол жеткізген даңқынан қаушады және оны өлтіргісі келді, бұл Чүйді Ди тайпасының басшылығымен бұрынғы Цинь әулетіне қашуға мәжбүр етті. Келесі бірнеше жылда Цинь Янды басып алып, Солтүстік Қытайды біріктірді. Циньнің билеушісі Фу Цзянь оған жақсы қарым-қатынас жасаса да, Чүй өз мемлекетін қайта құруды армандады. Ол Шығыс Цзиньге қарсы науқандарда Цинь үшін күресті және 383 жылғы апатты шабуылды қолдаған санаулы шенеуніктердің бірі болды, нәтижесінде Фэй өзені шайқасында Цинь күйреп кетті. Чүйдің әскері шайқастан кейін көбінесе сақталғандықтан, ол жараланған Фу Цзяньды солтүстікке қайтарды. Әлсіздікті сезіне отырып, Чүй қайта құру жұмыстарын бастады. Фу Цзяньды өлтірудің орнына, ол бұрынғы Ян билеген Хэбэйге ауысуды сұрады, бұл аймақта тәртіпті сақтау үшін жасалған ресми өтініш болды. Мұнда ол Фу Цзяньның ұлы Фу Пимен өзара күдікпен ынтымақтастықпен жұмыс істеді, сонымен бірге жасырын түрде бұрынғы Ян отбасылары мен шенеуніктермен байланысып, оларды өз қозғалысына қосылуға шақырды. 384 жылы Чжай Бин бастаған Динглинг тайпасы Луоян маңында көтеріліс жасады. Фу Пи Чүйді оларға шабуыл жасауға жіберді, бірақ науқан барысында Чүй ақыры көтеріліс жасап, Чжай Бинмен бірікті.
Е-дің қоршауы
Бастапқыда Муронг Чуй тек Ян патшасы атағын алды, себебі бұрынғы Ян империясының соңғы императоры Муронг Вэй Цинь астанасы Чанъаньда әлі тірі еді. Бұрынғы Ян мен сол дәуірдегі басқа Ян мемлекеттерін ажырату үшін тарихшылар Чуйдің мемлекетін Кейінгі Ян деп атайды. Ол әскерлерін Фу Пиді Еде қоршауға жіберді, ал генералдары Хэбэйдің қалған бөлігін бақылауға алды, түрлі жергілікті хань ақсүйектерімен және бекінілген елді мекендермен (塢堡; wubao) ынтымақтасты. Чуйдің көтерілісінен кейін, Батыс Ян мен Кейінгі Цинь де Чанъань маңында бөлініп, Фу Цзяньды шектеді және оның шығысқа көмек жіберуіне кедергі келтірді. Көтеріліс жасағанына қарамастан, Чуй Фу Цзяньға қарызы екенін айта берді. Едені қоршағанда, ол Фу Пидің қауіпсіздігіне кепілдік беріп, оған батысқа қарай қашуға жол берді. Фу әулетінің бағынып келген мүшелері де құрметпен қабылданды және оның қызметіне алынды. Фу Пи қаланы берік ұстағандықтан, Йе үшін болған шайқас шамамен бір жылға созылды. Осы уақытта Чжай Динглинг көтеріліс жасады, және Чуй Цинь мен Цзинь арасындағы қысқа одақтың қарсылығына тұруға мәжбүр болды. Хэбэйдегі соғыс және оның салдарынан туған ашаршылық аймақтың экономикасын құртты, бірақ Фу Пи 385 жылдың соңында Йені тастап, Цзиньянға қашты. Кейінгі Ян қаланы басып алды, сол кезде Хэбэйдің көп бөлігін иеленді.
Чжай Вэй мен Батыс Янмен соғыстар
386 жылы Муронг Чуй Жоңшанды (中山, қазіргі Баодин, Хэбэй) астанасы етіп белгіледі, себебі соғыс кезінде қала үлкен дамуға ұшырады. Сол жылы оның туысы, Батыс Янның Муронг Юн Шаньсиді басып алып, өзін император деп жариялады. Осы кезде Муронг Вэй мен Фу Цзянь қайтыс болғандықтан, Чуй де өзінің титулын императорлыққа өзгертті. 388 жылы Чжай Ляо басшылығымен Динлин көтерілісшілері Хуатайда (滑台, қазіргі Анян, Хэнань) Чжай Вэй мемлекетін құрды. 392 жылы Муронг Чуй Чжай Вэйге қарсы жорық жасап, оны жойды. 394 жылы Кейінгі Янды бұрынғы Янның нағыз мұрагері ретінде орнатуды көздеген Чуй, Батыс Янға қарсы жорық бастады. Ол Батыс Ян астанасын басып алып, Муронг Юнды өлтіріп, Шаньсиді Кейінгі Янның құрамына қосты. Содан кейін ол генералдарын Шығыс Цзинь әулетінен Шаньдунды басып алуға жіберіп, мемлекетті өркендемеге жеткізді. Осы кезде Муронг Чуйдің жасы ұлғайғандықтан, ол тәж мұрагері Муронг Баоға билік беруді бастады. 388 жылы Баоға маңызды мәселелер бойынша шешім қабылдау құқығын сақтап, Жоңшанда үкімет басқаруды тапсырды. Чуй сондай-ақ, Хан қытайлары мен "ху" халқы арасында ерекше басқару жүйесін енгізді. Ол Баоны Бас Чанью етіп тағайындап, тайпаларды бақылау міндетін жүктеді. Бұл жүйе Муронг Шенг тұсында, тайпаларды басқару үшін Ян министрлігін құрғанда және Муронг Си тұсында, Бас Чанью әкімшілігін құрғанда одан әрі дамыды.
Солтүстік Вэймен соғыс
386 жылы Батыс Янға қарсы тұру үшін Кейінгі Ян Солтүстік Вэйдің Туоба Сяньбэй мемлекетімен одақтасты. Бастапқыда Вэй өзге тайпаларға қарсы күресте Кейінгі Янның көмегіне сүйенді, бірақ 391 жылы болған жағдай қарым-қатынастың уысуына себеп болды. Вэй Батыс Янмен бірігіп, Батыс Ян құлағаннан кейін де соғыс жалғасты. 395 жылы тақ мұрагерін одан әрі нығайту үшін ол Мюронг Баоны 90 000 сарбаздық әскермен Вэйге қарсы жазалау жорығына жіберді, бірақ жорық апатқа ұшырады. Канхэ еңісіндегі шайқаста Ян ауыр жеңіліске ұшырады, ал Бао өмірінен мүжілді. 396 жылы Мюронг Чуй жеке басқарып Вэйге қарсы жорыққа шықты, бірақ бастапқы табысқа қарамастан, ауыр сырқатқа шалдығып, кері шегінуге мәжбүр болды. Көп ұзамай қайтыс болды, оның орнын Мюронг Бао басты. Баоның билігі бірден оның отбасы мүшелерімен қақтығыстарға және мемлекеттік тізімді түзетуге жасаған танылмайтын тырысымен қиындыққа толы болды. Бао билікке келгеннен кейін, Вэй билеушісі Туоба Гуй Янға шабуыл жасады. Бао күштерін Чжуншань және басқа да ірі қалаларда шоғырландырып, Вэй оларды қоршайды деп сенді, содан кейін қорлары таусылғанда шегінеді деп ойлады. Бірақ Вэй әскерлері Орталық жазықтықты жылдам басып алып, жаулап алған аймақтарда билігін бекітті. Вэй астанасының маңында көтеріліс болғанда, Гуй бейбітшілік туралы келіссөздер жүргізді, бірақ Бао одан бас тартты. Ол Вэй әскері кері шегінуге дайындалып жатқанда шабуыл жасады, бірақ Ян әскері Байси шайқасында ауыр жеңіліске ұшырады. Байсидегі жеңілістен кейін Баоның інісі Мюронг Лин Чжуншанда төңкеріс жасауға тырысты, бірақ сәтсіз аяқталып, қаладан қашып кетті. Линнің маңызды Лончжэн қаласын басып алуы мүмкін деген алаңдаушылықпен Бао Чжуншаньды тастап Лончжэнге көшті. Содан кейін ішкі тартыстар күшейді; Лончжэнд Бао ұлы Мюронг Хуй мен оның генералы Дуан Сугу (段速骨) көтеріліс ұйымдастырды, бірақ Бао олардан аман қалды. Осы уақытта Чжуншанда Баоның туысы Мюронг Сянь Вэйге қарсы тұрып, өзін император деп жариялады, бірақ көп ұзамай өлтіріліп, оның орнын Мюронг Лин басты. Бірақ Чжуншань Вэйге түсіп, Лин Йеге қашып, онда ағасы Мюронг Деді қаладан Хуатайға көндірді. 398 жылы Де өзін Янның ханзадасы деп жариялап, Оңтүстік Ян құрды, мемлекетті екіге бөлді.
Ляониннің билігі
Солтүстік Вэймен ығыстырылған Кейінгі Ян Орталық жазықтағы маңызды күш ретінде тоқтатылды, өйткені олардың аумағы қазіргі Ляонинға дейін азайып қалды. 398 жылы Муронг Бао оның араласқан інісі Лан Ханнан өлтірілді, ал оны көп ұзамай Баоның ұлы Муронг Шенг өлтірді. Шенг 400 жылы императорлық атағын императордан қарапайым Көк патшаға дейін төмендетті. Ол Кумо Си және Когурёға қарсы соғыста сәттілікке жетті, бірақ өз шенеуніктерiне де өте қатаң және күдікпен қарады. 401 жылы ол төңкеріс кезінде қаза тапты, ал оның орнына оның араласқан інісі Муронг Си Көк патша болды. Муронг Си жазбаларда өте қатыгез және ысырапшыл билеуші ретінде сипатталған, Фу Сонгэ және Фу Сюньин атты сүйіктілерінің қалауынша әрекет еткен. Си бірнеше қымбат құрылыс жобаларын бастады және хитандықтар мен когурёлықтарға қарсы қайталап жорықтар ұйымдастырды. Алайда, оның жорықтары көбінесе сәтсіз аяқталды, тіпті 404 жылы Ляодунды Когурёға жоғалтты. 407 жылы Фу Сюньиннің жерлеу рәсіміне сәукелдесіп, Муронг Баоның асырап алған ұлы Муронг Юн төңкеріс жасап, Муронг Сиді өлтірді. Муронг Юн бастапқыда Гао Юн деп аталған және Когурё патшалық отбасының ұрпағы болған. Ол билікке келгеннен кейін есімін Гао Юн деп өзгертті. Түсіндірмеге байланысты, ол Кейінгі Янның соңғы билеушісі немесе Солтүстік Ян деп аталатын жекелеген мемлекеттің алғашқы билеушісі болды (сол себепті Кейінгі Ян 407 жылы Муронг Сидің өлімімен аяқталды). Гао Юн 409 жылы қаза тапқанға дейін Когурёмен достық қарым-қатынас орнатты. Оның хань ұлтынан шыққан әскербасы Фэн Ба оны таққа отырғызып, осылайша Кейінгі Ян мемлекеті аяқталып, Солтүстік Ян мемлекеті басталды.
Кейінгі Янның билеушілері
Ғибадатхана атаулары Өлгеннен кейін берілген атаулар Отбасылық аты және есімі Билік ету мерзімі Ера атаулары және олардың сәйкес мерзімі Шизу (世祖) Чену (成武) Муронг Чуй 384–396 Янван (燕王) 384–386 Цзяньсин (建興) 386–396 Лицзун (烈宗) Хуэйминь (惠愍) Муронг Бао 396–398 Юнканг (永康) 396–398 – Лань Хань 398 Цинлун (青龍/青龙) 398 Чжунзун (中宗) Чжаоу (昭武) Муронг Шэн 398–401 Цзяньпин (建平) 398 Чанлэ (長樂) 399–401 – Чжаовэнь (昭文) Муронг Си 401–407 Гуанши (光始) 401–406 Цзяньши (建始) 407 – Хуэйи (惠懿) Муронг Юнь1 немесе Гао Юнь1 407–409 Чжэнши (正始) 407–409 1 Гао Юньнің отбасылық аты патшалық отбасы қабылдағанда Муронгқа өзгертілді. Егер Гао Юнь Кейінгі Янның билеушісі деп есептелсе, мемлекет 409 жылы құлап, әйтпесе 407 жылы аяқталар еді.