1930 жылдардағы Қытайдың «Жаңа өмір» қозғалысы

Кіріспе

1930 жылдардағы қытайлық азаматтық науқан

«Жаңа өмір қозғалысы» – 1930 жылдарғы Қытай Республикасында мәдени реформаны және неоконфуциандық әлеуметтік моральды насихаттау, сондай-ақ идеологиялық сын-қатерлер пайда болғаннан кейін Қытайды орталық идеологиямен біріктіру мақсатында жүргізілген үкімет басшылығымен ұйымдастырылған азаматтық науқан. Үкімет басшысы және Қытай ұлттық партиясының төрағасы Чжан Кайшы 1934 жылдың 19 ақпанында осы науқанды коммунистерге қарсы күрестің бір бөлігі ретінде бастады, бірақ оны тез арада бүкіл елге таратуға кеңейтті. Чжан және оның әйелі, Сон Мэйлин, науқанда маңызды рөл атқарды. Олар төрт қасиетті ұстануға шақырып, lǐ (禮/礼, дұрыс рәсім), yì (義/义, әділдік), lián (廉, адалдық және тазалық) және chǐ (恥/耻, ұят сезімі; дұрыс пен бұрысты ажырату қабілеті) принциптерін ұсынды. Науқанды «Көк көйлектер» қоғамы, ұлтшыл партия ішіндегі «CC тобы» және Қытайдағы христиан миссионерлері қолдады.

Діндер мен негізгі нанымдар

Шың Кай-Шектің 1934 жылғы қыркүйектегі сөйлеген сөзінде Жаңа өмір қозғалысының мақсаты – «төрт ізгілікпен басшылыққа алған тұрақты өмірді дамыту» екені айтылды. Олар – 'Lǐ' (дұрыс рәсім), Yì' (әділеттілік немесе талғампаздық), lián (шынайылық және тазалық) және chǐ (ұят; дұрыс пен бұрысты ажырату қабілеті). Ол бұл ізгіліктерді тамақ, киім, баспана және іс-қимыл мәселелерінде күнделікті өмірде қолдану қажет екенін атап өтті. Төрт ізгілік – моральдық кодекс дамытудың негізгі принциптері. Олар адамдармен және қоғамдық істермен қарым-қатынас жасау, өзін-өзі жетілдіру және қоршаған ортаға бейімделу үшін маңызды ережелерді құрайды. Осы ережелерді бұзу сәтсіздікке әкеледі, ал оларды естен шығаруға бой берген ел жоқ болады. Кейіннен Чян төрт ізгілікті «Жылдамдық», «Дәлдік», «Үйлесімділік» және «Абырой» қосып, сегізге жеткізді. Бұл элементтер екі негізгі категорияға біріктірілді: «Тазалық» және «Тәртіп» және «жаңа өмірге» қол жеткізудің бастапқы қадамы ретінде қарастырылды. Адамдар қоғамдық жерлерде түкіру, зәр тастау немесе жұтыну сияқты әрекеттерден аулақ болу сияқты қазіргі заманғы әдепті мінез-құлықты ұстануға шақырылды. Сондай-ақ, тамақ ішкенде дыбыс шығармау сияқты ас үстеліндегі әдептілік ережелерін сақтауға көңіл бөлу қажет болды.

Қозғалысқа әсері

Жаңа өмір қозғалысының идеологиялық қатаңдығы бұрынғы ғасырлардағы басым моральдық философия болған неоконфуциандықпен көптеген ортақ белгілерге ие болды. Жаңа өмір қозғалысының «төрт ізгілігі» Конфуций мектебінің ой-пікірлерінен алынған. Пол Лайнбаргер Жаңа өмір қозғалысының «принциптері – қазіргі жағдайға бейімделген, конфуцийлік қасиеттердің қарапайым қайталауынан тұрады» деп мәлімдеген. Тарихшы Ллойд Истман Чжанның мақсатын Қытайды біртұтас идеологиямен, тіпті фашистік идеологиямен біріктіру деп қарастырды, нәтижесінде Жаңа өмір қозғалысы кең таралды немесе «слогандарға толы конфуциандыққа» айналды. Кит Шоппаның сөзіне қарағанда, жаңа сенімдер жиынтығын іске асыру оңай болды, төрт негізгі ізгілікпен қатар, қарапайым қытай азаматының күнделікті өмірін реттейтін 95 қосымша ереже болды. Бұл қозғалысты Чжанның христиан діні де қалыптастырды. Эльмер Кларктың айтуынша, жаңа доктрина – «бір миллиардтан астам адамның әдеттерін, салтын және мінез-құлқын толыққанды реформалауды, оларды христиандық өркениеттің қабылданған моральдық нормаларымен жақындастыруды ұсынған, амбициялы моральдық және этикалық жоба болды, бұл – қытай мәдениетінің қайта жаралуы». Конфуцийшілдік пен христиандық арасында ортақ моральдық ұстанымдар бар. Жаңа өмір қозғалысының 95 ережесі көбінесе «құмар ойнамаңыз» немесе «әйелдер мен балаларға әдепті және мейірімді болыңыз» сияқты ережелер арқылы екі діннің осы қозғалысқа тигізген әсерін ажыратуды қиындатады. Бұл қозғалыс тоталитарлық элементтерге ие деген айыптаулар да болды. Дирлик бұл қозғалысты дәстүрлі моральдық кодекстер мен қоғамдық құрылымдарды пайдаланғандықтан «революцияға қарсы консерватизмге» қарсы «заманауи контрреволюция» деп қарастырады. Дегенмен, басқа тарихшылар Жаңа өмір қозғалысына оң немесе аралас баға берді, оның сол кездегі қытай қоғамына белгілі бір пайдасын тигізгенін атап өтті және ол кемшіліктері бар, идеалистік және қатал болғанымен, оның мәнінде фашистік емес екенін дәлелдеді.

The ideological strictness of the New Life Movement had many similarities with Neo Confucianism, which had been the dominant moral philosophy of previous centuries. The New life Movement "four virtues" were taken from Confucian school of thought. Paul Linebarger had stated that the New Life Movement's "principles consist of a simple restatement of the cardinal Confucian personal virtues, interpreted to suit modern conditions." The historian Lloyd Eastman saw Chiang's goal as unifying China under a singular ideology, a fascist one at that, with the resulting New Life Movement being a popularized or a "sloganized Confucianism". According to Keith Schoppa, the new set of beliefs was seen to be easy to execute, with four main virtues backed by 95 further sub rules that regulated the everyday life of the regular Chinese citizen. The Movement was also shaped by Chiang's Christianity. According to Elmer Clark, the new doctrine was "an ambitious moral and ethical enterprise which proposed nothing less than a Chinese renaissance, a complete reformation of the habits, customs and manners of one fourth of the human race, to bring them more in line with the accepted morals of Christian civilisation". Overlapping moral guidelines exist between Confucianism and Christianity. The 95 rules placed in the New Life movement often blur the lines between the influence of the two on the Movement, such as "do not gamble" or "be polite and courteous to women and children". This Movement has also been accused of having a totalitarian element. Dirlik sees the movement as a "modern counterrevolution" opposed to an "anti revolutionary conservatism" due to the fact that it instrumentalised traditional moral codes and societal constructs. Other historians, however, have provided more positive or mixed reviews of the New Life Movement, noting that it was not without some positive benefits to Chinese society at the time, and have argued that while a flawed, overidealistic and puritanical movement, it was not necessarily a fascist one at its core.

Қолданылу

Жаңа өмір қозғалысы қытай халқының өмір салтын бақылауға бағытталған болатын. Кейбір шаралар мен моральдық кодекстерге мыналар кірді: қоқыс тастауға және кездейсоқ түкіруге қарсы тұру; опиум қолдануға қарсылық; көзге түсетін тұтынуға қарсылық; көркемдік және спорттық ізденістерді бағалау арқылы әдепсіз ойын-сауықтан бас тарту; әдепті мінез-құлық; туға салют беру. Чжан азаматтарды суық сумен жууға шақырды, себебі (деген болжам бойынша) жапондықтардың суық сумен бет жуу әдеті олардың әскери күшінің белгісі саналды. Чжан моральдық мінез-құлықты нығайту үшін үкіметтік құқық қорғау органдарына сүйенді. Қозғалысты іске асыру үшін түрлі аймақтарда топтар құрылды, бірақ кейбір аудандардан түскен есептерде қозғалыс жеткіліксіз қаржыландырылған, жеткіліксіз қамтамасыз етілген және құқық қорғау органдарының қызметкерлері оны дұрыс түсінбегені байқалды. "Көк жейделілер" де Жаңа өмір қозғалысын іске асыруда маңызды рөл атқарды. Бұл нео-оңшыл топ бастапқыда төрт қасиеттілік пен қосымша 95 ережені сақтамайтындардың мінез-құлқын түзетуге тырысты. Алайда, олар көп ұзамай Чжанның идеалдарын күшпен нығайтуға көшті, бұл қозғалысқа жағымсыз жариялылық пен сын тудырды. Көк жейделілердің қолданған шамадан тыс зорлық-зомбылығы қозғалысты қамтыды, нәтижесінде ҚХР-ның жаңа догмасын қабылдауға құлықсыз халық пайда болды.

Тарихи бағалаулар

Соң Мейлиннің өмірбаянында айтылғандай, Жаңа өмір қозғалысы – «жаңа конфуциандық қағидалардың, тым жасырын Жаңа өсиет христиандығының, YMCA стиліндегі қоғамдық белсенділік, самурай кодексі – Бушидо элементтері, еуропалық фашизм және Жаңа Англия пуританизмінің мол үлесі» болды. Ол қорытындылай келе, «Шындығында, Жаңа өмір қозғалысының Қытай қоғамына нақты және ұзаққа созылған әсері шектеулі болды. Қытай өміріндегі ғасырлар бойғы жамандықтармен – құмар ойындар, опиум, рассадақ, кедейлік, тіршілікке ие болмау, қарақшылық, лас болу, сыбайлас жемқорлық және қоғамдық мүддеге немқұрайлылықпен күресу жел диірмендерін бұрумен тең болды. Халықтың бастамасын қабылдамайтын, жаппай қозғалыс ретінде Жаңа өмір, саяси дауыс беру құқығын бермей, халықты саяси санамен қаруландыруға тырысты». Ариф Дирлик бұл қозғалысты идеологиялық тартымдылық және саяси ұйымдастыру тұрғысынан коммунизмнің жетістіктеріне қарсы тұру қажеттілігімен байланыстырады. Тарихшы Сюзи Ким Жаңа өмір қозғалысын кейінгі Ұлы пролетарлық мәдени революциямен салыстырады. Екі қозғалыстың да күнделікті мінез-құлықты өзгертуге бағытталған сыртқы ұқсастықтары болғанымен, «Жаңа өмір қозғалысы мемлекеттік билікті кеңейтуге ұмтылды және жоғарыдан төменге қарай, өз күнтәртібін іске асыру үшін «бақыланған халықтық жұмылдыру» нысанында халықты жұмылдыру мақсатында құрылды, ал Мәдени революция мемлекеттік бақылаудан уақыт-уақыт қашып шығатын төменнен жоғарыға қарайғы қозғалыс болды». «Британ энциклопедиясы» Жаңа өмір қозғалысын қысқаша сипаттап, оны нақты реакциялық емес, сондай-ақ әлеуметтік-саяси қозғалыс ретінде ерекше табысты деп санамайды, оны тек «дәстүрлі қытай құндылықтарын үйрету арқылы коммунизмнің таралуын тоқтатуға тырысқан бағдарлама» деп көрсетеді. Ханс ван де Веннің сөзіне сүйенсек, «Жаңа өмір қозғалысын сол кездегідей сынау оңай болғанымен, оның ұзақ мерзімді әсері болды. Бүгінде Қытайдағы көптеген мектептер мен кеңселерде батыстағы гигиена, денсаулық және қауіпсіздік сертификаттары сияқты «әдептілік туралы куәліктер» ілініп тұрады. Бүгінде ҚКП бас хатшысы Си Цзиньпин басшылығындағы үкімет ойын-сауыққа арналған жәрдемақыны тағы да шектеді және ысырапшылыққа қарсы күресті жалғастыруда. Жаңа өмір идеалдарының кең таралған қолдауы бар, сондықтан оларды насихаттау биліктегілердің беделін арттырады. Ол сондай-ақ 1927 жылғы Хунань шаруаларының төңкерісіне тоқталып, бұрынғы ҚКП басшысы Мао Цзэдун «олар [шаруалар] ескі Қытайдың құмар ойындар, опиум тарту, мәдениетсіз опералық қойылымдар, шарлатандық, шектен тыс тойлау және қарақшылық сияқты жамандықтарын жойды» деп атап өткенін айтады, осылайша Мао жемқорлық және зиянды әдеттерді жою үшін күш қолдануды қорғады. Мао өзі кейіннен «Дисциплинаның үш ережесін» (бұйрықтарды орындау, шаруалардың мүлкін тәркілемеу және жер иелерінен алынған барлық заттарды жоғары билікке дереу тапсыру) және «Назар аударудың сегіз тармағын» (әдептілік, адалдық, әйелдерге құрмет көрсету және т.б.) енгізді, осылайша қытай сарбаздарының мінез-құлқының жоғары деңгейіне ұмтылуын қамтамасыз етуге тырысты.

In the words of Soong Mei ling's biographer, the New Life Movement was a "curious East West ideological fusion of neo Confucian precepts, thinly disguised, New Testament Christianity, YMCA Style social activism, elements of Bushido—the samurai code—and European fascism, along with a generous dose of New England Puritanism." She concluded that, "In reality, the real and lasting impact of the New Life Movement on Chinese society was limited. Albeit noble, its battle against the immemorial ills of Chinese life—gambling, opium, debauchery, poverty, begging, robbery, filth, corruption, and indifference to the public good amounted to tilting at windmills. A mass movement that rejected popular initiative, New Life tried to imbue the public with a political consciousness while denying it a political voice." Arif Dirlik explains the Movement as motivated by the need to counter Communist success in both ideological appeal and political organization. Historian Suzy Kim contrasts the New Life Movement with the later Great Proletarian Cultural Revolution. While both movements had superficial similarities in terms of changing everyday behavior, "The New Life Movement sought to expand the power of the state and was instituted from the top down for the purposes of mobilizing people around its own agenda as a form of 'controlled popular mobilization,' whereas the Cultural Revolution was a bottom up movement that periodically escaped control of the state[.]" Encyclopedia Britannica briefly mentions the New Life Movement, describing it as neither a specifically reactionary nor a particularly successful sociopolitical movement, simply as "a program that sought to halt the spread of communism by teaching traditional Chinese values". According to Hans van de Ven, "Although it is easy to lampoon the New Life Movement – as indeed it was at the time – it has had a long influence. Even today many schools and offices in China display 'civility certificates' in the same way that those in the West display hygiene and health and safety certifications. Today, CCP general secretary Xi Jinping's administration has again imposed limits on entertainment allowances and continues to campaign against extravagance. New Life ideals have sufficiently broad appeal that their promotion bolsters the standing of those in power. He also points to the Hunan peasant revolution in 1927, in which former CCP leader Mao Zedong noted that "they [the peasantry] were eradicating the old China's vices of gambling, opium smoking, vulgar opera performances, superstition, excessive feasting and banditry", through which Mao defended the use of extreme force to end what he saw as corrupt and harmful practices. Mao himself eventually implemented the 'Three Rules of Discipline' (obedience to orders, no confiscations of peasant property and the prompt surrender to higher authority of all things taken from landlords) and 'Eight Points of Attention' (politeness, honesty, courtesy to women and so on) in an effort to make Chinese soldiers aspire to higher standards of behavior.

Мәдени сілтемелер

Синьшень жолы, Тайбэйдегі маңызды магистральдық көше осы қозғалыстың құрметіне аталған.

Анықтамалар және қосымша оқу

"Американдықтар және идеологиялық реформа: Жаңа өмір қозғалысы", , 151–174 бб.