Кіріспе

960-1279 жылдар аралығындағы қытай императорлық әулеті

Сун әулеті (/sʊŋ/) – 960-1279 жылдар аралығында Қытайды билеген императорлық әулет. Әулетті Сун императоры Тайцзу құрған, ол Кейінгі Чжоу әулетінің тағын басып алып, қалған он патшалықты жаулап, Бес әулет және Он патшалық кезеңін аяқтады. Сун әулеті солтүстік Қытайдағы Ляо, Батыс Ся және Цзинь әулеттерімен жиі қақтығысқа түсті. Цзинь әулетінің шабуылынан кейін оңтүстік Қытайға шегінгеннен соң, Сун моңғолдар басқарған Юань әулетімен жеңіліске ұшырады. Әулет екі кезеңге бөлінеді: Солтүстік Сун және Оңтүстік Сун. Солтүстік Сун (960–1127) кезеңінде астанасы солтүстік Бянцзинь қаласында (қазіргі Кайфэн) орналасқан және әулет қазіргі Шығыс Қытайдың көп бөлігін бақылады. Оңтүстік Сун (1127–1279) – Сунның солтүстік жартысын Цзинь-Сун соғыстары кезінде Юрчен басқарған Цзинь әулетіне жоғалтқаннан кейінгі кезең. Осы кезде Сун сарайы Янцзы өзенінің оңтүстігіне шегініп, астанасын Линьаньда (қазіргі Ханчжоу) орнатты. Сун әулеті Сары өзен маңындағы дәстүрлі қытай жерлерін бақылауын жоғалтса да, Оңтүстік Сун империясының халқы көп және өнімді егіс жерлері болды, бұл экономиканы дамытты. 1234 жылы Цзинь әулетін солтүстік Қытайды басып алған моңғолдар жеңді, ал Оңтүстік Сунмен қарым-қатынас шиеленісті болды. Моңғол империясының төртінші Ұлы ханы Мунке хан 1259 жылы Чунцин қаласындағы таулық Диаоюченг бекінісін қоршағанда қайтыс болды. Оның кіші інісі Құбылай хан жаңа Ұлы хан болып жарияланып, 1271 жылы Юань әулетіне негіз салды. Екі онжылдық соғыстан кейін Құбылай ханның әскерлері 1279 жылы Ямен шайқасында Оңтүстік Сунды жеңіп, Сун әулетін басып алды және Қытайды Юань әулетінің билігі астында біріктірді. Сун дәуірінде технология, ғылым, философия, математика және инженерия дамыды. Сун әулеті әлем тарихында банкноттарды немесе нағыз қағаз ақшаны шығарған және тұрақты әскери-теңіз флотын құрған алғашқы мемлекет болды. Осы дәуірде оқ-дәрінің химиялық формуласының алғашқы жазбалары, отты жебелер, бомбалар және отты найза сияқты оқ-дәрі қарулары ойлап табылды. Сондай-ақ, компастың көмегімен нақты солтүстікті анықтау, фунт құлыптың алғашқы сипаттамасы және астрономиялық сағаттардың жетілдірілген үлгілері жасалды. Экономикалық тұрғыдан Сун әулетінің жалпы ішкі өнімі 12 ғасырда Еуропадан үш есе жоғары болды. Қытай халқының саны 10-11 ғасырларда екі есеге өсті. Бұл өсімді күріш егудің кеңеюі, Оңтүстік-Шығыс және Оңтүстік Азиядан ерте пісетін күріштің пайдаланылуы және азық-түлік қорының өндірісі мүмкін етті. Солтүстік Сун санағында 20 миллион үй шаруашылығы тіркелген, бұл Хан және Тан әулеттерінен екі есе көп. Солтүстік Сунның халқы 90 миллион адамды, ал Мин әулетінің кезінде 200 миллион адамды құрады деп есептеледі. Халықтың осы күрт өсуі заманауи Қытайда экономикалық революцияға себеп болды. Халықтың өсуі, қалалардың дамуы және ұлттық экономиканың қалыптасуы орталық үкіметтің экономикалық істерге тікелей араласуынан біртіндеп бас тартуына әкелді. Төменгі дворяндар жергілікті басқару және істерде маңызды рөл атқарды. Сун дәуірінде қоғамдық өмір жанды болды. Азаматтар құнды өнер туындыларын көру және сауда жасау үшін жиналатын, халық қоғамдық мерекелерде және жеке клубтарда араласатын, ал қалаларда көңіл көтеру орындары көп болды. Ағаштан жасалған баспа машинасының кең таралуы және 11 ғасырда жылжымалы баспа машинасының ойлап табылуы әдебиет пен білімнің таралуына септігін тигізді. Чэн И және Чжу Си сияқты философтар конфуциандық ілімді жаңа түсіндірмелермен жандандырды, буддалық идеяларды сіңірді және неоконфуциандық ілімді қалыптастырған классикалық мәтіндердің жаңа жүйесін жасады. Мемлекеттік қызмет емтихандары Суй әулеті кезінде пайда болғанмен, Сун дәуірінде олардың маңызы артты. Императорлық емтихан арқылы билікке ие болған шенеуніктер әскери аристократиялық элитадан білімді бюрократиялық элитаға көшуіне әкелді.

Солтүстік Сун, 9601127

Кейінгі Чжоу әулетінің тағына ие болғаннан кейін, Сун императоры Тайдзу (960–976) Қытайдың қалған бөлігін басып алуға он алты жыл жұмсады, бір кездері Хан және Тан империяларына тиесілі аумақтың көп бөлігін қайта біріктірді және Бес әулет пен Он патшалық кезеңіндегі төңкеріске тоқтады. Кайфэңде ол империяның үстінен күшті орталық үкімет құрды. Бұл астананың құрылуы Солтүстік Сун дәуірінің басталуын білдірді. Ол мемлекеттік қызметкерлерді біліктілік пен қасиеті бойынша (аристократиялық немесе әскери лауазымның орнына) дайындаудың мемлекеттік қызмет сынақ жүйесін ілгерілету арқылы әкімшілік тұрақтылықты қамтамасыз етті және бүкіл империяда байланыс тиімділігін қамтамасыз ететін жобаларды ілгерілетті. Картографтар әр аймақ пен қаланың егжей-тегжейлі карталарын жасап, оларды үлкен атлас түрінде жинады. Император Тайдзу сонымен қатар инженер Чжан Сиксун жобалаған және салған астрономиялық сағатты салу сияқты жұмыстарды қолдап, ғылыми және технологиялық жаңалықтарды алға тартты. Сун соты Чола Үндістанмен, Египеттің Фатимид халифатымен, Шривиджаямен, Орталық Азиядағы Кара хандығымен, Кореядағы Горео патшалығымен және Жапониямен сауда серіктесі болған басқа елдермен дипломатиялық қарым-қатынас орнатты. Қытай жазбаларында тіпті "Фу лин" (拂菻, яғни Византия империясы) билеушісі Михаил VII Дукастың елшілігінің 1081 жылы келгені туралы айтылады. Алайда Қытайдың ішкі және сыртқы саясатына ең жақын көршілес мемлекеттердің ықпалы зор болды. Тэдзу тұсында құрылғаннан бастап Сун династиясы солтүстік-шығыстағы Ляо династиясының этникалық хитандықтарымен және солтүстік-батыстағы Батыс Ся династиясының тангуттарымен соғысу мен дипломатия арасында ауысып отырды. Сун әулеті Ляо әулетін басып тастау және 938 жылдан бері Хитанның бақылауында болған, дәстүрлі түрде Қытайдың бөлігі деп саналатын он алты префектураны қайтарып алу үшін әскери күш қолданды (бүгінгі Бейжің мен Тяньцзиньдің көп бөлігі). Сун әскерлерін Ляо әскерлері кері қайтарып, солтүстік Сун территориясына жыл сайын агрессивті жорықтар жүргізді, 1005 жылға дейін, Шанюань келісімінің қол қойылуымен солтүстік шекарадағы қақтығыстар аяқталды. Сунь хандары хитандарға алым-салық төлеуге мәжбүр болды, бірақ бұл Сун экономикасына аз зиян тигізді, өйткені хитандар Сун хандығынан үлкен көлемде тауарлар импорттауға экономикалық тәуелді болды. Тағы бір маңыздысы, Сун мемлекеті Ляо мемлекетін өзінің дипломатиялық теңдігі ретінде таныды. Сун хандығы Сунь Ляо шекарасында кең қорғаныс орманын құрып, Хитан атты әскерінің шабуылдарын болдырмаған. Сун әулеті 11 ғасырдың басында тангуттарға қарсы бірнеше әскери жеңіске қол жеткізді, бұл науқанды полимат ғалым, генерал және мемлекет қайраткері Шэнь Куо (1031–1095) басқарды. Алайда, бұл науқан Шеннің қарсылас әскери офицерінің тікелей бұйрықтарға бағынбауынан кейін сәтсіздікке ұшырады және Батыс Сядан алынған аумақ ақырында жоғалды. Сунь Вьетнам патшалығына қарсы екі рет соғысты, бірінші қақтығыс 981 жылы, кейіннен 1075 жылдан 1077 жылға дейінгі маңызды соғыс шекаралық дау және Суньнің Đại Việt-пен сауда қатынастарын бұзуы. Вьетнамдықтар Гуансиге шабуыл жасағаннан кейін, Сун әміршісі Гуо Куй (1022–1088) Тхан Лонгке (қазіргі Ханой) дейін енген. Екі жақта да ауыр залалдар Вьетнамның қолбасшысы Тхуан Киет (1019–1105) бейбітшілікке шақырды, бұл екі жаққа да соғыс күшінен шығуға мүмкіндік берді; Соң мен Вьетнамның қол астындағы аумақтар 1082 жылы әскери тұтқындармен бірге өзара алмастырылды. XI ғасырда саяси бәсекелестік салдарынан сарай мүшелері екіге бөлінді. Бұл министрлердің санның күрделі қоғамы мен өркендеген экономикасына қатысты әртүрлі көзқарастары мен саясатына байланысты болды. Идеалист канцлер Фан Чжуньян (989–1052) Цинли реформаларын енгізуге тырысқанда, алғашқы саяси қарсылық болды, оның ішінде лауазымды адамдардың жұмысқа алу жүйесін жақсарту, кіші лауазымды адамдардың жалақысын арттыру және кең ауқымды адамдарға жақсы білім алып, мемлекеттік қызметке жарамды болу үшін демеушілік бағдарламаларын құру сияқты шаралар бар еді. Фан өз қызметінен кетуге мәжбүр болғаннан кейін Ван Анши (1021–1086) император сотының канцлері болды. Император Шэньцзунның қолдауымен (1067–1085) Ван Анши білім беру жүйесі мен мемлекеттік бюрократияны қатты сынға алды. Өзінің ойынша мемлекеттік сыбайлас жемқорлық пен абайсыздықты жоюға ұмтылып, Ван "Жаңа саясат" деп аталатын бірқатар реформаларды жүзеге асырды. Бұл реформалар жер құнын реформалау, бірнеше мемлекеттік монополиялардың құрылуы, жергілікті жасақтарды қолдау және император емтиханы үшін жоғары стандарттарды құруды қамтыды, бұл мемлекеттік басқаруға шебер адамдардың өтуіне ыңғайлырақ болды. Реформалар сарайда саяси фракцияларды құрды. Ван Аншидің "Жаңа саясат тобы" (Xin Fa), сондай-ақ "Реформаторлар" тарихшы және канцлер Сыма Гуан (1019–1086) басқаратын "Консерваторлар" фракциясымен қарсы болды. Сарай министрлерінің басым бөлігінде бір фракция екіншісін ығыстырғанда, ол қарсылас шенеуніктерді төмендетіп, империяның шалқары аймақтарын басқаруға жіберді. Саяси бәсекелестіктің көрнекті құрбандарының бірі, атақты ақын және мемлекет қайраткері Су Ши (1037–1101) Ванның реформаларын сынағаны үшін түрмеге қамалып, соңынан жер аударылды. Реформа мен консерватизм арасындағы үнемі ауысу династияны әлсіретті. Бұл құлдырауды Цай Цзин (1047–1126) де тудырды, ол император Чжэцзун (1085–1100) тағайындады және 1125 жылға дейін билікте болды. Ол Жаңа саясатты жаңартып, саяси қарсыластарын қуды, сыбайлас жемқорлыққа төзеу берді және император Хуэйцзунға (1100–1126) өнерге ден қою үшін өзінің міндеттерін жеңілдетуге ықпал етті. Кейіннен 1120 жылы Чжэцзян және Фуцзяньда Фан Ла басқаратын шаруалар көтерілісі болды. Көтеріліс өсіп келе жатқан салық жүктемесінен, жер меншігінің шоғырлануынан және қатал үкімет шараларынан туындаған болуы мүмкін. Орталық Сун соты саяси түрде бөлінген күйде және ішкі істеріне ден қойғанда, солтүстікте Ляо мемлекетіндегі алаңдатарлық жаңа оқиғалар оның назарына түсті. Ляоның бағынышты тайпасы болған жуйчжэньдер оларға қарсы көтеріліп, өз мемлекетін құрды, яғни Цзинь династиясын (1115–1234). Сун шенеунігі Тун Гуань (1054–1126) император Хуэйцзунға жуйчжэньдермен одақтасуға кеңес берді, ал осы Одақтың теңіздегі әскери науқаны 1125 жылға қарай Ляо династиясын құлатты. Бірлескен шабуыл кезінде Сунның солтүстік экспедициялық армиясы Сунь Ляо шекарасындағы қорғаныс орманын жойды. Алайда Сун армиясының нашар өнімділігі мен әскери әлсіздігі жуйчжэньдердің назарына ілікті, олар дереу одақты бұзып, 1125 және 1127 жылдарғы Цзинь-Сун соғыстарын бастады. Бұрынғы қорғаныс орманының алынып тасталғандығына байланысты Цзинь армиясы Солтүстік Қытай жазығынан Кайфэңге жылдам кірді. Кейінгі шапқында болған Цзинкан оқиғасында жуйчжэньдер емес, астананы ғана емес, зейнеткер император Хуэйцзун, оның ізбасары император Циньцзун және императорлық сарайдың көп бөлігін де басып алды. Қалған Сун күштері өздерін Сун императоры Гаоцзун (1127–1162) деп жариялап, Янцзының оңтүстігіне шегініп, жаңа астананы Линьаньда (қазіргі Ханчжоу) құрды. Цзиньдің Солтүстік Қытайды басып алуы және астананы Кайфэңнен Линьаньға көшіруі Солтүстік және Оңтүстік Сун династиялары арасындағы шекара болды. Цзиньге құлағаннан кейін Сун Солтүстік Қытайды бақылаудан шығарды. Әдетте "Қытайдың нақты жері" деп белгіленетін жерді басып алатын Цзинь өзін Қытайдың заңды билеушісі деп санады. Цзинь кейіннен жерді өз династиялық элементі ретінде және сары түсті өз патшалық түсі ретінде таңдады. Теория бойынша...

Оңтүстік Сун, 11271279

Хуаи өзенінен оңтүстікке қарай әлсіреп, ығысқанмен, Оңтүстік Сун экономикасын нығайтудың және Цзинь әулетіне қарсы қорғанудың жаңа жолдарын тапты. Оның Юэ Фэй және Хан Шичжун сияқты қабілетті әскери қолбасшылары болды. Үкімет ірі кеме жасау және портовы жақсарту жобаларын демеушілік етті, сондай-ақ теңіз саудасын қолдау үшін маяктар мен теңіз порттарының қоймаларын салды, оның ішінде Қытай саудасын қамтамасыз еткен Куанчжоу, Гуанчжоу және Сямен сияқты ірі халықаралық портовы. Шығыс Қытай теңізі мен Сары теңізге (Корея мен Жапонияға), Оңтүстік-Шығыс Азияға, Үнді мұхитына және Қызыл теңізге жүретін кемелерді қорғау үшін ресми тұрақты әскери-теңіз күштерін құру қажет болды. Сондықтан Сун әулеті 1132 жылы Динхай қаласында штаб-пәтерімен Қытайдың алғашқы тұрақты әскери-теңіз күштерін құрды. Тұрақты теңіз күштерімен Сун 1161 жылы Янцзы өзенінде Цзинь теңіз күштеріне қарсы тұруға дайын болды. Бұл шайқастарда Сун әскері палубадағы оқ-дәрі бомбаларын атқылайтын катаклизмі бар жылдам дөңгелекті кемелерді қолданды. Вань Лян (Хайлинг князі) басқарған Цзинь әскерлері 600 кемеде 70 000 сарбазбен мақтанса да, Сун әскерлері 120 кемеде 3 000 сарбазбен ғана болды, бірақ Сун әулетінің әскерлері бомбалардың күші мен жылдам кемелердің шабуылдарының арқасында екі шайқаста да жеңіске жетті. Осы жеңістерден кейін теңіз күштерінің маңыздылығы арта түсті. Теңіз күштері құрылғаннан кейін бір ғасыр өткен соң, оның құрамында 52 000 жауынгер болды. Сун үкіметі осы жобаларға қаржы жинау үшін жер иелерінің жерлерін тәркіледі, бұл Сун қоғамының жетекші өкілдері арасында наразылық пен адалдықтың жоғалуына әкелді, бірақ Сунның қорғаныс дайындықтарын тоқтатпады. Қаржылық жағдайды одан әрі уақытша қиындатқан себеп – көптеген бай, жер иелері отбасылары (олардың кейбіреулері үкіметте лауазымды адамдар болған) салықтан босату үшін әлеуметтік байланыстарын пайдаланды. Сун әулеті Цзиньге қарсы тұруға сәттілік көрсеткенімен, Цзиньдің солтүстігіндегі далалар, шөлдер мен жазықтарда жаңа жау пайда болды. Шыңғыс хан (1206-1227 жж.) бастаған моңғолдар 1205 және 1209 жылдары Цзиньге басып кірді, оның шекаралары арқылы кең ауқымды шабуылдар жасады, ал 1211 жылы Цзиньге басып кіру үшін орасан зор моңғол армиясы жиналды. Цзинь моңғолдарға вассал ретінде мойынсұнуға және салық төлеуге мәжбүр болды; Цзинь астанасын Пекиннен Кайфенге көшіргенде, моңғолдар мұны бүлік деп қарады. Өгедей ханның (1229-1241) басшылығымен 1233/34 жылдары Цзинь және Батыс Ся моңғол күштерінің қол астына түсті. Моңғолдар Сунмен одақтасты, бірақ бұл одақ Сун Цзиньнің құлдырауынан кейін Кайфэн, Луоян және Чанъань бұрынғы императорлық астаналарын қайта басып алғанда бұзылды. 1258 жылы Вьетнамға жорық жасаған моңғол генералы Уриянкхадай 1259 жылы Сичуаньдағы Мунке хан басқарған армиямен және қазіргі Шандоң мен Хэнаньда шабуыл жасаған басқа моңғол армияларымен біріккен моңғол шабуылының бөлігі ретінде Ханойдан Гуансиге шабуыл жасады. 1259 жылдың 11 тамызында Мунке хан Чунциндегі Диаоюй қамалын қоршау кезінде қайтыс болды. Оның мұрагері Кублай хан Сунға қарсы шабуылдарын жалғастырып, Янцзының оңтүстік жағалауында уақытша бекінді. 1259 жылдың қысында Уриянкхадай әскері Хубэйдегі Эчжоуды қоршап алған Кублай әскерімен кездесу үшін солтүстікке қарай жорық жасады. Бұл дәуірде әкімшілік және әлеуметтік жағынан күрделіліктер басым болды. Осы кезеңде әлемдегі ең ірі қалалардың кейбіреулері Қытайда орналасқан (Кайфенг пен Ханчжоуда миллионнан астам халқы болды). Қалаларда түрлі ойын-сауық орындары, мектептер мен ғибадатханалар ашылып, халыққа білім мен діни қызмет көрсетілді. Сун үкіметі зейнеткерлер үйлерін, қоғамдық емханаларды және кедейлер зираттарын құруды қамтитын әлеуметтік көмек бағдарламаларын қолдады. Сун әулеті империя бойынша жылдам байланыс үшін бұрынғы Хан әулетінің (б.з.д. 202 – б.з. 220) пошта жүйесіне негізделген кең таралған пошта қызметін қолдады. Орталық үкімет пошта кеңселерi мен iрi пошта станцияларына қызмет көрсету үшiн түрлi дәрежедегi мыңдаған пошта қызметкерлерiн жұмысқа алды. Ауылдық жерлерде шаруалар өздерінің жерлеріне ие болды, жерді жалға алды немесе iрi меншiктерде жұмыс iстедi. Конфуцийлік этика бойынша әйелдер ерлерге қарағанда төмен дәрежеде болғанымен, олар көптеген әлеуметтік және құқықтық жеңілдіктерге ие болды және үйде және өздерінің шағын бизнестерінде үлкен билікке ие болды. Сун қоғамы гүлденген сайын және күйеу баланың отбасы үйлену үшін үлкен садақ берген сайын, әйелдер мүлікке иелік етуде көптеген жаңа құқықтарға ие болды. Белгілі жағдайларда, бауырлары жоқ үйленбеген қыз немесе ұлдары жоқ анасы әкесінің бөлмеленбеген мүлігінің жартысын мұраға ала алатын болды. Көптеген көрнекті және білімді әйелдер болды, және балаларын олардың жас кезінде тәрбиелеу әйелдер үшін әдеттегі жағдай болды. Ғалым, генерал, дипломат және мемлекет қайраткері Шэнь Куоның анасы оған әскери стратегияның негіздерін үйретті. Ли Цинчжао (1084-1151) сияқты ерекше жазушы және ақындар да болды, олар тірі кезінде-ақ танымал болды. Осы кезеңдегі Қытайдағы дін адамдардың өміріне, сенімдеріне және күнделікті іс-әрекеттеріне үлкен әсер етті, ал руханият туралы қытай әдебиеті танымал болды. Даосизм мен буддизмнің негізгі құдайлары, ата-бабалар рухтары және қытай халық дінінің көптеген құдайлары құрбандықтармен құлшылық етілді. Тасен Сеннің айтуынша, Сун кезеңінде Үндістаннан Қытайға буддалық монахтардың саны бұрынғы Тан әулетінен (618-907) көп болған. Көптеген этникалық шетелдіктер Қытайға сауда жасау немесе тұрақты түрде өмір сүру үшін келгендіктен, көптеген шетелдік діндер келді; Қытайдағы діни азшылықтарға Орталық Шығыстың мұсылмандары, Кайфенгтің еврейлері және парсы манихейлері кірді. Халық жанды әлеуметтік және тұрмыстық өмірге қатысты, Фонарь фестивалі және Цинмин фестивалі сияқты қоғамдық мерекелерді ұйымдастырды. Қалаларда тұрақты түрде көңіл көтеруге мүмкіндік беретін ойын-сауық орындары болды. Құыршақтар, акробаттар, театр актерлері, қылыш жұтушылар, жылан бағушылар, әңгімешілер, әншілер мен музыканттар, жыныстар және шайханалар, мейрамханалар және ұйымдастырылған банкеттер сияқты демалыс орындары болды. Адамдар көптеп әлеуметтік клубтарға қатысты; шай клубтары, экзотикалық тағамдар клубтары, антикварлық және өнер коллекционерлері клубтары, жылқы сүйгіштер клубтары, поэзия клубтары және музыка клубтары болды. Сун кезеңіндегі аймақтық тағамдар мен асүйлер сияқты, бұл дәуірде өнердің аймақтық түрлері де кең таралған. Театрлық драма элита мен жалпы халық арасында өте танымал болды, бірақ актерлер сахнада халық тілінде емес, классикалық қытай тілінде сөйледі. Кайфенгтегі ең ірі төрт театр залының әрқайсысы бірнеше мың көрерменді қабылдай алатын. Үйде адамдар го және сянцин ойындары сияқты ойын-сауықтармен айналысты.

Мемлекеттік қызмет емтихандары мен ақсүйектер

Осы кезеңде мемлекеттік қызметке лауазымды адамдарды тағайындау жүйесіне ерекше мән берілді; бұл басқаруға ең қабілетті тұлғаларды іріктеу мақсатында, бәсекелі емтихан арқылы алынған білім деңгейлеріне негізделді. Адамдарды олардың нақты қабілеттерімен лауазымға таңдау – Қытайда ежелден келе жатқан дәстүр. Мемлекеттік қызмет жүйесі Суй және Тан дәуірлерінде шағын ауқымда қалыптасты, бірақ Сун дәуірінде үкіметке лауазымды адамдарды тартудың дерлік жалғыз тәсіліне айналды. Баспаның кеңінен таралуы Конфуций ілімінің таралуына және емтиханға түсуге ниет білдірген үміткерлердің білімін арттыруға көмектесті. Бұл 11 ғасырдың басындағы жылына 30 000 үміткерден 13 ғасырдың соңындағы 400 000 үміткерге дейін өскен төменгі деңгейдегі префектуралық емтиханға қатысушылар санынан көрінеді. Мемлекеттік қызмет және емтихан жүйесі үкіметте лауазым атқаруға ұмтылғандар үшін үлкен меритократияны, әлеуметтік мобильділікті және тең бәсекелестікті қамтамасыз етті. Сун мемлекеті жинаған статистикаға сүйене отырып, Эдвард А. Краке, Судо Йошиюки және Хо Пингти әкесі, әкесінің әкесі немесе әкесінің әкесінің әкесі мемлекеттік лауазымда болған жағдайда, оның да сондай билікке ие болуына кепілдік берілмейді деген гипотезаны қолдады. Роберт Хартвелл мен Роберт П. Хаймс бұл модельді сынға алып, ядролық отбасының рөліне тым көп мән бергенін және Сун Қытайының демографиялық шындығын, әр ұрпақта ұлдары жоқ ер адамдардың көп санын және кеңейтілген отбасының рөлін ескермейтінін айтты. Көптеген адамдар жер иелеріне және ең жақсы білім алуға мүмкіндігі бар топқа басымдық беретін бюрократиялық жүйе деп санайтындықтан құқықтарын жоғалтқан сезімде болды. Бұл әдебиеттің көрнекті сыншыларының бірі ресми және әйгілі ақын Су Ши болды. Су өз заманының өнімі болды, себебі ғалым-әкімнің мінезі, әдеттері мен көзқарастары Таннан Сунға ауысқан кезде ақсүйектік емес, бюрократиялық сипатқа ие болды. Династияның басында үкіметтік лауазымдарды екі элиталық әлеуметтік топ ұстады: императормен байланысы бар құрылтайшы элита және ұзақ жылдар бойы сақталған кландық мәртебесін, отбасылық байланыстарын және некелік одақтарын тағайындау үшін пайдаланған жартылай мұрагерлік кәсіби элита. 11 ғасырдың соңына қарай құрылтайшы элита ескірді, ал саяси партиялық және фракциялық күрестер кәсіби элитаның некелік стратегиясын әлсіретті, олар ерекше әлеуметтік топ ретінде таралып, көптеген ақсүйек отбасыларына ауыстырылды. Сунның халқының өте көп өсуіне және тағайындалған ғалым-әкімдерінің саны шектеулі болғандықтан (Сун кезеңінде шамамен 20 000 белсенді лауазымды адам), үлкен ғалымдар тобы енді жергілікті істерді кең ауқымда басқаратын болды. Бұл элиталық әлеуметтік топқа, лауазымдағы ғалымдарды қоспағанда, емтиханға түсушілер, емтихан тапсырған, бірақ әлі лауазымға тағайындалмаған диплом иелері, жергілікті ұстаздар және зейнеткерлер кірді. Бұл білімді адамдар, диплом иелері және жергілікті элиталар жергілікті істерді бақылап, жергілікті қауымдастықтардың қажетті нысандарын қолдады; үкімет тағайындаған кез келген жергілікті судья сол аймақтағы аз немесе көп жергілікті ақсүйектердің ынтымақтастығына сүйенді. Мысалы, император Хуйцзунның білім реформасы үкіметін қоспағанда, Сун үкіметі префектуралық және округтік мектептерді ұстауға аз мемлекеттік қаржы жұмсады; оның орнына мектептерге арналған қаражаттың басым бөлігі жеке қаржыландырудан алынды. Бұл мемлекеттік қызметкерлердің шектеулі рөлі бұрынғы Тан дәуірінен (618–907) ерекшеленді, онда үкімет коммерциялық нарықтар мен жергілікті істерді қатаң реттеді; енді үкімет коммерцияны реттеуден бас тартып, өз қауымдастықтарында қажетті міндеттерді орындау үшін жергілікті ақсүйектерге сүйенді. Ақсүйектер қоғамдағы зиялы және антиквариаттық ізденістерімен ерекшеленді, ал көрнекті жер иелерінің үйлеріне әр түрлі сарай қызметкерлері, соның ішінде қолөнершілер, суретшілер, білім беру мұғалімдері мен ойын-сауықшылар жиналды. Сауда-саттыққа, саудаға және саудагерлік тапқа жоғары мәдениетті және элиталық емтиханға дайындалған ғалымдардың билік өкілдерінің жеккөрушілігіне қарамастан, коммерция Сун мәдениеті мен қоғамында маңызды рөл атқарды. Мысалы, өте құрметті сарай суретшісі Чжан Цзэдуань (1085–1145) «Цимин фестиваліндегі өзен бойында» атты алып панорамалық картина салды. Сун императоры Гаоцзун өзінің билігі кезінде Цай Вэньцзидің өмір тарихынан «Көшпендінің сырнайының он сегіз әні» атты үлкен өнер жобасын бастады. Бұл өнер жобасы Жынь әулетімен дипломатиялық келісімдерді жүргізу кезінде солтүстіктегі жүршен тұтқынынан анасын босату мақсатында жасалды. Философияда, қытай буддизмінің ықпалы азайды, бірақ ол өнер мен монастырлардың қайырымдылықтарындағы беделін сақтап қалды. Буддизм Чэн И (1033–1107) және Чжу Си (1130–1200) басшылық еткен неоконфуциандық қозғалыстың қалыптасуына зор әсер етті. Махаяна буддизмі Фан Чжунъянь мен Ван Аньшиге этикалық универсализм тұжырымы арқылы әсер етті, ал буддизм метафизикасы Чэн Идің неоконфуциандық емес доктринасына терең әсер етті. Чэн Идің философиялық еңбегі Чжу Сиге әсер етті. Оның жазбалары замандастары тарапынан қабылданбаса да, Чжудың Конфуций ілімінің негіздерін меңгеруге арналған төрт кітапқа түсіндірмесі мен назары неоконфуциандық доктринаның негізін құрады. 1241 жылға қарай, император Лицзунның демеушілігімен Чжу Сидің Төрт кітабы және оларға түсіндірмесі мемлекеттік қызмет емтихандарын тапсыруға тырысатын студенттер үшін стандартты оқу талабына айналды. Жапония мен Корея елдері де Чжу Си ілімін қабылдады, ол Жапонияда Шүсигаку (朱子學, Чжу Си мектебі) деп, ал Кореяда Чуджахак (주자학) деп белгілі болды. Буддизмнің үздіксіз әсері Лин Тингуидің Лохан кір жуатын суреті сияқты суреттерде көрінеді. Алайда, идеология кейбір адамдар тарапынан сынға алынып, тіпті жеккөруге ұшырады. Мемлекеттік қайраткер және тарихшы Оуян Сю (1007–1072) дінді қытай мәдениетінен түбірден жоюға және оны Конфуций пікірталсымен алмастыруға болатын «күрсін» деп атады. Чань сектасы Сун кезеңінде әдеби өркендеуді бастан өткерді, нәтижесінде бүгінгі күнге дейін дзен философиясы мен тәжірибесінде маңызды рөл атқаратын бірнеше классикалық коан жинақтары жарық көрді. Буддизмнің қытай қоғамындағы нағыз қайта жандануы Моңғол әулетінің Юань дәуірінде, Кубилай ханның тибет буддизмін демеуімен және Дрогон Чогьял Пхагпаның жетекші лама ретінде тағайындалуымен болды. Тан дәуірінде Қытайға енген несториандық христиан сектасы да моңғол билігі кезінде Қытайда қайта жанданды.

Асхана және киім

Адамның жеген тағамы мен киген киімі әлеуметтік статусы мен сыныптық жағдайына қарай реттелген. Киімдер еңбек немесе мақтадан жасалған, түсі тек қара мен ақ болған. Шаруалар, әскерлер, шеберлер мен саудагерлерге шалбар киюге рұқсат болса, бай саудагерлер әшекейлі киімдер мен белден төмен түсетін еркектердің көйлектерін таңдауға мүмкіндік алған. Ғылыми қызметкерлердің киімі әлеуметтік шендеу жүйесіне сәйкес қатаң белгіленген. Алайда, уақыт өте келе, лауазымды тұлғаларға арналған киімдерге қатысты бұл ережелер енді соншалықты қатаң сақталмайтын болды. Әр лауазымды адам өз шеніне сәйкес түрлі түсті, еденге сүйрелетін жібек шапан, белгілі бір бас киімдер және тіпті шенін көрсететін әртүрлі белбеулер арқылы мәртебесін көрсетуге болатын. Әйелдер ұзын көйлек, тізеге дейін жететін көйлек, ұзын немесе қысқа жеңді шапан киген, ал бай отбасылардан шыққан әйелдер иықтарына күлгін шапан жамылған. Әйелдер киімінің ерлер киімінен басты айырмашылығы – ол оң жақ емес, сол жақтан байланатын. Төменгі сыныптардың негізгі тағамдары күріш, шошқа еті және тұздалған балық болды. 1011 жылы Сун әулетінің императоры Чжэньцзун Вьетнамның Чампа патшалығынан Чампа күрішін Қытайға әкелді, ол Сунға құрмет ретінде 30 000 бушель жіберді. Чампа күріші құрғақшылыққа төзімді және бір жылдың орнына жылына екі рет өнім бере алатын тез өсетін еді. Сун мейрамханалары мен таверналарының мәзірлері сақталған. Онда тойлар, банкеттер, мерекелер мен карнавалдарға арналған тағамдар тізімделген. Олар жоғары сыныптардың әртүрлі және мол тамақтануын көрсетеді. Олар креветка, қаз, үйрек, мидия, моллюск, көгершін, қоян, құсқұйрық, фазан, франколин, бақа, түлкі, барс, моллюск, краб және тағы да басқа әртүрлі ет пен теңіз өнімдерін таңдауға мүмкіндік алған. Осы кезеңде қытай асханасында сүт өнімдері сирек кездесетін. Сиыр еті көбінесе желдіруге жарамды мал болғандықтан сирек тұтынылса, байлардың тағамында ит еті болмаған, бірақ кедейлер қажет болған жағдайда ит етін жеуге болады (бірақ ол олардың күнделікті тағамына кірмейтін). Адамдар сонымен қатар құрма, жүзім, жаңғақ, алмұрт, шабдар, абрикос, алмұрт шырыны, личи шырыны, бал және имбирь сусындарын, сондай-ақ Сычуань бұрышы, имбирь, соя соусы, өсімдік майы, кунжут майы, тұз және сірке суы сияқты дәмдеуіштерді де пайдаланған.

Экономика

Сун әулетінің ортағасырлық әлемдегі ең өркенді және дамыған экономикаларының бірі болды. Сунь тайпасының қытайлары өз қаражаттарын акционерлік компанияларға және бірнеше кемелерге инвестициялады, олардың теңіз және ішкі саудасы Ұлы канал мен Янцзы өзені бойында өркендеген кезде, ақшалай табысқа кепілдік берілді. Жеке және мемлекеттік басқарудағы салалар Суньде өсіп келе жатқан қытай халқының қажеттіліктерін қанағаттандырды; көрнекті саудагерлер мен жеке кәсіпкерлерге үкіметтік монополия болмаған салаларды иеленуге рұқсат берілді. Экономикалық тарихшылар халық санының өсуіне немесе жаңа егіс технологияларына қарағанда нарықтық механизмдерге төзімділік танытуды Сун экономикасының өркендеуінің басты себебі деп есептейді. Шеберлер мен саудагерлер гильдиялар құрды, мемлекет олармен салықтарды бағалау, тауарларды реквизициялау және жұмысшылардың жалақысын, тауар бағасын белгілеу кезінде жұмыс істеуге тиіс болды. Темір өндірісімен жеке кәсіпкерлер де, мемлекеттік бақылаудағы балқыту мекемелері де айналысты. Сун экономикасы жылына темір өнімдерін өндіруге жеткілікті тұрақты болды. Қытайдағы орманды кең көлемде жою 11 ғасырдағы темірді балқыту үшін жоғары пештерде көмірдің орнына көмірді пайдаланудың жаңашылдығы болмаса, жалғаса бермек. Бұл темірдің көп бөлігі қару-жарақ жасау және әскерлерді жарақтандыру үшін әскери мақсатта қолданылды, бірақ ішкі нарықтың өсіп келе жатқан сұранысын қанағаттандыру үшін қажетті көптеген темір өнімдерін жасауға да пайдаланылды. Қытайдағы темір саудасы жаңа каналдар салу арқылы дамыды, бұл темір өнімдерінің өндіріс орталықтарынан астанадағы үлкен нарыққа ағынын жеңілдетті. 1085 жылы мыстан жасалған ақшаның жылдық өндірісі шамамен алты миллиард монетаға жетті. Сун экономикасындағы ең маңызды жетістік – әлемдегі алғашқы мемлекеттік қағаз ақшаны шығару болды, ол Jiaozi деп аталды (қараңыз, сондай-ақ Huizi). Қағаз ақшаны басып шығару үшін Сун соты Хуйчжоу, Чэнду, Ханчжоу және Анчи қалаларында бірнеше мемлекеттік фабрикалар құрды. Қағаз ақша фабрикаларында жұмыс істейтін жұмысшылардың саны көп болды; 1175 жылы Ханчжоудағы фабрикада күніне мыңнан астам жұмысшы жұмыс істегені тіркелді. Сунь Қытайының экономикалық күші оның астанасы Ханчжоу қаласының халқының өсуімен дәлелденеді. 12 ғасырдың басында халық саны 200 000 адамды құрады, 1170 жылы 500 000 адамға дейін өсті, ал бір ғасырдан кейін екі есеге артып, миллионнан асты. Бұл экономикалық күш шетелдегі экономикаларға да зор әсер етті. 1120 жылы Сун үкіметі салық ретінде 18 000 000 унция (510 000 кг) күміс жинады. Марокколық географ әл Идриси 1154 жылы Үнді мұхитындағы қытай сауда кемелерінің күші туралы және Аден (Йемен), Инд өзені және Евфрат сияқты жерлерге темір, қылыштар, жібек, барқыт, фарфор және әр түрлі маталар әкелген жылдық сапарлары туралы жазды. Шетелдіктер де қытай экономикасына әсер етті. Мысалы, Батыс және Орталық Азия мұсылмандары Қытайға сауда жасау үшін келіп, импорт-экспорт саласында жетекші күшке айналды, ал кейбіреулері тіпті экономикалық істерді бақылайтын лауазымдарға тағайындалды. Оңтүстік-батыс Тынық мұхиты, индуизм, ислам және Шығыс Африкамен теңіз саудасы саудагерлерге үлкен байлық әкелді және Сун дәуіріндегі Фуцзянь кеме жасау өнеркәсібінің орасан зор өсуіне түрткі болды. Алайда, мұндай ұзақ теңіз сапарларында тәуекел де болды. Теңіз саудалық миссияларында ақша жоғалту тәуекелін азайту үшін тарихшылар Эбрей, Уолтхолл және Пале жазғандай:

Батырма соғысы

Қару-жарақ технологиясының, ұнтақпен күшейтілген дамуы, соның ішінде алғашқы от тастағыштар, жарылғыш гранаталар, отты қарулар, зеңбіректер және жер миналары, Сун қытайларына 13-шы ғасырдың соңында Сун мемлекетінің құлауына дейін әскери жауларын тойтаруға мүмкіндік берді. 1044 жылғы "Уцзин Цзунъяо" қолжазбасы – ұнтақ формулаларын және оларды түрлі бомбаларда қолдану жолдарын сипаттаған тарихтағы алғашқы кітап. 1259 жылы моңғолдармен соғыс кезінде Ли Цзэнбо өзінің "Кэчжай Цзагао, Сюгаохоу" еңбегінде Цинчжоу қаласы ай сайын бір-екі мыңдай берік темір қабықталған бомбалар жасап, Сянян мен Инчжоуға бірден он-жиырма мыңға дейін осындай бомбалар жібергенін жазды. Моңғолдар өз кезегінде солтүстік қытайлық әскерлерді пайдаланып, Сунға қарсы осы қару-жарақтарды қолданды. 14-шы ғасырға қарай отты қарулар мен зеңбіректер Еуропа, Үндістан және Таяу Шығыста да қолданысқа енді, бұл ұнтақпен қарулану соғысының бастапқы кезеңі болатын.

Қашықтықты өлшеу және механикалық навигация

Хан әулетінің кезінде мемлекет империяда жүрілген қашықтықты дәл өлшеу қажеттігі туғанда, қытайлықтар механикалық жол өлшегішке сүйенді. Қытайлық жол өлшегіш – дөңгелекті арба болатын, оның механизмдері арбаның дөңгелектерінің айналуымен жұмыс істеді; қашықтықтың белгілі бір бірліктері – қытай лиі – дыбыстық сигнал ретінде барабанның немесе қоңыраудың механикалық соғуы арқылы белгіленді. 11-ғасырдағы жол өлшегіштің техникалық сипаттамаларын бас сарайдың басқарушысы Лу Даолон жазған, ол «Сун Ши» тарихи мәтінінде кеңінен келтірілген (1345 жылы жазылған). Сун дәуірінде жол өлшегіш көлігі басқа бір күрделі механикалық құрылғымен – оңтүстікке бағытталатын арбамен біріктірілді. Бұл құрылғыны алғаш рет 3-ғасырда Ма Цзюнь жасаған, ол көліктің дөңгелектерінің қозғалысына қарамастан, көлік құралына орнатылған көрсеткіштің әрқашан оңтүстік бағытын көрсетуіне мүмкіндік беретін дифференциалдық берілісті қамтыды. Осы навигациялық көлікте қолданылған дифференциалдық берілістің принципі қазіргі заманғы автомобильдерде дөңгелектер әртүрлі жылдамдықпен айналғанда да, оларға бірдей күш түсіру үшін қолданылады.

Полиматтар, өнертабыстар және астрономия

Шен Куо (1031–1095) және Су Сонг (1020–1101) сияқты ғалымдар мен мемлекет қайраткерлері ботаника, зоология, геология, минералогия, металлургия, механика, магнетизм, метеорология, сағат жасау, астрономия, фармацевтикалық медицина, археология, математика, картография, оптика, өнер сыншылдығы, гидравлика және тағы да көптеген салаларды қамтитын барлық білім салаларындағы жетістіктерді бейнеледі. Шен Куо компаспен тәжірибе жасағанда тұңғыш рет нақты солтүстіктің магниттік ығысуын анықтады. Шен географиялық климаттың уақыт өте келе біртіндеп өзгеретінін болжады. Ол қазіргі геоморфологияда қабылданған түсініктерді қамтитын жердің пайда болуы туралы теория жасады. Ибн әл-Хайтамнан кейін бірнеше онжылдықтар өткен соң ол камера обскурамен оптикалық тәжірибелер жүргізді. Сонымен қатар, Шен Куоға поляр жұлдызының (ғасырлар бойы ығысқан) орнын анықтауға мүмкіндік берген кеңейтілген астрономиялық түтік сияқты астрономиялық құралдардың дизайнын жетілдірді. Шен Куо гидравликалық сағаттармен де танымал болды, өйткені ол уақытты калибрлеуде сызықтық интерполяцияның орнына тиімдірек жоғары дәрежелі интерполяцияға ие жаңа ағып тұратын резервуарлы клепсидра ойлап тапты. Су Сонг 1092 жылы жазған сағат туралы трактатымен ең көп танылды, онда ол Кайфенгте салынған гидравликалық қуатпен жұмыс істейтін, биік астрономиялық сағат мұнарасын егжей-тегжейлі сипаттап, суреттеді. Мұнарада айналмалы сфера және аспан шарлары сияқты ірі астрономиялық құралдар орналасқан, олардың екеуі де ерте кезеңде үзіліссіз жұмыс істейтін эскапимент механизмімен басқарылды (бұл орта ғасырлық сағаттарда пайда болған, классикалық дәуірдегі көне сағаттардан шыққан, нақты механикалық сағаттардың батыс эскапиментіне ұқсас). Су мұнарасында 133 сағаттық манекендері бар айналмалы тісті дөңгелек орнатылды, олар жабық терезелерден өтетін және гонгтар мен қоңырауларды соғып, барабан қағып, хабарламалық тақталарды көрсететін уақыт бойынша айналды. Су өзінің басылған кітабында бес жұлдыздық картадан тұратын аспан атласын жариялады. Бұл жұлдыздық карталарда Меркатор проекциясына ұқсас цилиндрлік проекция қолданылған, соңғысы 1569 жылы Герард Меркатордың картографиялық жаңаруы болды. Сунь әулетінің қытайлықтары SN 1054-ті қоса, суперноваларды байқады, оның қалдықтары Шаңғыр тұмандығын құрайды. Сонымен қатар, 1193 жылы ханзадаға астрономиялық жаңалықтарды үйрету үшін Сучжоу астрономиялық диаграммасы қытайлық планисфералар бойынша дайындалды. Планисфералар бірнеше онжылдықтан кейін тасқа қашалып жазылды.

Математика және картография

Сун дәуірінде қытай математикасының көптеген маңызды жетістіктері болды. Математик Ян Хуэйдің 1261 жылғы кітабы Паскаль үшбұрышының қытай тіліндегі ең алғашқы суретін берді, бірақ бұған дейін шамамен 1100 жылы Цзя Сянь оны сипаттаған болатын. Ян Хуэй сонымен қатар сиқырлы квадраттардағы комбинаторлық құрылымдарды салу ережелерін ұсынды, Евклидтің параллелограммдар туралы қырық үшінші теоремасының теориялық дәлелін келтірді және квадраттық теңдеулерде 'x' теріс коэффициенттерін қолданған алғашқы адам болды. Ян Хуэйдің замандасы Цинь Цзюшао (шамамен 1202–1261) қытай математикасына нөл символын енгізген алғашқы адам болды; оған дейін санау таяқшалары жүйесінде нөлдердің орнына бос орындар қолданылған. Ол қытайлық қалдық теоремасы, Герон формуласы және қысқы күн тоғысын анықтау үшін қолданылатын астрономиялық деректермен жұмыс істегенімен де белгілі. Циньдің ең маңызды еңбегі – 1247 жылы жарық көрген «Тоғыз бөлімдегі математикалық трактат». Геометрия сараптама және картография үшін маңызды болды. Қытай карталарының ең ерте нұсқалары б.з.д. IV ғасырға дейін жетеді, бірақ Пей Сю (224–271) кезінде ғана жер бедерінің биіктігі, ресми тікбұрышты тор жүйесі және қашықтықтардың стандартты градуировкаланған шкаласы жер карталарына қолданылды. Ұзақ дәстүрді жалғастырған Шен Куо көтерілген рельефті карта жасады, ал оның басқа карталарында 1:900 000 біркелкі масштаб қолданылды. 1137 жылғы 3 фут (1 м) шаршы картасы тасқа қашалған, әрбір торлы шаршы үшін 100 ли біркелкі тор масштабын ұстанды және Қытайдың жағалаулары мен өзен жүйелерінің контурларын дәл картаға түсірді, ол Үндістанға дейін созылды. Сонымен қатар, әлемдегі ең көне белгілі жер картасы 1155 жылы Ян Цзяның толықтырылған энциклопедиясынан табылды, ол Батыс Қытайды қытай карталарына тән ресми тор жүйесіз көрсетті. Газеттер б.з. 52 жылы Хань әулеті кезінде пайда болды және Суй әулеті кезінде суретті карталармен (қытайша: туцзин) бірге газеттер пайда болды, бірақ суретті газеттер Сун әулеті кезінде кеңінен таралды, онда олардың басты мақсаты саяси, әкімшілік және әскери мақсаттарға қызмет ету болды.

Жылжымалы түрдегі баспа

Қозғалмалы үлгідегі баспаның жаңашылдығын қолөнерші Би Шенг (990–1051) жасаған, оны алғаш рет ғалым және мемлекет қайраткері Шен Куо 1088 жылғы «Түс көрушілер бассейні» эсселерінде сипаттаған. Би Шенгтің түпнұсқа саздан жасалған қаріптер жинағы Шен Куоның жүрегі жақын туысына берілді және мұқият сақталды. Қозғалмалы үлгідегі баспа, бұрыннан кеңінен қолданылып келген ағаштан жасалған баспа әдісін күшейте түсті, мыңдаған құжаттар мен жазба әдебиеттерінің томдарын шығаруға мүмкіндік берді, оларды сауаттылығы жоғары азаматтар ынтамен оқыды. Баспа ісінің дамуы білім беру және ғалым-әкімдер класына терең әсер етті, себебі кітаптар жылдамырақ шығарылып, жаппай өндірілген баспа кітаптары қолмен көшірілген кітаптарға қарағанда арзан болды. Сун дәуіріндегі баспа және баспа мәдениетінің кеңеюі әлеуметтік мобильділіктің өсуіне және білімді элитаның кеңеюіне тікелей түрткі болды, соңғысы 11-ден 13-ғасырларға дейін едәуір үлкейді. Би Шенгтің ойлап тапқан қозғалмалы үлгідегі баспасы, қытай таңбаларының шектеулеріне байланысты, ағаштан жасалған баспамен бәсекелесе алмады, бірақ қозғалмалы үлгідегі баспа қолданыла берді және кейінгі кезеңдерде жақсартылды. Юань дәуірінің ғалым-әкімі Ван Чжэн жылдам қаріптеу процесін енгізді, Бидің пісірілген саздан жасалған қозғалмалы таңбалар жиынтығын ағаштан жасалғанмен алмастырды және қалайыдан жасалған қозғалмалы таңбалармен тәжірибе жүргізді. Мин әулетінің бай баспа демеушісі Хуа Суй (1439–1513) 1490 жылы Қытайдағы алғашқы металл қозғалмалы үлгіні (бронза қолданып) құрды. 1638 жылы Пекин газеті баспа процесін ағаштан жасалған баспадан қозғалмалы үлгідегі баспаға ауыстырды. Дегенмен, осы технологияны кеңінен қолдану Цинь әулеті кезінде басталды. Мысалы, 1725 жылы 5020 томдық «Ежелгі Қытайдың толық классикалық жинағы» энциклопедиясының 66 данасы басылды, бұл үшін 250 000 қозғалмалы таңба құйылып, бронзадан жасалды. 19 ғасырға қарай еуропалық үлгідегі баспа машинасы ескі қытайдың қозғалмалы үлгідегі баспа әдістерін ығыстырды, ал дәстүрлі ағаштан жасалған баспа қазіргі Шығыс Азияда сирек және эстетикалық мақсаттар үшін қолданылады.

Гидравликалық және теңіз техникасы

Сун дәуіріндегі ең маңызды теңіздік жаңалық – магниттік теңізші компасының енгізілуі болды, ол ауа райына қарамастан ашық теңізде дәл навигация жасауға мүмкіндік берді. Магниттелген компастың инесі, қытай тілінде «оңтүстікке бағыттаушы ине» деп аталады. Оны алғаш рет Шэнь Куо 1088 жылғы «Түс көру бассейні» атты еңбегінде сипаттады, ал теңізшілердің белсенді қолдануын Чжу Ю 1119 жылғы «Пингчжоу әңгімелері» еңбегінде алғаш рет атады. Сун дәуірінде гидротехникалық және теңіздік технологиялар саласында да маңызды жетістіктер болды. 10 ғасырда канал жүйелері үшін құлыптардың ойлап табылуы каналдың әртүрлі бөліктеріндегі су деңгейін көтеруге және төмендетуге мүмкіндік берді, бұл каналдық көлік қауіпсіздігін арттырды және үлкен баржаларды пайдалануға жол ашты. Сун дәуірінде су өткізбейтін бөлімдер жасалды, олар кемені батырмастан корпустағы зақымдарды жөндеуге мүмкіндік берді. 11 ғасырда қытайлықтар кемелерге зақым келген жағдайда, оларды судан шығарып жөндеу үшін құрғақ доктарды пайдаланды. Сун кемелерінің қабырғаларын нығайту үшін арқалықтарды қолданды, осылайша оларды қаңқа тәрізді құрылыммен бекітті. Рульдер 1 ғасырдан бері қытай кемелерінде орнатылған, бұл туралы сақталған Хань кеме қабірінің моделі куәландырады. Сун дәуірінде қытайлықтар кемелердің әртүрлі су тереңдіктерінде жүзуі үшін рульдерді механикалық түрде көтеру және төмендету тәсілін ойлап тапты. Сун анкерлердің тістерін бір бағытта емес, шеңбер пішінде орналастырды. Дэвид Графф пен Робин Хигамның айтуынша, бұл тәсіл оларды «сенімдірек» етіп бекітті.

Құрылыс инженерлігі және сәулет

Сун дәуіріндегі сәулет өнері жаңа биіктерге көтерілді. Ю Хао және Шэн Куо сияқты авторлар 10 және 11 ғасырларда сәулеттік жоспарлау, шеберлік және құрылыс инженериясы саласын баяндайтын кітаптар жазды. Шэн Куо, пагода мұнараларына диагональды желді нығайту үшін орнатылған көлбеу тіректер сияқты техникалық мәселелерді сипаттағанда, Ю Хаоның жазбаша диалогтарын сақтап қалды. Шэн Куо сондай-ақ Ю-дың әртүрлі ғимараттар үшін берген өлшемдерін және өлшем бірліктерін сақтады. 1103 жылы «Ингзао фаши» («Сәулеттік әдістер туралы трактат») атты еңбегін жариялаған сәулетші Ли Цзе (1065–1110) Ю Хаотың еңбектерін кеңейтіп, орталық мемлекеттік органдар мен империядағы шеберлер қолданған стандартты құрылыс кодекстерін жинақтады. Ол бекіністерді салудың, жобалаудың және пайдаланудың, тас жұмыстарын, ірі ағаш жұмыстарын, ұсақ ағаш жұмыстарын, ағаш кесуді, токарлық және бұрғылауды, аралауды, бамбукпен жұмысты, плитка салуды, қабырға салуды, бояу және әшекейлеуді, кірпіш салуды, жылтыр плитка жасауды стандартты әдістерін қарастырды және әктас қоспаларының пропорцияларын берді. Ли өзінің кітабында сәулеттік элементтердің егжей-тегжейлі және көрнекті суреттерін, сондай-ақ ғимараттардың қималарын ұсынды. Бұл суреттерде арқан тіректері, консольді қолдар, байланыстыратын арқалықтар мен көлденең арқалықтардың тірек және тікелей қосылыстары, сондай-ақ әртүрлі өлшемдердегі залдардың түрлерін көрсететін схемалар бейнеленген. Ол кітапта сипатталған және суреттелген барлық құрылыс элементтерінің стандартты өлшем бірліктері мен өлшемдерін де сипаттады. Үкімет монументалды құрылыс жобаларын қолдады, оның ішінде биік буддалық қытай пагодаларын және үлкен көпірлерді (ағаш немесе тас, фермалық немесе сегменттік аркалы көпірлер) салуды. Сун дәуірінде салынған көптеген пагодалар он қабаттан асып кетті. Ең танымалдары – Солтүстік Сун кезінде 1049 жылы салынған Темір пагода және Оңтүстік Сун кезінде 1165 жылы салынған Люхэ пагодасы, бірақ одан да көп болды. Ең биігі – 1055 жылы Хэбэйде салынған Ляоди пагодасы. Көпірлердің кейбіреулерінің ұзындығы шамамен 2 километрге жетті, ал көптегендері су арнасынан немесе шатқалдан екі қатарлы көліктердің бір мезгілде өтуіне жететіндей кең болды. Үкімет сондай-ақ өздерінің әкімшілік кеңселерiн, сарайлық пәтерлерін, қалалық бекіністерін, ата-бабалар ғибадатханаларын және будда ғибадатханаларын салуын қадағалады. Сәулетші, шебер, ағаш ұстасы және құрылыс инженерінің мамандықтары конфуцийлік ғалым-әкімнің мәртебесімен теңестірілмеді. Қытайда сәулеттік білім мыңдаған жылдар бойы ауызша беріліп келді, көбінесе әке-шебер ұлына. Сун дәуірінде құрылыс-инженерлік және сәулет мектептері болғандығы белгілі; ортағасырлық Фуцзянь провинциясындағы әйгілі көпір салушы Цай Сянь (1012–1067) басқарған престижді инженерлік мектептің бірі. Қазіргі ғимараттар мен құрылыс нұсқаулықтарының техникалық әдебиетінен басқа, Сун дәуірінің қала көріністерін және басқа да ғимараттарды бейнелейтін көркем туындылары қазіргі заманғы ғалымдарға Сун сәулетінің нюанстарын қайта құруға және түсінуге көмектеседі. Сун дәуірінің суретшілері Ли Чэн, Фан Куан, Гуо Си, Чжан Цзэдуан, Сун императоры Хуйцзун және Ма Лин ғимараттарды жақыннан суреттеді, сондай-ақ аркалы көпірлер, залдар мен павильондар, пагода мұнаралары және ерекше қытай қала қабырғалары бар қала көріністерін бейнеледі. Ғалым және мемлекет қайраткері Шэн Куо сәулетке қатысты сын-пікірлерімен танымал болды, ол суретшінің ғимараттардың бұрыштары мен бұрыштарына назар аударудан гөрі ландшафттың тұтас көрінісін бейнелеуі маңызды екенін айтты. Мысалы, Шэн суретші Ли Чэннің құрылыстарды суреттеуде «кішіні үлкеннен қарау» принципін сақтамағаны үшін сынады. Сун дәуірінде Гонсянда орналасқан Сун императорлық қабірлері сияқты пирамидалық қабір құрылыстары да болды. Гонсяннан алыс емес Байшада Сун дәуірінің тағы бір қабірі орналасқан, онда «есіктердің жоғары жағынан бастап тіректерге дейін қытай ағаш конструкциясының күрделі үлгілері кірпіштен жасалған қабырғаларды әшекейлейді». Байша қабірінің екі үлкен бөлмесі де конус тәрізді шатырлармен жабдықталған. Бұл қабірлерге апаратын даңғылдардың бойында Сун дәуірінің лауазымды адамдарының, қабір сақшыларының, жануарлардың және аңыздағы жаратылыстардың тас мүсіндері орналасқан.

Археология

Сун әміршілігінің өнер жинаудағы антикварлық ізденістерімен қатар, Сун кезіндегі ғалым-әкімдер мемлекеттік рәсімдердегі көне ыдыстарды қайта қолдану үшін археологиялық қазбалардан көне жәдігерлерді табуға ерекше қызығушылық танытты. Сун дәуірінің ғалым-әкімдері Шан дәуірінде (1600–1046 б.з.б.) жасалған, Шан дәуірінің оракул сүйектеріндегі жазумен жазылған ежелгі қола ыдыстарды тапқандарын мәлімдеді. Кейбіреулер осы қола ыдыстарды нақты жәдігерлерді зерттемей, тек қиял арқылы қайта жасауға тырысты, бұл әрекет 1088 жылғы еңбегінде Шэнь Куо тарапынан сынға алынды. Бірақ Шэнь Куо осыдан бөлек көп нәрсені де сынға алды. Шэнь өзінің әріптестерінің ежелгі жәдігерлерді ежелгі аристократияның немесе атақты "ақымақтардың" жасаған туындылары деп санауына қарсы болды. Шэнь ежелгі заманнан табылған қолөнер бұйымдары мен ыдыстарды бұрынғы дәуірлердің шеберлері мен қарапайым халықтың еңбегі деп дұрыс бағалады. Ол сондай-ақ, әріптестерінің археологияны тек мемлекеттік рәсімді жақсарту үшін пайдалануын мақұлдамады, себебі Шэнь археологияны зерттеуде ғана емес, сонымен қатар олардың функционалдығын зерттеуге және ежелгі жәдігерлердің бастапқы өндіріс процестерін анықтауға да баса назар аударды. Шэнь ежелгі мәтіндер мен қолданыстағы армиллярлық сфералардың үлгілерін пайдаланып, ежелгі стандарттарға сәйкес келетін жаңасын жасады. Ол арбалеттердегі масштабталған көру құрылғысын сияқты ежелгі қару-жарақтарды сипаттады. Ежелгі музыкалық өлшемдермен тәжірибе жасағанда, Шэнь ежелгі қоңырауды ілу үшін қуыс тұтқаны қолдануды ұсынды. Ежелгі мемлекеттік рәсімдерді қайта жаңғыртуға бағытталған археологияға деген үлкен қызығушылыққа қарамастан, Шэньнің кейбір әріптестері археологияны зерттеуге ұқсас көзқарас танытты. Оның замандасы Уянг Сю (1007–1072) тас пен қоладан жасалған ежелгі сүртулердің талдамалық каталогын құрастырды, ол ерте эпиграфия мен археологияның негізін қалады. 11 ғасырда Сун ғалымдары Хан әулетінің ғалымы Ву Лянның (78–151 ж.с.) ежелгі қабір табалдырығын тапты. Олар оның қабірінің қабырғаларын безендіретін ою-өрнектер мен барельефтердің сүртулерін жасады, оларды басқа жерде талдау үшін. Кейін жазылған тарихи еңбектердің сенімсіздігі туралы айта келе, эпиграф және ақын Чжао Минчжэнь (1081–1129) былай деді: "Тас пен қолаға жазылған жазулар оқиғалар болған кезде жасалған, сондықтан оларға күмәнсіз сенуге болады, демек, қарама-қайшылықтарды анықтауға болады". Тарихшы Р.С. Рудольф Чжаоның дәл мерзімдерді анықтау үшін заманауи дереккөздерді пайдалануға баса назар аударуы неміс тарихшысы Леопольд фон Ранке (1795–1886) уайымдаған нәрсеге ұқсас екенін және көптеген Сун ғалымдарымен бөлісілгенін айтады. Сун ғалымы Хун Май (1123–1202) Хуэйцзунның Хэчжэн және Сюаньхэ жылдарында (1111–1125) жасалған соттың "күлкілі" археологиялық каталогы Богутуды қатты сынады. Хун Май Хан әулетінің ескі ыдыстарын алып, оларды каталогтағы сипаттамалармен салыстырды, олардың дәл емес екенін анықтады және "күлкіге батып, жақтарымды ұстауға мәжбүр болдым" деді. Хун Май бұл қателердің кінәсін канцлер Цай Цзинге жатқызды, ол ғалымдарға жазбаша тарихты оқуға және кеңес алуға тыйым салған.