Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
1279 ж. Сун және Юань әулеттері арасындағы теңіз шайқасы
1279 naval battle between the Song and Yuan dynasties
Ямен шайқасы, сондай-ақ Яшан шайқасы деп те аталады, 1279 жылдың 19 наурызында Қытайдың оңтүстігінде болған теңіз шайқасы еді. Бұл монғолдар басқарған Юань әулетінің басқыншы күштеріне қарсы Сун әулетінің соңғы тұғыры саналады. 10:1 есе сандар бойынша артық болғанына қарамастан, Юань флоты күшті тактикалық және стратегиялық жеңіске жетіп, Сун әулетін талқандады. Бүгінде шайқас болған жер Гуандун провинциясының Цзянмэн қаласының Синьхуэй ауданындағы Ямен қаласында орналасқан.
The Battle of Yamen , also known as the Battle of Yashan , was a naval battle which took place in southern China on 19 March 1279. It is considered to be the last stand of the Song dynasty against the invading forces of the Mongol led Yuan dynasty. Although outnumbered 10 to 1, the Yuan navy delivered a crushing tactical and strategic victory, destroying the Song. Today, the battle site is located in the town of Yamen, in Xinhui County, Jiangmen, Guangdong.
Өмірбаян
1276 жылы Оңтүстік Сун соты Фучжоуға жақындап келе жатқан Юань әскерінен қашу үшін астанасы Линьаньнан асығыс шығып, император Гонды тұтқындауға қалдырды. Қарсылық үміті Гонгтың ағаларына, екі жас ханзадеге байланысты болды. Тоғыз жастағы үлкен ұлы Чжао Ши император деп жарияланды. 1277 жылы Фучжоу Юань әулетінің қолына өткенде, қуылған Оңтүстік Сун әулеті Куанчжоуға қашып келді, онда Сунның бас генералы Чжан Шицзе қашып кетуді жалғастыру үшін қайықтарды қарызға алуға тырысты. Бірақ мұсылман саудагер Пу Шуген олардың өтінішін қабылдамады, соның салдарынан Чжан Пудың мүлкін тәркілеп, Оңтүстік Сун соты ұрланған қайықтармен қашып кетті. Ашуға мініп, Пу Куанчжоуда императорлық рудың мүшелерін және көптеген шенеуніктерді өлтіріп, Юаньге бағынды, осылайша Юаньнің теңіз күштерін күшейтті. Соғыстың осы кезеңінде Сунның Юаньмен тікелей шайқасуға жеткілікті күші болмағаны анық болды. Сондықтан Чжан Шицзе қалған күштерімен үлкен флот құруға шешім қабылдады, бұл Сун соты мен әскерінің жағдай жақсарғанша бір жерден екінші жерге көшіп-қонуына мүмкіндік беретін еді. Сун соты Куанчжоудан Гуандунға жүзіп келді. Алайда, Чжао Шидің қайығы Лейчжоуға жол тартқанда дауылда құлап кетті. Ол аман қалғанымен, осы оқиғадан кейін ауырып қалды. Императорлық сарай кейін Лантау аралының Муй Восында паналады, онда Чжао Ши қайтыс болды; оның орнын жеті жасар інісі Чжао Бинг бағындырды. Чжан Шицзе жаңа императорды Яменге алып келіп, Юаньға қарсы қорғанысқа дайындалды. 1278 жылы Гуандун мен Цзянсиде Юаньға қарсы күрескен Вэнь Тяньсян Хайфэн округінде Ван Вэйи қолға түсті, осылайша жақын маңдағы Сунның барлық құрлық әскерлері жойылды.
In 1276, the Southern Song court, in their rush to flee the capital city of Lin'an to avoid Yuan forces approaching Fuzhou, left Emperor Gong behind to be captured. Hopes of resistance centered on two young princes, Gong's brothers. The older boy, Zhao Shi, who was nine years old, was declared emperor. In 1277, when Fuzhou fell to the Yuan dynasty, the exiled Southern Song dynasty fled to Quanzhou, where Zhang Shijie, the Grand General of Song, hoped to borrow boats to continue their flight. However, the Muslim merchant Pu Shougeng refused their request, prompting Zhang to confiscate Pu's properties and flee on stolen boats with the Southern Song court. In fury, Pu slaughtered imperial clan members and many officials in Quanzhou and surrendered to the Yuan, strengthening the Yuan's naval power. At this point of the war, it was obvious that the Song did not have sufficient strength to risk fighting the Yuan in a head on conflict. Zhang Shijie decided to build a vast fleet with what remained, to allow the Song court and soldiers to move from place to place until the situation improved. The Song court sailed to Guangdong from Quanzhou. However, Zhao Shi's boat capsized in a storm on the way to Leizhou. Although he survived, he fell ill because of this ordeal. The imperial court later sought refuge in Lantau Island's Mui Wo, where Zhao Shi eventually died; he was succeeded by his younger sibling, Zhao Bing, who was seven. Zhang Shijie brought the new emperor to Yamen and prepared the defense against the Yuan there. In 1278, Wen Tianxiang, who had fought against the Yuan in Guangdong and Jiangxi, was captured by Wang Weiyi in Haifeng County, eliminating all the Song land forces nearby.
Шайқас
1279 жылы Юань әскерінің қолбасшысы Чжан Хунфан Яменде Сун теңіз флотына шабуыл жасады. Гуанчжоуды бұрын басып алған Ли Хенг Чжан Хунфанға көмектесті. Сун әскерлерінің арасындағылардың бірі, теңіз флоты батысқа шегіну үшін алдымен шығанақтың аузын басып алу керектігін ұсынды. Чжан Шицзе өзінің әскерлерінің шайқастан қашуына жол бермеу үшін бұл ұсынысты қабылдамады. Одан кейін ол сол себепті құрлықтағы барлық сарайларды, үйлерді және бекіністерді өртеді. Чжан Шицзе 1000-ге жуық кемені тізбектеп, шығанақтың ішінде ұзын тізбек құрып, Жао Биннің қайығын флотының ортасына орналастырды. Бұл Сун кемелерінің шайқастан қашуына кедергі келтіру үшін жасалды. Юань әскерлері отты кемелерді Сун қатарына жіберді, бірақ Сун кемелері мұндай шабуылға дайын болды: барлық Сун кемелері отқа төзімді сазбен боялған еді. Юань әскерлері теңізден келіп жатқан су мен ағаш көздерін кесіп тастады. Көптеген бейбіт тұрғындармен бірге Сун жағында азық-түлік таусылды. Сун әскерлері құрғақ тағамдар жеп, теңіз суын ішуге мәжбүр болды, бұл оларды құстырып, жүрек ауруына шалдықты. Чжан Хунфан тіпті Чжан Шицзедің жүрдек інісін ұрлап, үш рет Чжан Шицзеден қарсы тұрудан бас тартуын сұрады, бірақ ол бас тартты. 18 наурыздың кешкісін Чжан Хунфан үлкен шабуылға дайындалды. Оқтарды қолданудан бас тартты, өйткені Хунфан оқтардың тізбектің құрылымын тым тиімді бұзуы мүмкін екенін, соның салдарынан Сун кемелеріне шегіну оңай болады деп ойлады. Келесі күні Чжан Хунфан теңіз күштерін төрт бөлікке бөлді: Сунның шығыс, солтүстік және оңтүстік жақтарына бірер бөлігін жіберді, ал Хунфан қалған бөлігін Сун күштерінен шамалы қашықтықта басқарды. Бірінші болып солтүстік бөлім Сун күштеріне шабуыл жасады, бірақ олар қайтарылды. Юань содан кейін мерекелік музыка ойната бастады, бұл Сунның Юань әскерлері той кешіріп, қауіпсіздік шараларын жеңілдетті деп ойлауына себеп болды. Түскі уақытта Чжан Хунфан алдыңғы жақтан шабуыл жасады, үлкен маталардың астына қосымша әскерлерді жасырды. Чжан Хунфанның қайықтары Сун флотилиясына жақындаған кезде Юань әскерлері шайқас дабылын берді. Сун әскерлері үлкен шабуылға емес, шағын шайқасқа дайындалған еді. Сун кемелеріне жебелердің күші зор шабуылы жасалды. Күтпеген шабуылға тап болған Сун флотилиясы бірден жеті кемесін және көптеген әскерлерін жоғалтты. Ауру және әлсіз Сун әскерлері Юань әскерлеріне қарсы тұра алмады, ал хаостық жағдай жауынгерлік басқаруды мүмкінсіз етті. Тізбектелген Сун кемелері орталыққа көмектесе де, шегіне де алмады. Сун әскерлері қаза тапқаннан кейін Сун сарайының қанды қырғыны басталды. Жеңіліске ұшырағанын көрген Чжан Шицзе өзінің ең жақсы әскерлерін таңдап, императорды құтқару үшін қашуға тырысып, тізбектен оншақты кемені кесіп алды. Юань әскерлері тез арада орталыққа және Чжао Бинге қарай жылдамдап, жолындағы барлық адамдарды өлтірді. Сол жерде премьер-министр Лу Сюфу бостандыққа шығудың үмітін жоғалтып, жас императорды өзімен бірге алып, теңізге секіріп, екеуі де суға батып кетті. Көптеген шенеуніктер мен әйелдер де солай істеді.
In 1279, Zhang Hongfan of the Yuan attacked the Song navy in Yamen. Li Heng, who previously had captured Guangzhou, reinforced Zhang Hongfan. Some within the Song forces suggested that the navy should first claim the mouth of the bay, to secure their line of retreat to the west. Zhang Shijie turned down this suggestion in order to prevent his soldiers from fleeing the battle. He then ordered the burning of all palaces, houses and forts on land for the same reason. Zhang Shijie ordered about 1,000 ships to be chained together, forming a long string within the bay, and placed Zhao Bing's boat in the center of his fleet. This was done to prevent individual Song ships from fleeing the battle. The Yuan forces steered fire ships into the Song formation, but the Song ships were prepared for such an attack: all Song ships had been painted with fire resistant mud. The Yuan navy then blockaded the bay, while the Yuan army cut off the Song's fresh water and wood sources on land. The Song side, with many non combatants, soon ran out of supplies. The Song soldiers were forced to eat dry foods and drink sea water, causing nausea and vomiting. Zhang Hongfan even kidnapped Zhang Shijie's nephew, asking Zhang Shijie to surrender on three occasions, to no avail. In the afternoon of 18 March, Zhang Hongfan prepared for a massive assault. The employment of cannons was turned down because Hongfan felt that cannons could break the chains of the formation too effectively, making it easy for the Song ships to retreat. The next day Zhang Hongfan split his naval forces into four parts: one each for the Song's east, north, and south sides, while Hongfan led the remaining portion to about a li away from the Song forces. First, the north flank engaged the Song forces but were repulsed. The Yuan then began playing festive music, leading the Song to think that the Yuan forces were having a banquet and lowering their guard. At noon Zhang Hongfan attacked from the front, hiding additional soldiers under large pieces of cloth. Once Zhang Hongfan's boats neared the Song fleet, the Yuan sounded the horn of battle, revealing the soldiers under the fabric. The Song troops were prepared for a small skirmish, not a large assault. Waves of arrows hit the Song ships. Caught off guard, the Song fleet immediately lost seven ships, along with a great number of troops in the process. The ill and weakened Song soldiers were no match for the Yuan troops in close combat, and the chaotic environment made battle command impossible. The chained Song ships could neither support the middle nor retreat. After the Song troops were killed, the bloody slaughter of the Song court began. Seeing that the battle was lost, Zhang Shijie picked out his finest soldiers and cut about a dozen ships from the formation in an attempted breakout to save the emperor. The Yuan forces quickly advanced to the center and to Zhao Bing, killing everyone in their way. There, Prime Minister Lu Xiufu saw no hope of breaking free and, taking the boy emperor with him, jumped into the sea, where both drowned. Many officials and concubines followed suit.
Салдары
"Тарих жоңғылары" кітабында айтылғандай, шайқастан жеті күн өткен соң мыңдаған мәйіт теңіз бетіне шықты. Деректерге сәйкес, жас императордың денесі бүгінгі Шэньчжэньдегі Шекоу маңынан табылды, бірақ оның нақты бейіті әлі табылған жоқ. Жан Шицзи шайқастан қашып құтылып, императорлық таққа жесір Ян арқылы келесі Сун императорын тағайындауға және Юань әулетіне қарсы күресті жалғастыруға үміттенді. Бірақ император Хуайцзунның қазасын естігеннен кейін, жесір Ян да теңізде өз-өзіне қол жұмсады. Жан Шицзи оны жағалауға жерледі. Ол және оның қалған әскерлері теңізде мерт болды деп есептелді, себебі көп ұзамай тропикалық дауыл болды. Алайда, оның өлімі моңғолдардың насихаты болуы мүмкін деген пікірлер де бар, өйткені оның флотының қалдықтары мен іздері табылған жоқ. Чжао Бин Сун әулетінің соңғы императоры болғандықтан, оның қазасы Сун әулетінің тарихын аяқтады, ал Құбылай хан басқаратын Юань әулеті Қытайдың барлық жерін бақылауына алды. Құбылай хан мен оның ұрпақтары мен ізбасарлары Хунъу императоры басқаратын Мин әулетінің билікке келуіне дейін 97 жыл бойы Қытайды биледі, сол кезде қытайлар моңғолдардан басып алынған жерлерін қайтарып алды. Пу Шоуген Сун әулетінен Юань әулетіне өткеніне қарамастан, Юань әулетінің соңына жақындағанда, Юань моңғолдары Пу Шоугеннің отбасына және мұсылмандарға қарсы шығып, Испа көтерілісінде Пу Шоугеннің ұрпақтарын өлтірді. Мешіттер мен шетелдік архитектуралық ескерткіштердің көп бөлігі қиратылды, ал Юань императорлық әскері Пу Шоугеннің ұрпақтарының көпшілігін өлтіріп, олардың мәйіттерін қорқынышты түрде қиратты. Сол жерде Жан Хонгфанның құрметіне тас қашалып қойылды. Сун әулетінің соңғы жылдарында қаза тапқандардың, соның ішінде Вэнь Тяньсян, Лу Сюфу және Жан Шицзи есімді тұлғалардың естелігі үшін айналасында көптеген храмдар салынды. 1980 жылдары Шекоу маңында Чжао Биннің құрметіне тағы бір ескерткіш орнатылды. Жасыл жапырақты көкөністерден жасалған сорпа, патриоттық сорпа, Теochew халқы үшін жас императорды еске алудың бір тәсіліне айналды. Бүгінде шайқас орнының шығысында Сун-Юань Ямен теңіз соғысы мәдениетінің туристік аймағы деп аталатын музейлік кешен орналасқан.
The History of Song records that, seven days after the battle, thousands of corpses floated to the surface of the sea. Reportedly, the body of the boy emperor was found near today's Shekou in Shenzhen, though his actual grave has yet to be found. Zhang Shijie, having escaped the battle, hoped to have Dowager Yang appoint the next Song emperor, and from there continue to resist the Yuan dynasty. However, after hearing of Emperor Huaizong's death, Dowager Yang also committed suicide at sea. Zhang Shijie buried her at the shore. He and his remaining soldiers were assumed to have drowned at sea, as a tropical storm whipped up soon afterwards. However, there have been suggestions that his death was simply Mongolian propaganda, since no remains or trace of his fleet were ever found. As Zhao Bing was the last Song emperor, his death effectively ended the Song dynasty, leaving the Yuan dynasty, under Kublai Khan, with all of China under its control. Kublai Khan and his successors and followers would rule China for 97 years until the rise of the Ming dynasty under the Hongwu Emperor, when the Chinese regained control of their lost territory from the Mongols. Despite Pu Shougeng defecting from the Song to the Yuan, towards the end of the Yuan dynasty, the Yuan Mongols turned against Pu Shougeng's family and the Muslims and slaughtered Pu Shougeng's descendants in the Ispah rebellion. Mosques and other buildings with foreign architecture were almost all destroyed and the Yuan imperial soldiers killed most of the descendants of Pu Shougeng and horrifically mutilated their corpses. A rock was carved in memory of Zhang Hongfan there. Many temples were built in the surrounding area in memory of those who lost their lives in the dying years of the Song dynasty, including Wen Tianxiang, Lu Xiufu and Zhang Shijie. In the 1980s, another memorial was built near Shekou to commemorate Zhao Bing. The preparation of a leafy greens soup dish, patriotic soup, has also become a way to memorialize the boy emperor by the Teochew people. Today, a museum complex, the Song Yuan Yamen Sea Warfare Culture Tourist Zone, lies just to the east of the battle site.