Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Мин әулетінің үшінші императоры (1402–1424 жылдары билеген)
3rd emperor of the Ming dynasty (r. 1402–1424)
Мин әулетінің императоры
the Ming dynasty emperor
Юнле императоры (2 мамыр 1360 – 12 тамыз 1424), жеке есімі Чжу Ди, Мин әулетінің үшінші императоры болды, ол 1402 жылдан 1424 жылға дейін биледі. Чжу Ди Мин әулетінің негізін қалаушы Хунгу императорының төртінші ұлы еді. 1370 жылдың мамыр айында ол Ян патшасы ретінде тағайындалды, оның патшалығының астанасы Бейпинг (қазіргі Пекин) болды. Чжу Ди моңғолдарға қарсы күресте қабілетті қолбасшы болды. Бастапқыда ол әкесінің үлкен ағасы Чжу Бяо және содан кейін Чжу Бяоның ұлы Чжу Юнвэнді мұрагер патшазада етіп тағайындағанын қабылдады, бірақ Чжу Юнвэн Цзяньвэнь императоры болып таққа отырғаннан кейін және өзінің қуатты туыстарын жазалап, шендерін төмендеткенде, Чжу Ди өзінің немересіне қарсы көтерілуге себеп тапты. Чжу Ди патшалығына жасалған алғашқы шабуылдардан аман қалды және Нанкиндегі Цзяньвэнь императорына қарсы Цзиньнань жорығын бастау үшін оңтүстікке бет бұрды. 1402 жылы ол сәтті түрде немере інісін құлатып, императорлық астана Нанкинге ие болды, содан кейін император жарияланды және «мәңгілік бақыт» деген мағына беретін «Юнле» дәуірін қабылдады. Өзінің заңдылығын нығайтуға құштар Чжу Ди Цзяньвэнь императорының билеуін жойды және балалық шағы мен көтерілісіне қатысты жазбаларды жою немесе бұрмалау үшін кең ауқымды күш-жігер жұмсады. Чжу Ди махаббат пен қамқорлыққа толы ортада өсті. Әкесі оған ең жақсы білім берді және тек оларға сеніп, көптеген ұлдары үшін ескі феодалдық биліктерді қайта орнатты. Чжу Ди Ян патшасы болып тағайындалды, бұл Юань әулетінің бұрынғы астанасы және Солтүстік Юаньға, Юань әулетінің мұрагеріне қарсы шайқас майданы болғандықтан маңызды орын еді. Чжу Ди Бейпингке көшіп келгенде, Юаньның бұрынғы Ханбалығы аштық пен аурудан қираған қала болды, бірақ ол әкесінің генералы Сю Дамен, сонымен қатар өз қайнағасымен бірге аймақты бейбіт етуді жалғастырды. Миннің ресми тарихтары Чжу Диді әкесіне оның энергиясымен, батылдығымен және көптеген жетістіктерінің арасындағы көшбасшылық қабілетімен әсер еткен адам ретінде бейнелейді; алайда, Мин әулеті оның билеу кезеңінде көптеген кері кетулерге ұшырады және Буир көліндегі маңызды жеңіске Чжу Ди емес, оның бауырының серкесі Лань Ю қол жеткізді. Сол сияқты, Хунгу императоры солтүстікке үлкен күштер жібергенде, олар Чжу Диге бағынбады.
The Yongle Emperor (2 May 1360 – 12 August 1424), personal name Zhu Di , was the third emperor of the Ming dynasty, reigning from 1402 to 1424. Zhu Di was the fourth son of the Hongwu Emperor, the founder of the Ming dynasty. He was originally enfeoffed as the Prince of Yan in May 1370, with the capital of his princedom at Beiping (modern Beijing). Zhu Di was a capable commander against the Mongols. He initially accepted his father's appointment of his eldest brother Zhu Biao and then Zhu Biao's son Zhu Yunwen as crown prince, but when Zhu Yunwen ascended the throne as the Jianwen Emperor and began executing and demoting his powerful uncles, Zhu Di found pretext for rising in rebellion against his nephew. Zhu Di survived the initial attacks on his princedom and drove south to launch the Jingnan campaign against the Jianwen Emperor in Nanjing. In 1402, he successfully overthrew his nephew and occupied the imperial capital, Nanjing, after which he was proclaimed emperor and adopted the era name "Yongle", which means "perpetual happiness". Eager to establish his own legitimacy, Zhu Di voided the Jianwen Emperor's reign and established a wide ranging effort to destroy or falsify records concerning his childhood and rebellion. Zhu Di grew up as a prince in a loving, caring environment. His father supplied nothing but the best education and, trusting them alone, reestablished the old feudal principalities for his many sons. Zhu Di was created Prince of Yan, a location important for being both the former capital of the Yuan dynasty and the frontline of battle against Northern Yuan, a successor state to the Yuan dynasty. When Zhu Di moved to Beiping, the former Khanbaliq of Yuan, he found a city that had been devastated by famine and disease, but he worked with his father's general Xu Da who was also his own father in law to continue the pacification of the region. The official Ming histories portray a Zhu Di who impressed his father with his energy, daring, and leadership amid numerous successes; nonetheless, the Ming dynasty suffered numerous reverses during his tenure and the great victory at Buir Lake was won not by Zhu Di but by his brother's partisan Lan Yu. Similarly, when the Hongwu Emperor sent large forces to the north, they were not placed under Zhu Di's command.
Билікке көтерілу
Хунгу императоры ұзақ өмір сүрді және оның бірінші мұрагері, Чжу Бао, Ивэнь ханзадасынан бұрын қайтыс болды. Ол мұрагерлік мәселесіне алаңдап, Хуан Минг Зу Сун әулеті үшін бірқатар жарлықтар шығарды. Бұл жарлықтарда билік тек императордың басты әйелінен туған балаларға берілетіні, Янь ханзадасы емес, Чжу Баоның ұлы Чжу Юнвэньге берілетіні нақты көрсетілді. Астананы басып алғаннан кейін, Чжу Ди бұрынғыдағы немере інісін жаман кеңестен құтқару туралы сөздерін ұмытып, Цзяньвэнь императорының билігін толығымен жойды және 1402 жылды Хунгу дәуірінің 35-ші жылы деп белгіледі. Кейде балалар өмірге қалдырылып, әйелдерге құлдыққа түсуге рұқсат берілді. Тазартылған ғалымдардың төртеуі Төрт шейіт ретінде танылды, олардың ең белгілісі – Цзяньвэнь императорының бұрынғы ұстазы Фан Сяору: оны туыстығының тоғыз дәрежесін де өлтірумен қорқытқанда, ол "Тоғызды есепке алмаңыз! Онды алыңыз!" деп жауап берді және Қытай тарихында жалғыз рет оған 10 туыстық дәрежесін орындау жазасы берілді: оның барлық отбасымен бірге, Фан Сяорудың бұрынғы шәкірттері мен әріптестері де, Юнле императорының елшілері таба алғандарының барлығы да өлтірілді. Оның белі екіге бөлінген кезде, Фан өзінің қанымен еденге «篡» («басып алушы») деген таңбаны жазыпты және осы оқиғада тағы 872 адам өлімге кесілген. Юнле императоры дәстүрлі рәсімдерді қатаң сақтап, көптеген халықтық сенімдерді құрметтеді. Ол сарайдағы тұрмыстың исін шаруасызданбай, буддизм мен буддистік мерекелерді азаматтық наразылықты басуға пайдаланды. Ол Қытайдың түрлі тайпалары арасындағы соғысты тоқтатты және Мин империясының ішінде бейбітшілікті қамтамасыз ету үшін провинцияларды қайта ұйымдастырды. Эрнст Фабер Юнле императорын «шынайы буддист» деп сипаттады. Көтерілістен кейінгі империяны басқарудың күйзелісі мен ауыр ой-санасынан Юнле императоры өзінің үкіметінде қызмет ететін ғалымдарды іздеді. Ол көптеген ең жақсы ғалымдарды үміткерлер ретінде таңдап, оларды таңдауда ерекше көңіл бөлді, тіпті адамдарды жұмысқа алу шарттарын жасады. Ол сондай-ақ Қытайдағы буддизмнің құлдырауына да алаңдады.
The Hongwu Emperor was long lived and outlived his first heir, Zhu Biao, Crown Prince Yiwen. He worried about his succession and issued a series of dynastic instructions for his family, the Huang Ming Zu Xun. These instructions made it clear that the rule would pass only to children from the emperor's primary consort, excluding the Prince of Yan in favour of Zhu Yunwen, Zhu Biao's son. Having captured the capital, Zhu Di now left aside his former arguments about rescuing his nephew from evil counsel and voided the Jianwen Emperor's entire reign, taking 1402 as the 35th year of the Hongwu era. although children were sometimes spared and women were sometimes permitted to choose slavery instead. Four of the purged scholars became known as the Four Martyrs, the most famous of whom was Fang Xiaoru, the former tutor to the Jianwen Emperor: threatened with execution of all nine degrees of his kinship, he fatuously replied "Never mind nine! Go with ten!" and alone in Chinese history he was sentenced to execution of 10 degrees of kinship: along with his entire family, every former student or peer of Fang Xiaoru that the Yongle Emperor's agents could find was also killed. It was said that as he died, cut in half at the waist, Fang used his own blood to write the character 篡 ("usurper") on the floor and that 872 other people were executed in the ordeal. The Yongle Emperor followed traditional rituals closely and held many popular beliefs. He did not overindulge in the luxuries of palace life, but still used Buddhism and Buddhist festivals to help calm civil unrest. He stopped the warring between the various Chinese tribes and reorganised the provinces to best provide peace within the Ming Empire. The Yongle Emperor was said to be an "ardent Buddhist" by Ernst Faber. Due to the stress and overwhelming amount of thinking involved in running a post rebellion empire, the Yongle Emperor searched for scholars to serve in his government. He had many of the best scholars chosen as candidates and took great care in choosing them, even creating terms by which he hired people. He was also concerned about the degeneration of Buddhism in China.
Тибетпен қарым-қатынастар
1403 жылы Йонгле императоры Тибетке хаттар, сыйлықтар және елшілерді жіберіп, Тибет буддизмінің Кагью мектебінің бесінші Гьялва Кармапасы Дешин Шекпаны императорлық астанаға келуге шақырды – бұл, көрінетін болса, Бодхисаттва Авалокитешвараның көрінісінен кейін болған. Ұзақ сапардан кейін Дешин Шекпа 1407 жылғы 10 сәуірде Нанкинге филге мініп, императорлық сарайға қарай келді, онда ондаған мың монахтар оны құрметпен қарсы алды. Дешин Шекпа Йонгле императорын әр түрлі халыққа әр түрлі діндердің керектігіне көндірді, бұл біреуі екіншісінен жақсы дегенді білдірмейді. Кармапа сапары барысында зор құрметке ие болды және көптеген керемет оқиғалар жайлы айтылды. Ол сондай-ақ императорлық отбасы үшін рәсімдер өткізді. Император оған 700 өлшемде күміс заттар сыйлап, «Асыл діни патша, Батыстың Ұлы махаббатшысы, Бейбітшілік Буддасы» деген құрметті атақ берді. Британ мұражайындағы хатванга – Йонгле императорының Кармапаға сыйлаған заттарының бірі еді. Діни мәселеден бөлек, Йонгле императоры 13-14 ғасырлардағы Юань хандары Сакьяпамен орнатқан одақ сияқты Кармапамен де одақ құруды қалады. Ол Тибетті Кармапаның билігінде біріктіру үшін әскер жіберуді ұсынды, бірақ Дешин Шекпа одан бас тартты, себебі Тибеттің бір бөлігі әлі де бұрынғы Юань әулетінің жақтастарының бақылауында болды. Дешин Шекпа 1408 жылғы 17 мамырда Нанкиннен кетіп қалды. 1410 жылы ол Цурфуға оралды, онда жер сілкінісінен зардап шеккен монастырын қайта жаңартуға кірісті. Кармапаның сапарынан кейін Йонгле өзін буддалық даналыққа ие билеуші деп жариялады. Оның билігін және билік ету құқығын көрсету үшін императорлық шеберханаларда көптеген тибет буддалық өнер туындылары жасалды.
In 1403, the Yongle Emperor sent messages, gifts, and envoys to Tibet inviting Deshin Shekpa, the fifth Gyalwa Karmapa of the Kagyu school of Tibetan Buddhism, to visit the imperial capital – apparently after having a vision of the Bodhisattva Avalokitesvara. After a very long journey, Deshin Shekpa arrived in Nanjing on 10 April 1407 riding on an elephant towards the imperial palace, where tens of thousands of monks greeted him. Deshin Shekpa convinced the Yongle Emperor that there were different religions for different people, which does not mean that one is better than the others. The Karmapa was very well received during his visit and a number of miraculous occurrences were reported. He also performed ceremonies for the imperial family. The emperor presented him with 700 measures of silver objects and bestowed the title of 'Precious Religious King, Great Loving One of the West, Mighty Buddha of Peace'. A khatvanga in the British Museum was one of the objects given to the Karmapa by the Yongle Emperor. Aside from the religious matter, the Yongle Emperor wished to establish an alliance with the Karmapa similar to the one the 13th and 14th century Yuan khans had established with the Sakyapa. He apparently offered to send armies to unify Tibet under the Karmapa but Deshin Shekpa demurred, as parts of Tibet were still firmly controlled by partisans of the former Yuan dynasty. Deshin Shekpa left Nanjing on 17 May 1408. In 1410, he returned to Tsurphu where he had his monastery rebuilt following severe damage from an earthquake. After the Karmapa's visit, Yongle styled himself a Buddhist sage ruler. A large amount of Tibetan Buddhist art was created in imperial workshops to demonstrate his authority and right to govern.
Мұрагерді таңдау
Ол мұрагерді таңдауға келгенде, Юнле императоры екінші ұлын, Чжу Гаосуды, Хан әмірі етіп тағайындауды қалаған. Чжу Гаосудың батыл, жауынгерлік мінезі ағасының зиялы және қайырымды табиғатына күрт қайшы келді. Көптеген кеңесшілерінің ескертулеріне қарамастан, Юнле императоры үлкен ұлы Чжу Гаочжиді (кейіннен Хункси императоры) мұрагер етіп тағайындады, бұл Си Цзиньнің кеңесінің арқасында болды. Соның салдарынан Чжу Гаосу қатты ашуланып, әкесінің ықыласын алу үшін күресін тоқтатпады және өзінің әмірлігі орналасқан Юньнань провинциясына көшуден бас тартты. Ол тіпті Си Цзиньнің кеңесіне қарсы әрекет етіп, соңында оны өлтірді.
When it was time for him to choose an heir, the Yongle Emperor wanted to choose his second son, Zhu Gaoxu, Prince of Han. Zhu Gaoxu had an athletic warrior personality which contrasted sharply with his elder brother's intellectual and humanitarian nature. Despite much counsel from his advisers, the Yongle Emperor chose his older son, Zhu Gaozhi (the future Hongxi Emperor), as his heir apparent mainly due to advice from Xie Jin. As a result, Zhu Gaoxu became infuriated and refused to give up jockeying for his father's favour and refusing to move to Yunnan Province, where his princedom was located. He even went so far as to undermine Xie Jin's counsel and eventually killed him.
Ұлттық экономика және құрылыс жобалары
Юнле императоры Цзяньвэнь императорын құлатып, Қытайдың ауылдары қирады. Жаңа экономиканың нашарлығы төмен өндіріс пен халық азаюымен байланысты болды. Император Юнле жаңа экономиканы нығайту және тұрақтандыру үшін ұзақ және кең жоспар құрды, бірақ ең алдымен наразылықты басу қажет еді. Ол осындай қауесет таратушы жемқор шенеуніктерді қызметтен алу үшін цензураның күрделі жүйесін құрды. Император өзінің ең сенімді адамдарын құпия қоғамдарды, қарақшыларды және оның басқа туыстарына адал болғандарды анықтауға немесе жоюға жіберді. Экономиканы нығайту үшін ол халық азаюына қарсы күресті, барлық қолда бар жұмыс күшін пайдаланды және тоқыма және ауыл шаруашылығы өндірісін арттырды. Юнле императоры сондай-ақ Янцзы дельтасы сияқты өндірістік аймақтарды қайтаруға тырысты және Ұлы каналды кеңінен қайта құруды ұсынды. Оның тұсында Ұлы канал толығымен қайта салынды және әлемнің түкпір-түкпірінен әкелінген тауарларды тасымалдады. Юнле императорының қысқа мерзімді мақсаты солтүстік қалалық орталықтарды, әсіресе Пекиндегі жаңа астанасын жандандыру болды. Ұлы канал қайта салынбастан бұрын, астық Пекинге екі жолмен жеткізілді: бірі – Лиуцзяганг порты арқылы (Сучжоу маңындағы), екіншісі – Хуаи өзенін және Шандоңның оңтүстік-батысын басып өткеннен кейін, астықты үлкен кемелерден шағын баржаларға, содан кейін Сары өзендегі үлкен кемелерге ауыстыру процесі еді. Жыл сайын солтүстікке қажетті төрт миллион ши (бір ши 107 литрге тең) сыйлық астық жіберумен екі процесс те тиімсіз болды. Император Юнле астанасын Пекинге көшіруді жоспарлады. Халық арасындағы әңгімеге сүйенсек, императордың кеңесшілері императорды Нанкин төңірегіндегі төбелерге алып барып, император сарайының артиллерия шабуылына осал екенін көрсеткенде астана көшірілді. Император Пекинде үкімет кеңселері, шенеуніктер мен императорлық отбасы тұратын ғимараттардың үлкен кешенін салуды жоспарлады. Ұзақ құрылыс жұмысынан кейін (1407–1420) Тыйым салынған қала аяқталды және келесі 500 жылға императорлық астана болды. Юнле императоры Нанкиндегі әкесінің Сяолин кесенесінің сәулеттік ансамблін сегіз метрлік тас бағанасы бар монументалды "Төрт қанатты павильонмен" (Sifangcheng) аяқтады, ол Хунгу императорының қасиеттері мен артықшылықтарын мадақтады. Шындығында, Юнле императорының ескерткіш құру идеясы 73 метрлік бесәде тас бағананы орнату еді. Алайда, ескерткіштің үлкен бөліктерін жылжыту немесе орнату мүмкін болмағандықтан, олар Яншань карьерінде аяқталмай қалды және осы күнге дейін сол жерде тұр. Хунгу императоры өзінің ұрпақтарын өзінің Сяолин кесенесінің жанында жерлеуді қалаған болса да (Хунгу императорының мұрагері Чжу Бяо осылай жерленді), Юнле императорының астананы Пекинге көшіруі жаңа императорлық қабір салуды қажет етті. Фэншуй мамандарының кеңесі бойынша, Юнле императоры Пекиннің солтүстігіндегі жерді таңдады, онда ол және оның мұрагерлері жерленетін болды. Келесі екі ғасыр ішінде Мин қабірлеріне барлығы он үш император жерленді.
After the Yongle Emperor's overthrow of the Jianwen Emperor, China's countryside was devastated. The fragile new economy had to deal with low production and depopulation. The Yongle Emperor laid out a long and extensive plan to strengthen and stabilise the new economy, but first he had to silence dissension. He created an elaborate system of censors to remove corrupt officials from office that spread such rumors. The emperor dispatched some of his most trusted officers to reveal or destroy secret societies, bandits, and loyalists to his other relatives. To strengthen the economy, he fought population decline, using the most he could from the existing labour force, and maximising textile and agricultural production. The Yongle Emperor also worked to reclaim production rich regions such as the Lower Yangtze Delta and called for a massive reconstruction of the Grand Canal. During his reign, the Grand Canal was almost completely rebuilt and was eventually moving imported goods from all over the world. The Yongle Emperor's short term goal was to revitalise northern urban centres, especially his new capital at Beijing. Before the Grand Canal was rebuilt, grain was transferred to Beijing in two ways; one route was simply via the East China Sea, from the port of Liujiagang (near Suzhou); the other was a far more laborious process of transferring the grain from large to small shallow barges (after passing the Huai River and having to cross southwestern Shandong), then transferred back to large river barges on the Yellow River before finally reaching Beijing. With the necessary tribute grain shipments of four million shi (one shi equal to 107 liters) to the north each year, both processes became incredibly inefficient. The Yongle Emperor ambitiously planned to move his capital to Beijing. According to a popular legend, the capital was moved when the emperor's advisers brought the emperor to the hills surrounding Nanjing and pointed out the emperor's palace showing the vulnerability of the palace to artillery attack. The emperor planned to build a massive network of structures in Beijing in which government offices, officials, and the imperial family resided. After a painfully long construction time (1407–1420), the Forbidden City was finally completed and became the imperial capital for the next 500 years. The Yongle Emperor finalised the architectural ensemble of his father's Xiaoling Mausoleum in Nanjing by erecting a monumental "Square Pavilion" (Sifangcheng) with an eight metre tall tortoise borne stele, extolling the merits and virtues of the Hongwu Emperor. In fact, the Yongle Emperor's original idea for the memorial was to erect an unprecedented stele 73 metres tall. However, due to the impossibility of moving or erecting the giant parts of that monuments, they have been left unfinished in Yangshan Quarry, where they remain to this day. Even though the Hongwu Emperor may have meant for his descendants to be buried near his own Xiaoling Mausoleum (this was how the Hongwu Emperor's heir apparent, Zhu Biao was buried), the Yongle Emperor's relocation of the capital to Beijing necessitated the creation of a new imperial burial ground. On the advice of fengshui experts, the Yongle Emperor chose a site north of Beijing, where he and his successors were to be buried. Over the next two centuries, thirteen emperors in total were laid to rest in the Ming tombs.
Дін және философия
Юнле императоры – қытайлық дәстүрді сақтаушы. Ол конфуциандық ілімді насихаттады, дәстүрлі рәсімдерді сақтап, классикалық мәдениетке құрмет көрсетті, сондай-ақ Жэньву Дадиге арналған Удан тауындағы көптеген даостық ғибадатханалар мен монастырларды жаңартты. Оның билігі тұсында көптеген будда және даостық ғибадатханалар салынды. Юнле императоры Қытайдан бұрынғы Юань әулетінің ықпалын жоюға тырысты; моңғолдық танымал есімдерді, әдет-ғұрыптарды, тілді және киімдерді пайдалануға тыйым салынды. Юнле императоры Нанкин және Сиань қалаларында мешіттер салуға демеушілік жасады; екеуі де бүгінге дейін сақталған. Мешіттерді жөндеуге ұсыныс жасалды және оларды басқа мақсаттарға пайдалануға тыйым салынды. Ол Ұлы хатшы Сье Цзиньге Қытай өркениетінің жинағы – «Юнле энциклопедиясын» жазуды тапсырды. Бұл энциклопедия 1408 жылы аяқталды және 2007 жылдың соңында Уикипедиядан озып кеткенге дейін әлемдегі ең ірі жалпы энциклопедия болып саналды.
The Yongle Emperor was a Chinese traditionalist. He promoted Confucianism, retained traditional ritual ceremonies, and respected the classical culture, overhauled numerous Taoist temples and monasteries in Mount Wudang dedicated to Zhenwu Dadi. During his reign, many Buddhist and Taoist temples were built. The Yongle Emperor sought to eradicate old Yuan influence from China; the use of popular Mongol names, habits, language, and clothing were forbidden. The Yongle Emperor sponsored a mosque each in Nanjing and Xi'an; both survive. Repairs to mosques were encouraged and conversion to other uses was forbidden. He commissioned Grand Secretary Xie Jin to write the Yongle Encyclopedia, a compilation of Chinese civilization. It was completed in 1408 and was the world's largest general encyclopedia until being surpassed by Wikipedia in late 2007.
Моңғолдарға қарсы соғыстар
Монғол шапқыншылары Мин империясына әлі де көптеген қиындықтар туғызды. Сондықтан Юнле императоры осы қатерді жоюға кірісті. Ол монғол далаларына бес әскери жорық ұйымдастырып, Хунгу императорынан жеңілген соң солтүстікке қашқан Юань әулетінің қалдықтарын талқандады. Ол солтүстік шекарасын нығайтып, монғолдарды ұстап тұру үшін серіктестіктер жасады. Оның стратегиясы – монғолдарды экономикалық жағынан Қытайға тәуелді ету және олардың әскери күшін әлсірету үшін Монғолияға үнемі шабуылдар жасау болды. Юнле императоры Моңғолияны Қытайдың қарауына өткізуге тырысты, барлық тайпаларды Мин империясының бағыныштылары деп жариялауды және монғолдарды оқшаулауды көздеді. Соғыс кезінде Юнле императоры атты әскердің маңыздылығын түсініп, жылқыны жеткілікті мөлшерде ұстауға көп қаражат жұмсады. Император өмірінің соңына дейін монғолдармен күресті. Жеңістер мен жеңілістер кезекпен келді, бірақ императордың монғолдарға қарсы екінші жеке жорығынан кейін Мин империясы жеті жылдан астам бейбіт өмір сүрді.
Mongol invaders were still causing many problems for the Ming Empire. The Yongle Emperor prepared to eliminate this threat. He mounted five military expeditions into the Mongol steppes and crushed the remnants of the Yuan dynasty that had fled north after being defeated by the Hongwu Emperor. He repaired the northern defences and forged buffer alliances to keep the Mongols at bay in order to build an army. His strategy was to force the Mongols into economic dependence on the Chinese and to launch periodic initiatives into Mongolia to cripple their offensive power. He attempted to compel Mongolia to become a Chinese tributary, with all the tribes submitting and proclaiming themselves vassals of the Ming Empire, and wanted to contain and isolate the Mongols. Through fighting, the Yongle Emperor learned to appreciate the importance of cavalry in battle and eventually began spending much of his resources to keep horses in good supply. The emperor spent his entire life fighting the Mongols. Failures and successes came and went, but after the emperor's second personal campaign against the Mongols, the Ming Empire was at peace for over seven years.
Вьетнамды жаулап алу
Вьетнам Юнле императорының билігі кезінде қиындықтардың маңызды көзі болды. 1406 жылы император өзін Трэн әулетінің мүшесі деп мәлімдеген үміткердің бірнеше ресми өтінішіне жауап берді, бірақ Вьетнамға келген кезде үміткер де, онымен бірге келген қытай елшісі де шабуылға ұшырап, қаза тапты. Бұл мәселеге жауап ретінде Юнле императоры Чжан Фу мен Му Шенг басқаратын екі әскерді Вьетнамды басып алуға жіберді. Трэн әулетінің соңғы қалған мүшелері, соның ішінде Трэн Нгокь, Мин әулеті тарапынан өлтіріліп, Вьетнам 939 жылға дейін Қытайдың провинциясы ретінде қосылды. 1407 жылы Хо әулеті жеңілгеннен кейін, қытайлықтар халықты қытайландыруға бағытталған күшті және тұрақты күш-жігерді бастады. Юнле императоры Анамдағы Мин әскерлеріне буддалық және даосизм мәтіндерінен басқа барлық кітаптарды өртеп жіберуді бұйырды. Вьетнамдықтарға Мин шенеунігі арқылы ханқытай киімдерін киюге және бір ай ішінде шаштарын қысқа емес, ұзын өсіруге бұйрық берілді. Сондай-ақ, тіс қарату әдетіне тыйым салынды, осылайша вьетнамдық мәдениетті солтүстік мәдениетіне жақындатуға тырысты. Бао Тхен пагодасы сияқты бірнеше ежелгі орындар тоналып, қиратылды. 1407 жылдың 2 желтоқсанында Юнле императоры Чжан Фуға бейкүнә вьетнамдықтарға зиян келтірмеуді бұйырды және көтерілісшілердің отбасы мүшелеріне, егер олардың өзі көтеріліске қатыспаса, жеңілдік көрсетуді тапсырды. 1418 жылдың басында Ле әулетін құрған Ле Лой Мин әулетіне қарсы ірі көтеріліс бастады. 1424 жылы Юнле императоры қайтыс болған кезде Ле Лой басшылығындағы вьетнамдық көтерілісшілер провинцияның көп бөлігін басып алды. 1427 жылы Сюанде императоры атасы бастаған әрекеттен бас тартып, Вьетнамның тәуелсіздігін ресми мойындады, бірақ олар вассалдық мәртебеге келісуі керек болды.
Vietnam was a significant source of difficulties during the Yongle Emperor's reign. In 1406, the emperor responded to several formal petitions from a pretender claiming to be a member of the Trần dynasty, however on arrival to Vietnam, both the pretender and the accompanying Chinese ambassador were ambushed and killed. In response to this insult, the Yongle Emperor sent two armies led by Zhang Fu and Mu Sheng to conquer Vietnam. As the last remnants of the Trần royal family were all executed by the Ming including Trần Ngỗi, Vietnam was integrated as a province of China, just as it had been up until 939. With the Hồ dynasty defeated in 1407, the Chinese began a serious and sustained effort to sinicise the population. The Yongle Emperor issued an order to Ming soldiers in Annam to burn all books except Buddhist and Taoist texts. The Vietnamese were ordered through a Ming official to switch to Han Chinese clothing, and to start growing their hair long instead of cutting it short, within a month. The practice of teeth blackening was also forbidden, to make Vietnese culture conform more with that in the north. Various ancient sites such as Báo Thiên Pagoda were looted and destroyed. On 2 December 1407, the Yongle Emperor gave orders to Zhang Fu that innocent Vietnamese were not to be harmed, ordering family members of rebels to be spared such as young males if they themselves were not involved in rebellion. In early 1418, Lê Lợi, who founded the Lê dynasty, started a major rebellion against Ming rule. By the time the Yongle Emperor died in 1424, the Vietnamese rebels under Lê Lợi's leadership had captured nearly the entire province. By 1427, the Xuande Emperor gave up the effort started by his grandfather and formally acknowledged Vietnam's independence on condition they accept vassal status.
Дипломатиялық миссиялар және әлемді зерттеу
Қытайдың бүкіл әлемге ықпалын кеңейту ниетімен Юнле императоры адмирал Чжэн Хэ басқарған зор және ұзақ мерзімді қазына сапарларын демеушілік етті. Қытай кемелері Юнле императорының билігі алдында және кейін Жапонияға, Рюкюге және Оңтүстік-Шығыс Азияның көптеген жерлеріне сапарларын жалғастырғанмен, Чжэн Хэ экспедициялары Қытайдың әлемді теңіз арқылы зерттеудегі жалғыз маңызды сапары болды (дегенмен, қытайлықтар Тан әулеті немесе одан ертерек Арабияға, Шығыс Африкаға және Египетке жүзіп келген болуы мүмкін). Бірінші экспедиция 1405 жылы басталды (Генрих Кемеші Португалияның ашылу сапарларын бастағанға дейін 18 жыл бұрын). Экспедицияларды Чжэн Хэ және оның серіктері (Ван Цзиньхун, Хун Бао және т.б.) басқарды. 1405 жылдан 1433 жылға дейін жеті экспедиция ұйымдастырылды, олар Азияның ірі сауда орталықтарына (Тенавараи (Дондра бас), Хормуз және Аденге дейін) және Солтүстік-Шығыс Африкаға (Малинди) жетті. Кейбір кемелер адам тарихындағы ең үлкен желкенді ағаш кемелер болғанға ұқсайды. Қытай экспедициялары техникалық және логистикалық жағынан тамаша жетістіктерге қол жеткізді. Юнле императорының ізбасарлары, Хунси және Сюанде императорлары, осы қымбат экспедициялардың Мин империясына зиян келтіретінін сезінді. Хунси императоры экспедицияларды тоқтатты, ал Сюанде императорының ұрпақтары Чжэн Хэ қазынасы туралы көптеген мәліметтерді жасырды. 1406 жылдың 30 қаңтарында Юнле императоры Рюкюлықтардың өз балаларының кейбіреулерін Мин император сарайында қызмет ету үшін евнухтарға айналдыру үшін кастрациялағанда қорқыныш білдірді. Император кастрацияланған балалардың кінәсіз екенін және кастрациялауға лайық емес екенін айтты, оларды Рюкюға қайтарды және енді евнухтар жібермеуді бұйырды. 1411 жылы Цзилиньде салынған, Юрчен евнухы Ишиха басқарған кішкентай флот Сунгари және Амур өзендерімен төменге жүзіп өтті. Экспедиция аймақта Нұрған аймақтық әскери комиссиясын құрды, штаб-пәтері қытайлар Телин деп атаған жерде (特林; қазіргі Тир ауылы, Ресей) орналасқан. Жергілікті нивх немесе тунгус басшыларына императорлық әкімшілікте лауазымдар берілді. Ишиха экспедициялары Юнле және Сюанде императорларының тұсында бірнеше рет төменгі Амурға оралды, соңғысы 1430 жылдары аймаққа барды. Қытайға шабуыл жасау ниеті болған Тимурдың өлімінен кейін Мин империясы мен Шахрухтың Персия және Трансоксаниядағы мемлекеті арасындағы қарым-қатынас жақсарды, ал мемлекеттер бірнеше рет үлкен ресми делегацияларды алмастырды. Самарқанда мен Гератта Мин империясының елшісі Чэнь Чэн мен оның әріптесі Гиясудин Дин Наққа бір-бірінің мемлекеттеріне жасаған сапарлары туралы егжей-тегжейлі жазбалар қалдырды. Юнле императорының жұбайларының бірі Джурчен ханшайымы болды, нәтижесінде оған қызмет ететін евнуктердің көп бөлігі Джурчен тегінен шықты, әсіресе Ишиха. Маньчжуриядағы Мин билігінің салдарынан қытай мәдени және діни ықпалы, мысалы, қытайлық Жаңа жыл, «қытай құдайы», айдаһар, спираль, шиыршықтар сияқты қытай мотивтері, сондай-ақ егіншілік, мал шаруашылығы, жылыту, темір ыдыстар, жібек және мақта сияқты материалдық игіліктер Амур тумалары арасында тарады. Юань билігінен кейін Сахалиннің Айну және Нивхтары Маньчжурия Мин билігіне өткеннен кейін Қытайдың Мин әулетіне бағынышты болды. Болуохе, Нангар және Вулие Юаньмен соғыс 1308 жылы аяқталғаннан кейін Айнудан алым-салық алу үшін құрылған Юань бекеттері болды. Сахалин мен Амур өзенінің маңындағы Мин қытайлық бекеттері 1409 жылы Юнле императорының Нуркан (Нұрған) бекеттерін құрғаннан кейін 15 ғасырда Сахалин, Уилта және Нивхтардан жануар терісін сыйлық ретінде алды. Мин сондай-ақ Вулиеде бекет ұстады және 1431 жылы Сахалиннен көмекші қолбасшы Алигеден мысық терісінен сыйлық алды. Мин Сахалиннің жергілікті басшыларына вейчжэнфу (бағындыруға жауапты лауазымды адам), жихуи цианши (жардамшы қолбасшы), жихуи тонгжи (орынбасары) және жихуиши (басшы) сияқты атақтар тағайындады. 1437 жылы Мин әулеті Алинге, Туолинга, Санчиха және Жалуха басшыларынан алым-салық алды. Сахалиннің жергілікті халқы арасында басшы лауазымы әкесінен ұлына мұрагерлік жолмен беріліп, ұлдары әкелерімен бірге Вулиеге келді. Мин билігі Сахалиннің Айну, Уилта және Нивхтарына сыйлық бергеннен кейін тиісті дәрежелі жібек киімдер берді. Теңіз провинциясы аймағында Сахалиннің жергілікті халқы үшін Миннің «бағындырылған халықтар жүйесі» болды. Сахалин осы сауда арқылы Азия материгінен темір құралдар алды. 1456–1487 жылдары тунгус тайпалары осы саудаға қосылды. Жергілікті басшылық иерархияларына Мин қытайлықтары берген саяси лауазымдар енгізілді. Миннің Сахалиндегі жүйесін Цин әулеті үлгі етті. Сахалиндегі Нивх әйелдері Миннің Сахалин мен Амур өзені аймағынан алым-салық алған кезде Миннің Хан қытайлық шенеуніктеріне үйленді. Юнле императоры Чжэн Хэ сапарлары кезінде Лузонға Мин губернаторын тағайындады және 1405 жылы осы лауазымға Ко ч'а лао (許柴佬; Xu Chailao) тағайындалды. Қытай архипелагтағы басшылардың арасында да вассалдарға ие болды. Юнле императорының билігінде Қытай аймақпен саудада үстемдікке жетті. Лузонның жергілікті билеушілері Юнле императоры тағайындаған губернатор немесе «жоғары лауазымды шенеунік» арқылы «бекітілді». Лузон, Сулу (Падука Пахала патшалығымен), Суматра және Бруней мемлекеттері Мин империясымен дипломатиялық қарым-қатынас орнатып, елшілер алмастырды және Юнле императорына сыйлықтар жіберді. Юнле императоры Шахрух Мирзамен елшілер алмастырды, Чэнь Чэнді Самарқан мен Гератқа, ал Шахрух Гиясудин Дин Наққашты Пекинге жіберді.
As part of his desire to expand Chinese influence throughout the known world, the Yongle Emperor sponsored the massive and long term treasure voyages led by admiral Zheng He. While Chinese ships continued travelling to Japan, Ryukyu, and many locations in Southeast Asia before and after the Yongle Emperor's reign, Zheng He's expeditions were China's only major sea going explorations of the world (although the Chinese may have been sailing to Arabia, East Africa, and Egypt since the Tang dynasty or earlier). The first expedition was launched in 1405 (18 years before Henry the Navigator began Portugal's voyages of discovery). The expeditions were under the command of Zheng He and his associates (Wang Jinghong, Hong Bao, etc.). Seven expeditions were launched between 1405 and 1433, reaching major trade centres of Asia (as far as Tenavarai (Dondra Head), Hormuz and Aden) and northeastern Africa (Malindi). Some of the ships used were apparently the largest sail powered wooden ships in human history. The Chinese expeditions were a remarkable technical and logistical achievement. The Yongle Emperor's successors, the Hongxi and Xuande Emperors, felt that the costly expeditions were harmful to the Ming Empire. The Hongxi Emperor ended further expeditions and the descendants of the Xuande Emperor suppressed much of the information about Zheng He's treasure voyages. On 30 January 1406, the Yongle Emperor expressed horror when the Ryukyuans castrated some of their own children to become eunuchs to serve in the Ming imperial palace. The emperor said that the boys who were castrated were innocent and did not deserve castration, and he returned the boys to Ryukyu and instructed them not to send eunuchs again. In 1411, a smaller fleet, built in Jilin and commanded by another eunuch Yishiha, who was a Jurchen, sailed down the Sungari and Amur Rivers. The expedition established a Nurgan Regional Military Commission in the region, headquartered at the place the Chinese called Telin (特林; now the village of Tyr, Russia). The local Nivkh or Tungusic chiefs were granted ranks in the imperial administration. Yishiha's expeditions returned to the lower Amur several more times during the reigns of the Yongle and Xuande Emperors, the last one visiting the region in the 1430s. After the death of Timur, who intended to invade China, relations between the Ming Empire and Shakhrukh's state in Persia and Transoxania state considerably improved, and the states exchanged large official delegations on a number of occasions. Both the Ming Empire's envoy to Samarkand and Herat, Chen Cheng, and his counterpart, Ghiyasu'd Din Naqqah, recorded detailed accounts of their visits to each other's states. One of the Yongle Emperor's consorts was a Jurchen princess, which resulted in many of the eunuchs serving him being of Jurchen origin, notably Yishiha. Due to Ming rule in Manchuria, Chinese cultural and religious influence such as Chinese New Year, the "Chinese god", Chinese motifs like the dragon, spirals, scrolls, and material goods like agriculture, husbandry, heating, iron cooking pots, silk, and cotton spread among the Amur natives like the Udeghes, Ulchis, and Nanais. After Manchuria under Yuan rule, Ainu and Nivkh of Sakhalin became tributaries to the Ming dynasty of China after Manchuria came under Ming rule as part of the Nurgan Regional Military Commission. Boluohe, Nanghar and Wuliehe were Yuan posts set up to receive tribute from the Ainu after their war with the Yuan ended in 1308. Ming Chinese outposts in Sakhalin and the Amur river area received animal skin tribute from Ainu on Sakhalin, Uilta and Nivkh in the 15th century after the Tyr based Yongning Temple was set up along with the Nurkan (Nurgan) outposts by the Yongle emperor in 1409. The Ming also held the post at Wuliehe and received marten pelt fur tribute from the assistant commander Alige in 1431 from Sakhalin after the Ming assigned titles like weizhenfu (official charged with subjugation), zhihui qianshi (assistance commander), zhihui tongzhi (vice commander) and Zhihuishi (commander) from Sakhalin indigenous headmen. The Ming received tribute from the headmen Alingge, Tuolingha, Sanchiha and Zhaluha in 1437. The position of headman among Sakhalin indigenous peoples was inherited paternally from father to son and the sons came with their fathers to Wuliehe. Ming officials gave silk uniforms with the appropriate rank to the Sakhalin Ainu, Uilta and Nivkh after they gave tribute. The Maritime Province region had the Ming "system for subjugated peoples' implementers in it for the Sakhalin indigenous peoples. Sakhalin received iron tools from mainland Asia through this trade as Tungus groups joined in from 1456–1487. Local indigenous hierarchies had Ming Chinese given political offices integrated with them. The Ming system on Sakhalin was imitated by the Qing. Nivkh women in Sakhalin married Han Chinese Ming officials when the Ming took tribute from Sakhalin and the Amur river region. The Yongle Emperor instituted a Ming governor on Luzon during Zheng He's voyages and appointed Ko ch'a lao (許柴佬; Xu Chailao) to that position in 1405. China also had vassals among the leaders in the archipelago. China attained ascendancy in trade with the area in the Yongle Emperor's reign. The local rulers on Luzon were "confirmed" by the governor or "high officer" appointed by the Yongle Emperor. States in Luzon, Sulu (under King Paduka Pahala), Sumatra, and Brunei all established diplomatic relations with the Ming Empire and exchanged envoys and sent tribute to the Yongle Emperor. The Yongle Emperor exchanged ambassadors with Shahrukh Mirza, sending Chen Cheng to Samarkand and Herat, and Shahrukh sent Ghiyāth al dīn Naqqāsh to Beijing.
Өлім
1424 жылғы 1 сәуірде Юнле императоры қашып бара жатқан ойрат әскерін қуып жету үшін Гоби шөліне ірі әскери жорық ұйымдастырды. Жылдам қарсыластарына жете алмайтындығына ашуланған Юнле императоры терең күйзеліске түсіп, содан кейін ауыр сырқатқа шалдықты, бұл бірнеше ұсақ инсульт салдарынан болуы мүмкін. 1424 жылғы 12 тамызда Юнле императоры қайтыс болды. Ол Пекиннің солтүстік-батысында орналасқан Чанлин (長陵) мазарында жерленді.
On 1 April 1424, the Yongle Emperor launched a large campaign into the Gobi Desert to chase an army of fleeing Oirats. Frustrated at his inability to catch up with his swift opponents, the Yongle Emperor fell into a deep depression and then into illness, possibly owing to a series of minor strokes. On 12 August 1424, the Yongle Emperor died. He was entombed in Changling (長陵), a location northwest of Beijing.
Мұра
Юнле императоры өмір бойы даңқ, билік және байлыққа ұмтылғандығын көпшілік мойындайды. Ол қытай мәдениетін құрметтеді және сақтау үшін, Нанкиндегі фарфор мұнарасы сияқты ескерткіштерді жобалап, көп еңбек етті, сонымен қатар моңғол және тибет мәдениеттерін де қолдады. Ол әкесінің жетістіктерін терең құрметтеді және оларды сақтап қалуды қалап, таққа өзінің құқығын дәлелдеуге көп уақыт жұмсады. Оның билеуі қытай халқы үшін қарышта сый және жаза болды. Юнле императорының экономикалық, білім беру және әскери реформалары халыққа бұрын-соңды болмаған пайда әкелді, бірақ оның өрескел үкімшілдік стилі тыңшылық агенттік құруға әкелді. Бұл кемшіліктеріне қарамастан, Юнле императоры қытай мәдениетінің, тарихының және мемлекеттік басқару өнерінің сәулетшісі және сақтаушысы, сондай-ақ қытай тарихындағы ықпалды билеуші ретінде есептеледі. Ол әкесі сияқты қатыгездігімен де есте қалды. Ол Цзяньвэнь императорының сарай қызметшілерінің көпшілігін өлтірді, немере інісінің адал жақтастарының көптегенін азаптап өлтірді, олардың туыстарына зорлық-зомбылық жасады немесе басқа да жамандықтар жасады. Юнле императоры өзін қаралап, қорлауға алып келуі мүмкін болған жыныстық дағдарыны басуға тырысып, оны күзеткен 2800 кәнизақ, қызметші қыздар мен евнуктерді өлтіруге бұйрық берді. Оның орнына келген Хунси императоры аман қалғандардың көпшілігін босатып жіберді.
The Yongle Emperor is generally regarded to have had a lifelong pursuit of glory, power, and wealth. He respected and worked hard to preserve Chinese culture by designing monuments such as the Porcelain Tower of Nanjing, while patronizing Mongol and Tibetan cultures. He deeply admired and wished to save his father's accomplishments and spent a lot of time proving his claim to the throne. His reign was a mixed blessing for the Chinese populace. The Yongle Emperor's economic, educational, and military reforms provided unprecedented benefits for the people, but his despotic style of government set up a spy agency. Despite these negatives, the Yongle Emperor is considered an architect and keeper of Chinese culture, history, and statecraft and an influential ruler in Chinese history. He is remembered very much for his cruelty, just like his father. He killed most of the Jianwen Emperor's palace servants, tortured many of his nephew's loyalists to death, killed or by other means badly treated their relatives. He ordered 2,800 concubines, servant girls and eunuchs who guarded them put to death as the Yongle Emperor tried to suppress a sex scandal which threatened to humiliate him. His successor, Hongxi Emperor freed most of the survivors.