Кіріспе

Мин әулетінің тоғызыншы императоры (1464–1487), сондай-ақ ғибадатханалық атымен Мин императоры Сянцзун деп аталатын, жеке аты Чжу Цзяньшен (t=朱見深), 1457 жылы Чжу Цзяньру (t=朱見濡) болып өзгертілді, 1464 жылдан 1487 жылға дейін билік еткен. Ол әкесі, император Инцзунның орнын басты. "Чэньхуа" – оның билік құрған кезеңінің атауы, "жетілген өзгеріс" дегенді білдіреді. Чжу Цзяньшен 1447 жылы император Инцзунның ұлы ретінде дүниеге келді. Алайда, ол екі жаста болғанда, оның әкесі Туму бекінісіндегі шайқаста моңғолдарға тұтқынға алынды. Осының салдарынан Инцзун тақтан алынып, оның інісі, жаңа Цзинтай императоры таққа отырды. Инцзун ақырында тұтқыннан босатылды, бірақ ол үй қамауына және оқшаулануға мәжбүр болды. Осы кезеңде Чжу Цзяньшен мұрагерлік принц болып тағайындалды, бірақ үш жылдан кейін осы лауазымынан алынды. 1457 жылы Цзинтай императоры құлатылып қайтыс болғаннан кейін ғана Инцзун таққа қайта оралды. Осы кезде Чжу Цзяньшен, енді Чжу Цзяньру ретінде танылған, қайтадан мұрагерлік принц атанды. Ол 1464 жылдың ақпанында, он алты жасында әкесінен кейін таққа отырды. Билігінің алғашқы жылдарында ол салықтарды төмендету және мемлекеттік билікті нығайтуға бағытталған жаңа саясатты жүзеге асырды. Алайда, уақыт өте келе осы өзгерістердің оң әсері азайды. Оның билігінің соңғы жылдарында Тыйым салынған қалада евнухтар, әсіресе Ван Чжи және Лян Фан үстемдік құрды. Императордың қабілетті адамдарды мақтаудан гөрі, сүйіктілерін жоғары қоюы оның басқаруының жақсы жақтарын бірте-бірте жойды. Бұл кең таралған жемқорлыққа және оның қолдаушыларының мемлекеттік қазына есебінен байыуына әкелді. Елде шаруалардың көтерілісі басталып, олар қатыгездікпен басылды. Император халықтың пікірін бақылау үшін құпия полицияны күшейтіп, автократиялық билікке көшті. Чэньхуа императорынан он жеті жас үлкен Ван Чжэньер императорға айтарлықтай ықпал етіп, ақырында оның сүйіктісі болды. Бұл әсіресе 1464 жылы ұл туғаннан кейін, бірақ бала көп ұзамай қайтыс болды. Осыған қарамастан, Ван ханым император мен оның хареміне үстемдік ете берді. Ол адал евнухтарын императордың баласымен жүкті болған басқа әйелдерге түсік жасатуға мәжбүрледі және ана мен баласын улаудан тартынбады. 1475 жылға дейін ғана император өзінің бес жасар ұлы Чжу Ючэннің бар екенін білді, ол осы уақытқа дейін жасырынып келген. Чэньхуа императоры әскери шеберлігімен танымал болды және әскерінің күшін арттыруға ерекше мән берді. 1470 жылдары қайта ұйымдастырылған Мин әскерлері моңғолдарға қарсы шайқаста маңызды жеңіске жетіп, 1449 жылдан бері алғашқы ірі жеңіске жетті. Сонымен қатар, Шэньси және Шаньсиде қорғаныс қабырғалары салынды, бұл Қытайдың Ұлы қабырғасының негізін қалады. Мин Кореямен одақ құрып, Шығыс Манжуриядағы Джурчен тайпаларына қарсы соғыс жүргізді. Чэньхуа императоры 1487 жылы 23 жылдық биліктен кейін қайтыс болды, ал Чжу Ючэн Хунчжи императоры ретінде таққа отырды.

Ерте өмір және билікке кіру

Чжу Цзяньшэнь 1447 жылдың 9 желтоқсанында Император Инцзунның және оның әйелінің бірі, Чжоу ханшайымының үлкен ұлы ретінде дүниеге келді. 1449 жылы оның әкесі Моңғолдар тарапынан тұтқынға алынды. Соның салдарынан тұтқынға алынған императордың інісі Чжу Цыю уақытша үкіметті басқарды. Осы кезде Чжу Цзяньшэнь ханзадалық титулға ие болды. Бірнеше күннен кейін Чжу Цыю император атанды, ол Цзинтай императоры ретінде танылды. 1450 жылы моңғолдар тұтқынға алынған Инцзунды Минге қайтарды, бірақ Цзинтай оны үй қамауына алды. Чжу Цзяньшэнь 1452 жылға дейін ханзадалық титулды сақтап тұрды, содан кейін ол И патшасы (c=沂王) болып төмендетілді. Ол ата-анасынан бөлек, қиын материалдық жағдайда өмір сүрді және жағдайдың қысымынан кекештей бастады. Алайда, жаңа ханзада, Цзинтай императорының жалғыз ұлы, 1453 жылы қайтыс болды. Мұрагерлік мәселесі шешілмей қалды және Чжу Цзяньшэньнің мәртебесі 1456 жылдың соңына дейін, Цзинтай императоры ауырып қалғанға дейін белгісіз болды. Осы жағдайды Император Инцзунның жақтастары пайдаланып, 1457 жылдың ақпан айында төңкеріс жасап, Инцзунды таққа қайта отырғызды. 1457 жылдың 1 наурызында Чжу Цзяньшэнь әкесі тарапынан ханзада етіп тағайындалды. Сонымен қатар, ол өзінің атын Цзяньшэньнен Цзяньруға өзгертті, мүмкін, өйткені 1449 жылы Цзинтай императоры таңдаған бастапқы аты Инцзунға ұнамаған еді. Суретшілер Чжу Цзяньшэньді денелі, жуан бетті, өткір көзді, үлкен құлақ жапырақтарымен, қырқылған сақал және мұртпен бейнелеген. Орталық Азиялық осы ерекшеліктер оның ата-бабаларының портреттерінде де көрінеді, тіпті оның шөлінің әкесіне дейін. Оның ұлы және мұрагері де сақалды болғанмен, бойы кішкентай болды, ал басқа императорлардың сыртқы келбеті жұқа, оңтүстіктік сипаттамаға ие болды. Бала кезінде Чжу Цзяньшэньнің реакциясы баяу болды және ол кекештейтін еді. Бұл Император Инцзунның оның зиялылығына және билік ету қабілетіне күмәндануына себеп болды. Алайда, Бас хатшылар, ең алдымен Ли Сянь, оны үлкен ұлына мұрагерлік құқығын сақтауға көндірді. Император Инцзун 1464 жылдың 23 ақпанында қайтыс болды. Келесі күні он екі мүшеден тұратын императорлық кеңес үкімет саясатын талқылау және жас императорға кеңес беру үшін тағайындалды. Кеңеске алты лауазымды тұлға кірді: Аға бас хатшы Ли Сянь, Кадрлар министрі Ван Ао, Кіріс министрі Ниан Фу (c=年富), Бас хатшы Пэн Ши (t=彭時), Соғыс министрі Ма Ан (t=馬昂; 1399–1476) және Бас хатшы Чэн Вэн (t=陳文; 1405–1468); төрт евнух: Лю Ёнчэн (t=劉永誠), Ся Ши (t=夏時), Фу Гун және Ню Ю (c=牛玉); және екі әскери генерал: Сун Цзицзун (t=孫繼宗), Хуйчан маркизі және Сун Тан (t=孫鏜), Хуанин маркизі. 1464 жылдың 28 ақпанында ол Чэнхуа императоры ретінде таққа отырды. Үкіметті басқаруды қолға алған кезде, ол өзінің сүйіктісі Ван Чжэньэрдің ықпалында болды. Әжесі, Күн патшайымының қызметшісі болған Ван оның барлық тілегін орындады. Ақылды және бейілді Ван бастапқыда оның күтушісі болды, содан кейін оның кәнизағына айналды. Чэнхуа императорының таққа отырған кезде ол 34 жаста болды, бұл он жеті жасар императордан екі есе үлкен еді.

Императрица жесірлері мен императрицалар

Тыйым салынған қаладағы әйелдер арасындағы қақтығыстар императордың беделіне кері әсер етті. Алғашқы оқиға оның таққа отырғызылған күні болды, сол күні император Инцзунның жесірі, император Цянның титулы үшін дау туды. Ереже бойынша, титул император анасына берілуі керек еді, бірақ императордың өз анасы, Чжоу ханым да сол титулға талаптанды. Ол, Инцзунның ғана әйелі болғанымен, биліктегі императордың анасы мәртебесіне ие болды және осылайша император Цянмен тең атаққа ие болуға тырысты. Чжоу ханым 1450-1457 жылдардағы үй қамауындағы жылдары Инцзунға көрсеткен адалдығын да еске салды, сол қиындықтарды онымен бірге бастан өткергенін айтты. Анасы мен келіншегі арасындағы жанжал кезінде император шенеуніктерге өз пікірлерін білдіруге рұқсат берді және оларды жасырын түрде осыған итермеледі. Бірақ ол ашық түрде өте тартынғандай көрінді. Пэн Ши мен Ли Сяньның ұсынысымен екі әйелге де император анасы атағы берілді, император Цян үшін «Цыи» (慈) әрпі қосылды. Алайда, Чжоу ханым мұны кемсітушілік деп есептеді және өз тең құқықтарын талап ете берді. Жас император соңында дауласып жатқан императорлардан қашып, Ван ханымнан пана сұрады. Таққа отырғаннан кейін Чэнхуа императоры У ханымға үйленді. Бірақ олардың қарым-қатынасы ұзаққа созылмады, өйткені ол көп ұзамай Ван ханыммен қақтығысып, оны сыйламағаны үшін жазалауды сұрады. Соның салдарынан, үйленгеніне бір ай өткен соң император У императрицасын тақтан түсіріп, оның титулын алды. Одан кейін ол келесі 45 жылды Тыйым салынған қалада жасырын өмір сүрді. Осы жылы, 1464 жылы, Ван ханым жаңа император атанды. Ол Ван ханымды ашуландырмауға тырысып, баласыз қалды, кездейсоқ бақытсыздықтан сақтану үшін.

Орынбасары

1466 жылы Ван ханшайымы императорға ұл тауып, «Асыл жұбай» (Гуйфэй) атағын алды. Бірақ, олардың ұлы бір жыл ішінде қайтыс болды, және Ван ханшайымының басқа балалары болған жоқ. Өзінің мәртебесін сақтау үшін, ол императордың әрекеттерін қадағалап, тіпті басқа әйелдерге жүктілікті тоқтатуға мәжбүрледі. Бірнеше жылдан кейін императордың тағы бір кәнизагынан ұлы дүниеге келді, ол 1471 жылдың желтоқсан айында мұрагер деп жарияланды, бірақ көп ұзамай қайтыс болды. Тарихшылардың көпшілігі Ван ханшайымы осы баланың өліміне қатысқан деп санайды. Сарай және үкімет мұрагердің жоқтығынан және Ван ханшайымының ықпалынан қатты алаңдады. Шенеуніктер императорға өз алаңдаушылықтарын білдірді, бірақ ол оларды жеке ісіне араласу деп есептеді. 1475 жылдың маусым айында, император жиырма сегіз жасқа келгенде мұрагердің жоқтығына қайғырып, оған бұрынғы император Ву тәрбиелеп отырған бес жасар ұлының бар екенін естіді. Бірнеше жыл бұрын император Гуансиден келген Джи есімді қызбен қарым-қатынас жасаған, ол Яо тайпасының тұтқыны болуы мүмкін және шамамен 1467 жылы сарайға әкелінген. 1469 жылы ол императормен кездесіп, жүкті болды. Ван ханшайымы жүктілікті білген соң, евнухтарға анаға аборт жасатуға арналған дәрі беруді бұйырды, бірақ бұл орындалмады. Олар оны Вудың анатомиялық зертханасындағы бөлмесіне жасырып, 1470 жылдың 30 шілдесінде ұл тауып алды. Келесі бес жыл бойы анасы мен баласы Леди Вумен жасырын өмір сүрді. Император ұлына өте қуанды, оны танып, Чжу Ючэн деп атады. Содан кейін ол баланы Жесір император Чжоудың қорғауына алды. Бір айдан кейін Джи ханшайымы күдікті жағдайда қайтыс болды. Император Ван ханшайымы тұратын сарайдан шығып, мұрагерін одан қорғады. Жесір император Чжоу тіпті ханзадаға Ван ханшайымына барғанда ештеңе жемеуге және ішпеуге ескертті.

Ван ханымның достығы

1475 жылдан кейін императордың Ван ханыммен қарым-қатынасы өзгерді, себебі 1476 мен 1487 жылдар аралығында оның бес әйелі болды және барлығында он бір ұлы мен алты қызы дүниеге келді. Ол енді онымен бірге тұрмаса да, император оған адал болды және жоқтығын өтеу үшін оның іс-әрекеттерін қолдауға тырысқан болуы мүмкін. Өмірінің соңғы жылдарында император оның тіпті заңсыз іс-әрекеттеріне де көз жұмды және оның іс-қимылдарына сирек шектеу қойды. Оның өкілдері Юньнаньда мыс, күміс, алтын және құнды тастарды қазу, шетелдік сауда, Гуандуңда інжу жинау, Янцзы өзені бойында салық жинау және тұз саудасы сияқты әртүрлі іс-әрекеттермен айналысты. 1483 жылы Сучжоуда антиквариат сатып алып жатқан оның евнухтарының бірі жергілікті шенеуніктер мен әулетті қару қолға алуға шақырып, өрескел мінез-құлық танытты. Император оның осы бұзық әрекетін білген соң, оны өлімге кесті. Оның бас евнухі Лян Фан (梁芳) Пекиндегі императорлық қойманы басқарды, бұл Ван ханымның ұйымдастырған лауазымдарды сатуын жасыру үшін тауарларды жоғары бағамен сатуға мүмкіндік берді. Көптеген шағымдарға қарамастан, император Ван ханымды жазаламады. Керісінше, оның билікті теріс пайдалануы, жосықсыз шығындары және жемқорлығына қарсы сөйлеген шенеуніктерді жазалады. Осының нәтижесінде ол 1487 жылы қайтыс болғанға дейін маңызды ықпалына ие болды. Чэнхуа дәуіріндегі тағы бір жаман атқа ие евнух – Ван Чжи (c=汪直), 1460 жылдардағы көтеріліс науқандары кезінде тұтқындалып, кастрацияланған Яо тайпасынан шыққан адам еді. Ол бастапқыда Ван ханымның қызметшісі болды, бірақ 1477 жылы Батыс Депоның басшысы болғанға дейін төменгі лауазымдарды иеленді. Бұл құпия полиция күштері бұрыннан бар Шығыс Депосын толықтыру үшін құрылды. Алайда, Ван Чжи көп ұзамай Ұлы хатшы Шан Лу (t=商輅) және Әскери министр Сян Чжун (t=項忠)мен қақтығысып, оларды қызметтен босатуға себеп болды. Осы кезеңде тек Ван ханымға жақын немесе үнсіздік сақтағандар ғана лауазымдарын сақтай алды. Ван Чжи бірнеше жыл бойы Пекин элитасын қорқытып, 1482 жылы шекаралық әскерлерді тексеруге жіберілді. 1483 жылы оның Шығыс Деподан келген қарсыласы императордың сенімін жеңіп алған айыптаулар ұсынды, нәтижесінде Ван Чжи Нанкиндегі императорлық мазарларды күзетуге ауыстырылды.

Сауда, қолөнер және қаржы

Ұзақ уақыт бойы экономикалық құлдыраудан кейін, 15 ғасырдың екінші жартысында Қытай мен оның көрші елдерінің экономикасы жаңаруға бет бұрды. Бұл, негізінен, құнды металдардың өндірісінің артуымен байланысты болды. Қытайда, Оңтүстік-Шығыс Азияда және Батыс Африкада өндіріс шамалы өссе, Еуропада айтарлықтай артты. Осының нәтижесінде, Орталық Азияға, Таяу Шығысқа және Еуропаға бұрыш, дәмдеуіштер және фарфор сияқты Шығыс тауарларының импорты күрт өсті. Қытайда Цзиньдечжэнь фарфор фабрикалары қайта жұмыс істеуге кірісіп, оңтүстік-шығыс жағалауындағы сауда гүлденді. Мин әшекейлері Азия мен Африка нарықтарында қайтадан танымал болды және 1480 жылдары Еуропаға жетті. Цзиньдечжэньнің Чэньхуа дәуіріндегі өнімдері дизайн және әшекейлеу тұрғысынан Мин фарфорының ең жақсы үлгілері саналады. Ерекше маңызға иесі – келесі ғасырда жоғары бағаланған және үлгі алынған «қарама-қарсы түстер» (doucai, t=鬥彩) әдісінің дамуы. Сауданы көліктік инфрақұрылымның қарқынды дамуы одан әрі жандандырды. 1465 жылы Қытайдың орталық және оңтүстік аймақтарындағы су тасқынынан кейін көптеген көпірлер салынып, құрылыс жұмыстары кеңейді. Бұл 1470 және 1480 жылдары жібек өнеркәсібінің өсуіне әкелді, жібек өндірісі қалалық орталықтардан Цзяннаньдағы ауылдық аймақтарға көшті. Нәтижесінде Тай көлінің маңындағы «барлық ауылдарда» жібек тоқылды. Осы экономикалық өркендеу қалалар мен сауданың кеңеюіне, әсіресе оңтүстік және оңтүстік-шығыс аймақтарында елеулі өзгерістер әкелді. Бұл 1470 жылдан кейін сыртқы сауданың артуы және жапон күмісінің келуі арқасында одан әрі қолдау тапты. Осы экономикалық өсімнің нәтижесінде ақша айналымы күшейді. 1430 жылдары монета қадау тоқтатылғаннан бері мыс монеталардың тапшылығы туды. Бұл жалған ақша жасаушыларға мүмкіндік берді. Жеке монета қадауды мемлекеттік бақылауға қайтару туралы ұсыныстар жасалса да, олар қабылданбады. Нәтижесінде, заңсыз монета қадау орындары көбейді және олардың «жаңа монеталары» Пекин нарықтарында ескі мыс монеталардың орнын баса бастады. Бұл жеке монеталардың сапасы нашар болды, көбінесе құрамында қалайы немесе темір қоспасы бар, олар түпнұсқа монеталардан айқын ерекшеленді. Алайда, ескі монеталардың жетіспеуіне байланысты саудагерлердің бұл жалған ақшаларды пайдаланудан басқа амалы қалмады, тіпті олар номиналды құнының 1/2 - 1/3-ін ғана құраса да. Кейбір саудагерлер Мин монеталарын мүлдем қабылдамады, ал басқалары тек күміс монеталарды ғана қабылдады. Бұл жұмысшыларға сапасыз монеталармен ақы төлеуге әкелді, нәтижесінде олар нақты табысының жартысын жоғалтты. Нәтижесінде монеталар айналымнан жоғала бастады және үкімет, бұрынғы банкноттар сияқты, олардың құнын қолдауға тырысты, төлемдерді олармен жүзеге асыруды талап етті. 1465 жылдан бастап сауда алымдарын банкноттармен де, монеталармен де төлеуге мүмкіндік болды. Алайда үкімет қазынадан монета шығарудан немесе жаңаларын басудан бас тартты. Ақша мәселесі осы кезеңде сыртқы саудаға да елеулі әсер етті. 1468, 1477 және 1483 жылдарғы жапондық миссиялар жапондықтардың Йонгле билігінің кезіндегі жағдайға қайта оралуға ұмтылғандарымен сипатталды, сол кезде олар өз тауарларын мысқа нарықтағыдан тиімді бағамен айырбастай алған. Алайда, Мин билігінің мақсаты монетамен төлемдерді азайту және оның орнына жібек пен басқа да тауарларды валюта ретінде пайдалану болды. Олар жапондықтарды «жаңа монеталарды» номиналды құнымен қабылдауға мәжбүрлеуге тырысты, бірақ жапондықтар мұны қарақшылық деп қарады. Нәтижесінде монеталар Жапонияда негізінен алаяқтық сауда арқылы алынды.

Ауыл шаруашылығы

Сауда, қолөнер және қалалардың дамуына қарамастан, Мин әулетінің ауыл шаруашылығы қиындыққа тап болды. Халық саны жылдам өсіп жатты, бірақ 15 ғасырдың соңында салқындаған климат шаруалардың еңбегіне кедергі келтірді. Бұл, әсіресе 1460 жылдары, Солтүстік және Орталық Қытайда кең таралған ашаршылыққа алып келді, ал азық-түлік бағасы күрт өсті – 1470 жылдардың басында күріш 1430 жылдарға қарағанда екі жарым есеге қымбаттады. Елорданың шетінде де қарақшылық үлкен мәселеге айналды. Халыққа көмек көрсету үшін үкімет Пекин аймағындағы ашаршылық кезінде суару каналдарын салу және мемлекеттік резервтерден тарымен қамтамасыз ету сияқты шаралар қабылдады. Сонымен қатар, жер аударылған шаруаларға үйлеріне оралу мүмкіндігі берілді, мүмкін уақытша тұрғын үймен, тұқыммен, малмен және бес жылға салықтан босатумен. Чэньхуа дәуірінде императорлық иеліктердің (t=皇莊) аумағы кішкентай жерден 80 мың гектарға дейін жетті. 16 ғасырдың басына қарай олардың көлемі он алты есеге артты. Бұл иеліктерден түскен табыс монархтың жеке кірісі болды. Бірақ монархтың осы жеке меншігі шенеуніктер тарапынан наразылыққа ұшырады. Бір цензор тіпті императордың бүкіл елге иелік еткен жер иелерімен бәсекелесуінің мәнін сұрап, қарсылық білдірді. Осы кең байлықтар монарх пен императрица, императордың анасы, тақ мұрагерлері, императорлардың туыстары, евнухтар және түрлі жақындарына тиесілі болды. Императорлық иеліктерге ұқсас осы иеліктердің кеңеюі бастапқы жер иелерін жалдамалы жұмысшыларға айналдырды және мемлекеттік қазынаға кері әсер етті. Бұл тек император мен оның жанындағыларға ғана емес, сонымен қатар шағын шаруалардың есебінен пайда тапқан бай жер иелеріне де пайда келтірді. Бұл әсіресе Цзяннань аймағында айқын байқалды, онда Мин әулетінің алғашқы кезеңінен өзгеше, үкімет бұрын ірі жер иелерінің өсуін шектеп, қатаң бақылап отырды.

Мәдениет

Император өзінің каллиграфия шеберлігімен танымал болды, бұл оның 1481 жылы «Суй чао джиа жао» (t=歲朝佳兆) деп аталатын мифологиялық демон-жауынгер Чжун Куйді бейнелейтін түсті орама суреті арқылы дәлелденген. Ол сондай-ақ театр мен музыкаға құштарлық танытты, тіпті оның евнух актерлерінен тұратын жеке труппасы болды. 1478 жылы ол бірнеше өлең жазды, алайда олар, өкінішке орай, жоғалып қалды. 1483 жылы ол мұрагері үшін нұсқаулар жинағы – «Вэнхуа даксун» (t=文華大訓) кітабына алғы сөз жазды. Император буддизмді де қолдады, бұл оның 1473 жылы Пекиннің батысында үнді стилінде бес пагода салу туралы бұйрығында көрінді. Бұл пагодалар Пекин аймағындағы өз түріндегі жалғыз ғимараттар деп саналады. Дегенмен, конфуцийшілдердің көпшілігі буддизмге және оның жеке тұлғаны жетілдіру әдістеріне теріс көзқарас білдірді. Бұл Ху Юрен (c=胡居仁) – сол дәуірдегі көрнекті неоконфуцийшіл ғалымның пікірімен бейнеленді. Сол кездегі зиялы қауымдастықтағы тағы бір ықпалды тұлға – Гуандуннан шыққан ғалым Чэнь Байша болды, ол көптеген маңызды ғалымдар мен шенеуніктерге ұстаздық етті.

Қызметкерлермен қарым-қатынастар

Чэньхуа императоры жомарттығымен және бала кезінде бастан өткерген қиындықтарға қарамастан, кек алмауымен танымал болды. Ол бұрын зардап шеккендердің абыройын қайтаруға жасаған тырыстары үшін жоғары бағаланды, сондай-ақ ашаршылықтан зардап шеккен аймақтарға көмек көрсету шараларын жүзеге асырды. Дегенмен, 1468 жылы император Фонарь фестивалінің безендірілуіне байланысты Ханлин академиясының үш мүшесі мен император жесір Чжоу арасындағы даудан кейін оларды ұрып-соғуға бұйрық берді. Бұл сирек оқиға болды, себебі Чэньхуа императоры, династияның басқа императорларынан өзгеше, әдетте жоғары лауазымды тұлғаларға дене жазасын қолданбады. Әскери және азаматтық істерде ол Бас хатшылар мен министрлердің кеңесіне сүйенді. Ол адал және қабілетті шенеуніктерді жоғары бағалады, бірақ өкінішке орай, Леди Ванға лайықсыз адамдарды қызметке тағайындауға рұқсат берді. Бұл оның шешімдерде дәйекті болмауына әкелді, себебі ол үкіметтік мәселелерді талқылау кезінде бірнеше рет бір жаққа, кейде екінші жаққа қарай бұрылатын. Алайда, фракциялар арасындағы келіспеушіліктерді татуластыруға жасаған тырыстары қақтығыстарды азайтуға көмектесті, бірақ солтүстік және оңтүстік арасындағы шиеленіс сақталды, император соңғысына сәл көбірек ықылас көрсетті. Чэньхуа императорының таққа отыруымен бірге үш Бас хатшының ішінде тек Ли Сянь ғана солтүстіктен шыққан, ал Чэнь Вэнь мен Пэн Ши – Цзянсиден болды. 1464 жылдан кейін үкіметтегі ең ықпалды лауазымды Бас хатшы Ли Сянь иеленді, ол Инцзунның билігінің соңғы жылдарында да маңызды өкілеттіктерді сақтап қалды. Ли Сянь стратегиялық тұрғыдан әкімшіліктегі маңызды лауазымдарға қабілетті және беделді тұлғаларды тағайындады. Оның ықпалы артық деп есептелмеді, өйткені ол шешімдерді қабылдау кезінде ашық пікір алмасуға басымдық берді. Ол кадрлық мәселелерді шешкенде мемлекеттік және әскери шенеуніктердің пікірін үнемі ескеретін. Бастапқы Бас хатшылар біртіндеп көрнекті ғалымдар Лю Тинчжи (t=劉定之; 1469 ж.с.) және Шан Лу (1477 ж. қызметтен босатылды)мен алмастырылды. Алайда император сондай-ақ мүмкіндікті пайдалануға бейім және принциптері жоқ Ван Анды (t=萬安; 1489 ж.с.) және Лю Цзиді (t=劉吉; 1493 ж.с.) Бас хатшылыққа тағайындады. Чэньхуа императорының билігінің соңғы жылдарында әйгілі евнухтар Ван Цзи мен Лян Фан қуатты лауазымдарға ие болды. Леди Ванның жақын достары да жаман абыройға ие болды. Олардың ықпалымен император шенеуніктерден алшақтады, олар жеке кездесу үшін жылдар бойы күтуге мәжбүр болды.

Евнухтық бюрократияның өсуі

XV ғасырда патша сарайында евнухтардың саны едәуір өсті. Олардың көпшілігі азаматтық және әскери қызметтерде, сондай-ақ провинцияларда қызмет етті. Ғасыр соңына қарай 10 000-нан астам евнух қызмет етті, бұл мемлекеттік қызметкерлердің санымен шамалас болды. Келесі ғасырда олардың саны мемлекеттік қызметкерлерден асып түсті. Евнухтар әскери істерде маңызды рөл атқарды, шет елдерден жылқы сатып алуды, (салық түріндегі) сыртқы сауданың басым бөлігін, қару-жарақ, жібек, брокат және фарфор өндірісін, сарайға қажетті заттарды сатып алу мен тасымалдауды, сарай және императорлық мазарларды басқаруды қадағалады. Олар құпия қызметті де бақылады, олардың әрекеттері жиі наразылық тудырды. Елордадағы лауазымды тұлғалар, саудагерлер және қарапайым халықтың арасында тұтқындалу және азаптау қорқынышын тудырған құпия қызметтің теріс әрекеттеріне қарсы наразылықтар сәтсіз аяқталды. Керісінше, бұл министр Сян Чжун мен Бас хатшы Шан Лудың мансабын нығайтты. Аталған мәселелерді евнухтар билігі азаматтық биліктен тәуелсіз басқарды. Чэньхуа императорының тұсында олар кеңейіп, күшейді және олардың билігі ресми түрде мойындала бастады – мысалы, Инцзунның қайтысынан кейін құрылған императорлық кеңеске евнухтардың тағайындалуы. Евнухтардың өкіметінің артуына сот істерін қарау жүйесі дәлел болады. Бұл жұмысты «үш сот кеңсесі» – Цензорат, Әділет министрлігі және Сот және Түзету соты атқарды. Әр жылдың күзінде олар өлім жазаларын қарап, оларды бекітіп, жеңілдететін немесе қосымша тергеу үшін қайтаратын. 1440 жылдардан бастап евнухтар кейде императордың өкілі ретінде отырыстарға қатысты, ал Чэньхуа императорының тұсында олардың ықпалы арта берді және олар осы отырыстарда Бас хатшылар мен лауазымды тұлғаларға қарсы өз пікірлерін білдіруден тартынбады.

Император әскері

Чэньхуа императоры әскери қабілетімен көзге түскен әкесі мен атасы, Сюанде және Инцзонг императорларын өзінің үлгісі ретінде қарастырды. Ол белсенді әскери саясатты ұстанды және генералдарын жомарттықпен марапаттады, олардың еңбегі үшін тоғыз граф және бір маркиз тағайындады. Чэньхуа дәуірінде Мин әскері шамамен 500 күзетке (wei) бөлінді, әр күзеттің құрамында империя бойынша тараған батальондар (suo) болды. Теориялық тұрғыдан алғанда, осы күзеттерде 3 миллион сарбаз болуы керек еді, бірақ шындығында олардың саны одан екі есе азырақ болды. Бұл күзеттерді бес бас әскери комиссия бақылап тұрды. Сонымен қатар, Пекин мен оның төңірегінде 70-тен астам императорлық гвардия бөлімдері орналасты, теория бойынша армияға тағы бір миллион сарбаз қосылды. Бірақ олардың нақты саны одан кем болды, себебі олардың көптеген сарбаздары жұмысшы ретінде жұмыс істеді, ал ондаған мың қосымша офицерлер тағайындалып, жалақы алды. Бес бас әскери комиссияның бақылауындағы күзеттерден айырмашылығы, императорлық гвардия олардың билігіне бағынбады. Олар сонымен қатар солтүстік шекарадағы тоғыз қорғаныс аймағынан босатылды, онда ішкі аймақтардағы бөлімдерге қарағанда жақсы жаттығудан өткен және жабдықталған шамамен 300 000 сарбаз қызмет етті. 15 ғасырдың соңында мұрагерлік офицерлердің әскери біліктілігі күрт төмендеді және ғасырдың басына қарағанда таққа байланысы әлсіреп кетті. Бұрынғы табысты генералдардың екінші немесе үшінші буынынан шыққан тәжірибесіз шонжалылардың орнына, әскери мәселелерді әскери мансапқа берілген азаматтық шенеуніктер мен евнухтар басқарды. Бұл әскерлерді әскери істерге қатысқан лауазымды тұлғалар басқарды, олардың ішінде Хан Ён (t=韓雍; 1422–1478), Ван Юэ (c=王越; 1426–1499), Сян Чжун (1421–1502) және Ма Вэншен (t=馬文升; 1426–1510) болды.

Әскери реформа

Таққа отырғаннан кейін Чэньхуа императоры арнайы емтихан арқылы шенеуніктерді іріктеудің жаңа жүйесін енгізді. Дегенмен, 1470 жылдары әскери соттардың жиі қолданылуы арта түсті. Сонымен қатар, император Пекин гарнизонының әскери жаттығуларына маңызды өзгерістер енгізді. Бұрын түрлі провинциялардан келген сарбаздар үш ірі лагерьке (t=三大營) жаттығуға жіберілетін: жаяу әскерге арналған уцзюнь (t=五軍營), атты әскерге арналған саньцянь (t=三千營) және оттық қарумен жабдықталған бөлімдерге арналған шэньцзи (t=神機營). 1464 жылдың мамырында император бірыңғай жаттығу корпусын қайта құруға бұйрық берді (ол бұрын 1449 жылдан 1457 жылға дейін болған), және оны он екі дивизияға (t=十二團營) бөлді, олардың әрқайсысы он мың сарбаздан тұратын. Бұл сарбаздар үш лагерьден 300 мыңнан астам адамның ішінде іріктелді, ал көпшілігі өз провинцияларына қайтарылды. Бұл шараның мақсаты – жаяу әскер, атты әскер және оттық қарумен қаруланған бөлімдерді аралас дивизияларда бірлесіп жұмыс істеуге үйрету болды. Бұрын бұл топтар үш түрлі лагерьде бөлек жаттығудан өтетін. Сунь Цзидун маркизі осы дивизиялардың бас қолбасшысы болды, бірақ әскери мәселелерді шын мәнінде Юнле императоры тұсындағы 73 жастағы қарт евнух Лю Ёнчэн басқарды. Әр дивизияда сондай-ақ цзяньцян нэйчэнь (t=監鎗內臣, «Арсеналды тексеруші евнух») деп аталатын евнух, қару-жараққа жауапты командирдің орынбасары да болды. Императордың ең сенімді адамдары қару-жарақты қатаң күзетіп отырды. Алайда, 1470 жылдардың ортасынан бастап дивизиялар Ван Чжидің ықпалымен евнухтардың толық бақылауына көшті. Жаңадан жаттығудан өткен Пекин корпусы солтүстік шекарадағы табысты жорықтарда маңызды рөл атқарды, 1471, 1473 және 1480 жылдары моңғолдарды, ал 1467 және 1479 жылдары жуйчэньдерді жеңді. Олардың қатал және жазасыз сарбаздар ретінде танылуы 1478 жылы батыс Шансидегі көтеріліске дайындыққа жауапкершілік жүктеді. Алайда, Пэн Шидің кеңесімен олар Пекинде қалды, себебі ол азаматтардың қауіпсіздігіне алаңдады. Дегенмен, Гуансидегі көтерілісші Яо тайпаларымен күресу үшін шағын жасақтар жіберілді. Уақыт өте келе, корпус мемлекеттік және жеке жұмыстарға тартылғандықтан әлсіреп, сынға ұшырады. Бірақ, Чэньхуа дәуірінің басында ол күшті және тиімді күш болып қала берді.

Оңтүстік-Батыс шекарадағы көтерілістер

Гуансидегі Яо көтерілісі, тайпа басшысы Хоу Даго (c=侯大狗) бастаған, 1450 жылдардан бері пісіп жеткен және 1464 жылы жарылған. Сонымен қатар, Миао және Чжуан да көтеріліске шықты. Көтерілістің орталығы Шуньчжоу префектурасының (қазіргі Гуйпин) орталығынан 120–160 км солтүстік-батыста орналасқан. Көтерілісшілер қытайлықтарды таңқалдырды, олар соғысты таулардан Гуандунның тығыз жайылған жағалау аймақтарына көшірді. Көтеріліс және әскерлердің қозғалысы оңтүстік Хугуан, Гуйчжоу және Цзянсиге де тарады. Жергілікті билік өкілдері Яо тайпаларын кешірім мен сыйлықтармен ынталандыруға үміттенді. Дегенмен, соғыс министрі Ван Хонг (c=王竑) күшпен жауап беруге шешім қабылдады. Ол экспедициялық армияны басқаруға генерал Чжао Фуды (t=趙輔) тағайындады, бірақ армияны іс жүзінде оның орынбасары Хан Ён, Гуандунның жаңа губернаторы басқарды. Олардың табельінде 30 000 сарбаз, оның ішінде мыңға жуық қадірлі моңғол атты садақшылары және 160 000 жергілікті әскер болды. 1466 жылы Хан Ён Хугуаннан солтүстік бағыттан және Гуандуннан батыс бағыттан екі колоннамен көтерілісшілердің өзегіне шабуыл жасап, бірқатар қаһарлы шайқастарда оларды жеңді. Аймақты бейбіт етуге тағы бірнеше жыл кетті. 1468 жылға дейін оңтүстікте болған Хан Ён жергілікті басқаруды қайта ұйымдастырды, жаңа округ құрды, Гуандун мен Гуанси билігі арасындағы үйлестіруді күшейтті және Яо басшыларын Мин басқаруына қосты. Хоу Дагоның көтерілісі XV ғасырдың соңында оңтүстік-батыстағы азшылықтардың арасындағы ең күшті көтерілістердің бірі болды, бірақ ол жалғыз емес еді. Келесі жылдары Миао және Яо тайпалары Қытайдың оңтүстік-батысындағы әртүрлі аймақтарда көтеріліс жасады. Генерал Ли Чжэн (t=李震) оларды Гуйчжоу мен Хугуан шекарасында бірнеше рет жеңіп, бағындырылған аймақтарда үрей мен қорқыныш тудырды. 1467 жылы және 1475–1476 жылдары ол әскерімен бірге мыңдаған Миао көтерілісшілерін қырды. 1466–1468 жылдары Гуйчжоу мен Сычуань шекарасында тағы бір көтеріліс болды, оны басу үшін соғыс министрі Чэн Синь (c=程信) жіберілді. Алайда, көтеріліс 1477–1480 жылдары қайта жанданды. 1460 және 1470 жылдары Сычуаньның оңтүстігінде Миао көтерілістерінің бірнешесі болды, оларды губернатор Чжан Ган (t=張剛) күшпен бастырып тастады. Ол провинцияның оңтүстігінде Миао тайпаларымен және солтүстік-батысында тибеттіктермен күресті. Тіпті Чжуандар да көтеріліске шықты, олардың уланған жебелерін қолдану жауынгерлердің арасында үрей тудырды. Олар Хоу Дагомен болған шайқастарда Яо тайпаларына қарсы қолданылды. Дегенмен, XV ғасырдың соңына қарай Чжуандар Мин билігіне қарсы екі рет көтеріліс жасады.

Цзинсян көтерілісі

1465–1476 жылдардағы Цзиньсян көтерілісі – 15 ғасырдағы Қытайдағы ең маңызды көтеріліс. Бұл 1399–1402 жылдардағы азамат соғысы мен Мин әулетінің соңғы жылдарындағы Ли Цзичэн көтерілісі арасындағы Мин мемлекетіндегі ең маңызды әлеуметтік дүрбелең деп есептелді. Көтеріліс Хюганның солтүстік-батыс аймағында орналасқан Цзиньчжоу және Сянян префектураларының атымен аталады. Мин дәуірінің басында Цзиньчжоу және Сянян префектуралары көбінесе адамсыз болды. Дегенмен, 1430 жылдардан бастап олар заңсыз көшіп келгендердің ағынын көре бастады. 1460 жылдары аштық бірнеше рет Солтүстік Қытайды және Янцзы өзенінің төменгі және орталық аймақтарын шалды, бұл Цзиньсян аймағындағы босқындардың санының өсуіне әкелді. Мемлекетпен байланыссыз өмір сүрген босқындардың саны екі миллионнан кем болды. Бұл босқындарды Лю Тун (t=劉通) басқарды, ол ұсақ қарақшылардың топтарын біріктіріп, өзін Хан патшасы деп жариялады. Одан кейін ол жеке әкімшілігін құрып, он мың сарбаздан тұратын әскерін ұйымдастырды. Жауап ретінде үкімет Бао герцогы Чжу Юн (c=朱永) және Соғыс министрі Бай Гуй (c=白圭) басқаратын әскерлерді жіберді. 1465 жылы осы әскерлер түрлі провинциялардан жиналды, соның ішінде Ли Чжэннің Хугуаннан келген әскерлері де болды, және көтерілісті сәтті басып тастады. Лю Тунның өзі 1466 жылдың жазында тұтқынға алынды. Әлсіз ресми басқару мәселесі сақталды, ал 1470 жылы аштық салдарынан 900 000 адам аймаққа көшіп келді, бұл жаңа көтеріліске әкелді. Сол кездегі бас цензор Сян Чжунға көтерілісті басу міндеті жүктелді. Ол Ли Чжэннің көмегін сұрап, Хугуан провинциясында 250 мың адамнан тұратын әскер жинады. Бірлесіп, олар бүлікті сәтті басады, нәтижесінде жүздеген адам өлімге кесілді, мыңдаған адам жер аударылды, ал 1,5 миллион адам өздерінің туған жерлеріне оралды. Алайда, адамдар аймаққа қайта орала бастады және 1476 жылдың жазында олар тағы да көтерілді. Жауап ретінде үкімет аймақтағы әлеуметтік және экономикалық жағдайды зерттеу үшін цензор Юань Цзе (c=原傑) жіберді. Бұл мәселені шешудің мүмкін жолдары туралы сарайда қызу пікірталас тудырды. Ақырында, үкімет аймақтағы әлеуметтік және ұйымдастыру шаралары арқылы мәселені шешуге келісті және оларды жүзеге асыруды Юань Цзеге тапсырды. Ол көшіп келгендердің өңдеген жерлеріне құқығын мойындады және 438 000 мүшесі бар 113 000-нан астам отбасын тіркеді. Оның ұсынысы бойынша бірнеше жаңа округтер құрылды және 1476 жылдың соңында Юньянның жаңа префектурасы құрылды. Жаңа префектураның орталығында көршілес провинциялардың іргелес округтеріне бағынышты қорғаныс әскери басқару құрылды. Бір жылдың ішінде Юань Цзе жағдайды тұрақтандырып, аймаққа тыныштық әкелді.

Сыртқы саясат және Хамиді басып алу әрекеті

Қытай шекарасының сыртындағы Миннің ықпалы тек символдық сипатта болды, олар әсер еткен адамдардың күнделікті өміріне араласпай, атақтар, шендер және сауда жеңілдіктерін берумен шектелді. Мин Қытайының солтүстігі мен солтүстік-батысындағы мемлекеттер мен тайпалар Минмен сауда-саттық жасауға ынта білдірді, нәтижесінде құрмет көрсету хаттарының саны мен жиілігі артты. Дегенмен, монғолдар сауданы кеңейту және темір, астық, қолөнер және сәндік тауарларды алу үшін шабуылдар жасаудан тартынбады, бұл қытайларды қынжырлы етті. Миннің берген атақтары алушының билігіне заңдылық сыйлай және оларға салық төлеу қатынастарына қатысу құқығын бере алатын болса да, Мин үкіметі Қытайдағыдай өз халқына ешқандай ресми билік беруге міндетті болған жоқ. Осыған қарамастан, қытайлар солтүстік далалардағы өздерінің ықпалын кеңейтуге және беделін арттыруға ұмтылды. Чэньхуа императорының тұсында Мин әулетінің Орталық Азиядағы мүдделері қазіргі Шыңжаңда орналасқан, Жібек жолындағы Хами қаласын бақылауға алумен шектелді. Хамидің ұйғыр билеушілері ислам дінін ұстанды және Мин императорларынан ван (патша) атағын алып, Миннің билігін мойындады. Бірақ 1470-ші жылдардың басында Хами билеушісін, өзін Түрпан сұлтаны деп жариялаған Моғолстанның ханзадасы өлтірді және бірден "кәпірлермен" (мұсылман емес) оираттармен қақтығысқа түсті. Бұл шайқас оның аумағының солтүстік-батыс аймағында, атап айтқанда, Іле аңғарында болды. Бейжіңде министрлер Хамидегі қақтығыстар мен тәртіпсіздіктерді әскери күшпен немесе дипломатиялық жолмен (мысалы, байланысты үзу арқылы) шешу мәселесін талқылады. 1473 жылы Мин Хамидегі бұрынғы үкіметті қайта орнатуға тырысты. Қытай мен Хами арасындағы аймақта Миннің ең ірі одақтастары болған екі монғол тайпасының қолдауымен шағын қытай әскері жіберілді. 30 мың монғол қытайларға қосылды. Бірақ Хамиге жеткенде, олар жау әскерінің өзінен бұрын өткенін көрді, бұл монғолдарды өз аумақтарын қорғауға мәжбүр етті. Қытай жасағы Турпан әскерінен жеңіліс тапты. Қытайлар тек 1490-шы жылдардың басында ғана Хамидегі жағдайға қайта араласты.

Моңғолдар мен юрчендермен соғыстар

Маньчжурияда 384 журчен тайпасының басшылары болды, олар күзет командирлері ретінде ресми Мин атақтарын алды. 1465 және 1479 жылдары Чэньхуа императоры Мин әскерінің қайта жаңғырған күшін пайдалана отырып, журчендерге қарсы шабуылдар ұйымдастырды. Бұл жорықтарға корей әскерлері көмектесті және Цзяньчжоу журчендерін әлсіретуге септігін тигізді, оларды 17 ғасырдың басына дейін бөлініп, әлсіреген күйде қалдырды. Моңғолиядағы күрделі және үздіксіз өзгеріп отыратын саяси жағдайға байланысты, қытайлықтар ахуалды толыққанды түсіне алмады. 15 ғасырдың екінші жартысында моңғолдар бірнеше топқа бөлінді: Пекин аймағының солтүстігі мен солтүстік-шығысында Урианхай, Шаньсидің солтүстігінде Тумед моңғолдары және Шаньсидің солтүстігіндегі Ордос аймағындағы Ордос моңғолдары. Қытайлықтар осы топтардың артында тұратын халықты татарлар деп атады. Сонымен қатар, Қытай-моңғол шекарасы мен солтүстік-батыстағы Жібек жолы бойында көптеген шағын биліктер болды. Моңғол топтарының ішінде Урианхайлар ең тұрақтысы болып, Мин әулетімен ең жақын қарым-қатынаста болды. 1468 жылы моңғолдар Сиань мен Ланчжоудың арасында орналасқан шекаралық бекініс – Гуюаньда көтеріліс жасады. Жергілікті моңғолдар 1460-шы жылдардың соңынан бері сол жерде қоныстанды және өздерінің мұрагерлік басшыларының билігінде болды. 1468 жылдың маусым айында, себептері белгісіз, олар көтеріліс көтеріп, қаланың солтүстігіндегі тауларда бекініп, жергілікті Мин әскерлерін жеңді. Жауап ретінде үкімет Сян Чжун және сол кездегі Шэньсидің бас цензурасы және губернаторы болған Ма Вэньшен басқаратын әскерді жіберді. 1468 жылдың күзінде әскер бірнеше айдың ішінде көтерілісшілерді толыққанды талқандады, олардың соңғысы 1469 жылдың басында жеңілді. Гуюань оқиғасы Пекиннің беделді тұлғаларының арасында қытайлық территорияда моңғолдардың болуы және олардың шекарадан тыс моңғолдармен, тіпті тибеттіктермен байланысы болуы мүмкін деген алаңдаушылықты тудырды. 1468 және 1469 жылдары Моңғолиядан келген басқыншылар Юлинге шабуыл жасады, бұл Пекин гарнизонының қайта ұйымдастырылуына қауіп төндірді. Гарнизон командирлері өздерінің әскерін сынап, даңқ мен олжа алу үшін шайқасқа түсуге құштар болды. Алайда, олар бас көтерілісшілерді жеңген деп есептеген Бас хатшылар Пэн Ши мен Шан Лутың қарсылығына тап болды. Ахуалды шешу жауапкершілігі ханзадалар мен сарай қызметкерлерімен байланысқан соғыс партиясының ең қабілетті өкілі Ван Юеге жүктелді. Ол 1469 жылдың соңында Юлинге ауыстырылды. 1470 жылы Ван бірнеше шайқаста моңғол басқыншыларын жеңіске жеткізді. Соғыс партиясының қарсыласы және қазіргі Соғыс министрі Бай Гуй, Ю Цзиюнды (c=余子俊) аймаққа губернатор ретінде жіберді (ол 1477 жылға дейін қызметте болды). Ю Цзиюн мен Ван Юе бірлесіп жағдайды тұрақтандыруға қол жеткізді. Ван жорықта моңғолдарды жеңіп жатқанда (1471 және 1473 жылдары), Ю Ордос аймағында қорғаныс қабырғасын салуды жоспарлады. Құнына қарамастан, үкімет 1474 жылы рұқсат берді. Бірнеше айдың ішінде 40 мың сарбаз 1777 ли (1000 км) ұзындықтағы, 9 метр биіктіктегі, көптеген мұнаралармен және басқа да тірек құрылымдармен жабдықталған қабырға салды. Бұл қабырға 1482 жылдың жазындағы ірі шабуыл кезінде өте тиімді болды. Дегенмен, моңғолдардың шабуылдары одан кейін де жалғасты. 15 ғасырдың соңында моңғол билігін 1480 жылдан бастап моңғолдардың Ұлы ханы Батумоңке ішінара қалпына келтірді. Оның басшылығымен моңғолдар қытайлық территорияға шабуылдарын жаңартты, 1470-жылдардағы Миннің жеңістерін жоққа шығарды.

Өлім және мұра

Чэньхуа императоры 1487 жылдың 9 қыркүйегінде қайтыс болды және Маолинг мавзолейінде (c=茂陵) жерленді. Оған өлімнен кейін Чун императоры (c=純皇帝) деген арнаулы есім және Сянцзун (t=憲宗) храмдық аты берілді. Оның орнын ең үлкен тірі баласы Чжу Ючэн иеленді, ол Хунчжи императоры ретінде танылды. Әскери және азаматтық істерде император Ли Сянь және Пэн Ши сияқты қабілетті саясаткерлердің кеңесін тыңдауға дайын болғаны үшін жоғары бағаланды. Бұл өңірлік шенеуніктер топтары арасындағы келіспеушіліктерді басқаруға көмектесті. Чэньхуа дәуірі – азаматтық шенеуніктердің әскерилерден басымдығы артып, оңтүстік аймақтың ықпалы күшейіп, мәдени орталықтың Цзянсиден Янцзы өзенінің төменгі ағысына жылжуымен ерекшеленетін маңызды саяси және мәдени өзгерістер кезеңі болды. Дегенмен, император Леди Ван және евнухтардың айналасындағы топқа лауазымдарды сатуға қатысты жауапкершіліктен босатылмайды. Тағайындалғандардың көпшілігі оның сүйіктілері болды. Императордың сақ және тепе-тең мінезі оны толығымен біреудің бақылауына түсуіне жол бермесе де, Леди Ван мен кейбір евнухтар оның қамқорлығын жеке пайда үшін пайдаланды. Бірақ евнухтардың артық әрекеттеріне қарамастан, оның билігі Мин тарихындағы ең гүлденген кезеңдердің бірі деп есептеледі. Евнухтардың іс-әрекеттері ұзақ мерзімді пайдамен толықталды, ең маңыздысы – Гуандун және Гуансидегі Яо тайпасының жеріне кеңейу болды. Бұл Си өзенінің аңғарын және оның салаларын бақылауға мүмкіндік берді, соның ішінде көлік және қоныстану үшін жағдай жасады. Сонымен қатар, 1465 жылы Лучжоуға жасалған әскери жорық Сычуаньдағы жергілікті тұрғындардың төндірген қауіптерін жоюға және Янцзы өзені бойында қауіпсіз өтуді қамтамасыз етуге мүмкіндік берді. Әскери реформалар да жүзеге асырылды, бұл армияны күшейтті, бірақ евнухтардың ықпалын да арттырды, олар көбінесе жоғары лауазымдарды иеленді. Бірнеше сәтті шабуылдардың нәтижесінде жуйшендер әлсіреп, келесі ғасыр бойына маңызды қауіп төндірмеді. 1474 жылы Шансиде 1000 километрлік Ұлы қытай қабырғасының құрылысы Сары өзеннің иілімінде моңғолдарға қарсы қорғанысты одан әрі нығайтты.