Кіріспе

Орталық барлау агенттігінің қызметкері (1917–1987)

Джеймс Иисус Энглтон (9 желтоқсан 1917 – 11 мамыр 1987) – 1954 жылдан 1975 жылға дейін Орталық барлау агенттігінің қарсы барлау бөлімінің бастығы болған американдық барлау операторы. Орталық барлау қызметінің директоры Ричард Хелмстің айтуынша, Энглтон "коммунистік емес әлемдегі ең басты қарсы барлаушы ретінде танылды". Энглтон Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Италия мен Лондонда ЦРУ-ның соғыс уақытындағы алдыңғы қатарлы қызметі – Стратегиялық қызмет кеңсесінде қызмет етті. Соғыстан кейін ол Вашингтонға оралып, ЦРУ-ның негізін қалаушылардың бірі болды. Бастапқыда ол шетелдік барлау ақпаратын жинауға және одақтас елдердегі әріптес ұйымдармен байланыс орнатуға жауапты болды. 1954 жылы Аллен Даллес Энглтонды Қарсы барлау штабының бастығы қызметіне тағайындады. Басшы ретінде Энглтон КГБ агенттері Анатолий Голицын мен Юрий Носенконың дезертирлік етуіне тікелей қатысты. Голицын арқылы Энглтон ЦРУ-да жоғары дәрежелі кеңес тыңшысы бар екеніне көз жеткізді және оны іздеуге кірісті. Бұл аса қауісті ізгілікпен жасалған әрекет пе, әлде тиісті сақтық шарасы ма, деген мәселе тарихи пікірталас нысаны болып қала береді. Тергеуші журналист Эдвард Джей Эпштейн Энглтонды барлау саласындағы әріптестерінің жоғары бағалағандығымен келіседі және Энглтон "алты ЦРУ директорының – генерал Уолтер Беделл Смит, Аллен Даллес және Ричард Хелмс сияқты тұлғалардың сенімін" жеңіп алғанын айтады. Олар Энглтонды маңызды лауазымдарда ұстап, оның еңбегін бағалады.

Ерте және жеке өмір

Джеймс Джесус Энглетон 1917 жылдың 9 желтоқсанында Бойзе қаласында, Айдахо штатында, Джеймс Хью Энглетонның (1888–1973) және Кармен Мерседес Мореноның (1898–1985) төрт баласының үлкені ретінде дүниеге келді. Оның ата-анасы Аризона штатындағы Ногалес қаласында танысқан, оның әкесі генерал Джон Першингтің басшылығымен қызмет еткен АҚШ армиясының атты әскер офицері болған. Кармен Морено Мексикада туған, бірақ 1916 жылдың желтоқсанында Джеймс Х. Энглетонға үйленбес бұрын АҚШ азаматы болған. Энглетон Паунд, Каммингс және Т. С. Элиот сияқты жазушылармен көп хат алмасып, әсіресе «Абстракцияның жеті түрі» атты кітабының авторы Уильям Эмпсоннан үлкен әсер алды. Энглетон Йель университетінде Мейнард Мак және, ең бастысы, Америка зерттеулерінің негізін қалаушы Норман Холмс Пирсоннан «Жаңа сын» әдісін оқыды. Ол Гарвардта қысқа мерзімге заңды оқыды, бірақ бітірген жоқ.

Екінші дүниежүзілік соғыс

1943 жылы Ангелтон АҚШ армиясына қосылды. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Ангелтон Стратегиялық қызметтер кеңсесінде (OSS) қызмет етіп, оның Италиядағы бөлімшесін басқарды. Ангелтон порттар мен көпірлер сияқты нысандарды қорғауға қызығушылық танытты және Боргезеге ынтымақтастығы үшін әділ сот процесін ұсынды. Ол оны американдық формаға кигізіп, Миландан Римге одақтастардың тергеуіне жеткізді. Кейін итальян соты Боргезені нацистік басқыншылармен ынтымақтастық еткені үшін соттады және айыптады, бірақ соғыс қылмыстары үшін емес. Соғыстан кейін Ангелтон Италияда қалды, басқа барлау қызметтерімен байланыс орнатып, 1948 жылғы итальяндық жалпы сайлауда маңызды рөл атқарды. Сайлауда АҚШ қолдауындағы Христиан-демократиялық партия, Кеңес Одағы қолдауындағы Итальяндық коммунистік партиядан жеңіске жетті. 1949 жылғы мамыр айында ол Арнайы операциялар басқармасының Штаб-А басшысы болып тағайындалды, онда ол шетелдік барлау ақпаратын жинауға және шетелдегі барлау ұйымдарымен байланыс орнатуға жауапты болды. 1951 жылдан бастап Ангелтон Израильдің Моссад және Шин Бет агенттіктерімен байланыс ретінде "Израиль бюросына" жауапты болды. Автор Сэмюэл Кац Ангелтонның Израильдің ядролық қару бағдарламасына ЦРУ көмегін бағыттағанын мәлімдеді. Штаб-А басшысы ретінде Ангелтон болашақ MI6 басшысы Ким Филбимен тығыз жұмыс істеді, ол да Вашингтонда болды. 1951 жылы Филбидің әріптестері Гай Берджесс пен Дональд Маклин Мәскеуге қашып кетті. Филби Вашингтоннан қуылды, себебі ол оларға Венона жобасының шифрланған кеңес коммуникацияларынан алынған ақпаратты берген деп күдіктелді. Филбинің кеңестік тыңшы екені расталды, бірақ оны тұтқындауға келгендерден қашып құтылды. 1963 жылы ол Мәскеуге қашып кетті. Филби Ангелтонды "тамаша қарсылас" және "қызықты" дос деп атады, ол оның дезертирлік жасағанға дейін "түсініп алған" сияқты көрінген. ЦРУ қызметкері, бұрынғы ФБР агенты Уильям Кинг Харви Филби және Ангелтон күдіктенген басқа кеңес агенттері туралы күдік білдірді. 1953 жылы Аллен Даллес Орталық барлау қызметінің директоры болды. Ол көп ұзамай Ангелтонды Қарсы барлау басқармасының бастығы етіп тағайындады, және ол осы лауазымда өмірінің соңына дейін қызмет етті. Вьетнам соғысы және кеңес-американ қатынастарының жақсару кезеңінде Ангелтон соғыстың қажеттілігіне берік сенді. Осы кезеңде Ангелтонның қарсы барлау басқармасы президент Линдон Джонсонның басшылығымен ең толыққанды ішкі жасырын бақылау жобасын (CHAOS операциясы деп аталды) жүзеге асырды. Сол кездегі басым пікір, 1960-1970 жылдардағы соғысқа қарсы және азаматтық құқықтар қозғалыстары шетелдік қаржыландыру мен қолдау алғаны болды. Олар ешқандай дәлел таба алмады, бірақ Кеңес Одағы осы қозғалыстарға әсер еткенін мойындады. Ангелтон сонымен қатар Қытаймен қарым-қатынасты қайта жаңартудың стратегиялық есептеулері КГБ-ның Қытай-Кеңес Одағының жарылуын жасауға негізделген деп сенді. Ол тіпті Генри Киссинджердің КГБ-ның ықпалында болуы мүмкін деген болжамға дейін барды.

Кіргізуге күдік

Энглтонның жалпы сенімінде барлық құпия барлау агенттіктері басқалармен енген деп есептелуі керек, немесе кем дегенде ақылға қонымды қарсы барлау басшысы солай деп есептеуі керек. Ангелтонның көзқарасына оның Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде неміс барлауын манипуляциялау тәжірибесі, Кембридж бестігі және үшінші әлемде американдықтардың кірігу әрекеттерінің табысы әсер етті. Атап айтқанда, Ангелтонның Филбимен тығыз байланысы оның күдіктерін күшейтіп, «мүмкін болатын проблемаларды» қайта тексеруге итермеледі. Ангелтонның ЦРУ-дағы орны және оның директор Ричард Хелмспен тығыз қарым-қатынасы оның ықпалын кеңейтті, және ол өскен сайын ЦРУ-да англтондықтар мен оларға қарсыларға бөлінді. Бұл қақтығыс Анатолий Голицын мен Юрий Носенкоға қатысты болды, олар 1961 және 1964 жылдары Кеңес Одағынан АҚШ-қа қашып келді. Голицын 1961 жылдың 15 желтоқсанында Хельсинки арқылы қашып өтті. Ол отбасымен бірге ЦРУ-ның сүйемелдеуімен Швецияға, содан кейін АҚШ-қа ұшып келді, онда оны Ангелтон жеке сұраққа алды. Голицын алғашқы сұхбатын КГБ офицерлерін анықтау үшін фотосуреттерді қараумен шектеді және КГБ стратегиясын талқылаудан бас тартты. Голицын MI5-ке ену мүмкіндігі туралы айтқаннан кейін, MI5 алаңдаушылығын Ангелтонмен бөлісті. Ол Хелмстен Голицын және оның одан әрі сұраққа алуы үшін жауапкершілікті өзіне беруге рұқсат сұрады. Голицын соңында Кембридж бестігі сияқты көптеген танымал кеңес агенттерін ашты, бұл олардың тұтқындалуына әкелді. Алайда, Голицыннің басқа да айыптаулары, соның ішінде Ұлыбритания премьер-министрі Гарольд Уилсонның кеңес агенті болғаны және Қытай-Совет дауының «әдемілік» болғаны туралы мәлімдемелері жалған болып шықты. Ангелтон бұл пікірге сенді, нәтижесінде осы сипаттамаға жақын кез келген адам оның күдігіне түсті. Ангелтон ЦРУ-ның КГБ-мен келіскеніне көз жеткізді. Голицын Ангелтонды КГБ 1958 және 1959 жылдары қайта ұйымдастырылып, тек ЦРУ және ФБР жұмысқа алған агенттерден тұратын, батыс әріптестерін манипуляциялау үшін оларды екі еселенген қуыршақ шеберлерінің кішкентай тобы басқаратын қалпақтан тұратынына көндірді. Голицын күмәнді дереккөз болғанымен, Ангелтон ЦРУ-дан алынған маңызды ақпаратты қабылдады. Носенкоға қашуға рұқсат берілді, бірақ ЦРУ КГБ-ның шақыру бұйрығын растай алмады. Голицын КГБ өзін беделсіз ету үшін дезертирлерді жіберуге тырысады деп бастапқыда айтқан. Үлкен қысым астында Носенко екі рет өтірік анықтағыштан өтпеді, бірақ Агенттіктің бірнеше бөлімдері бақылаған үшінші сынақтан өтті. Оның мәлімдемесін (Ли Харви Освальдқа қатысты қосымша мәлімдемелер сияқты) ықтимал емес деп бағалап, Ангелтон Кеңес Ресейі бөлімінің басшысы Дэвид Мерфиге Носенконы үш жылдан астам уақыт бойы жалғыздықта ұстауға рұқсат берді. Бұл 16 ай бойы терезесі, жиһазы, жылытуы және кондиционері жоқ шағын шатырда болуын қамтыды. Адамдармен кездесуге тыйым салынды. Носенко аптасына бір рет жуынатын, теледидары, оқулықтары, радиосы, жаттығулары мен тіс щеткасы болмады. Сұрақ алу жиі және қарқынды болды. Носенко тағы 4 айды Пирри лагерінде 10 футка 10 футка бетон бункерде өткізді. Носенко Ангелтонның Голицынға деген сенімін әлсіретпеген сияқты, бірақ Хелмс пен Дж. Эдгар Гувер басқаша ойлады. Гувердің наразылығы ФБР директоры қызметін атқарып жатқан уақыт ішінде ФБР мен ЦРУ арасындағы қарсы барлау ынтымақтастығын қатты шектеді. Носенконың заңды түрде бас сауғалаған, подполковник екені анықталды. Ол ЦРУ-ға кеңесші болды.

Шетелдік басшыларға күдік

1960 және 1970 жылдары Ангелтон жеке түрде әртүрлі шетелдік көшбасшыларды кеңестік тыңшылар деп айыптады. Ол екі рет Корольдік Канада атты полициясына премьер-министр Лестер Пирсон мен оның ізбасары Пьер Трюдоның КСРО агенттері екеніне сенетінін хабарлады. Ангелтон швед премьер-министрі Олоф Пальме, Батыс Германия канцлері Вилли Брандт және Ұлыбритания премьер-министрі Гарольд Уилсонды КСРО-ның пайдалы құралдары деп айыптады.

Шіркеу комитеті мен отставка

1973 жылы Уильям Колбиді Ричард Никсон Орталық барлау қызметінің директоры етіп тағайындады. Колби ЦРУ-ны қайта ұйымдастырды, бұл Ангелтонның ықпалын шектеу және қарсы барлау бөлімін әлсірету мақсатында жасалды, ол Израиль бюросының бақылауын алудан басталды. Колби Ангелтонның отставкасын талап етті. Ангелтон Киелі үй комитеті (ресми түрде Сенаттың барлау қызметіне қатысты үкіметтік операцияларды зерттеу комитеті) ЦРУ-дан ішкі бақылау туралы ақпарат іздеген кезде, атап айтқанда HT Lingual операциясы, сондай-ақ қастандық жоспарлары және Джон Ф. Кеннедидің өлімі туралы мәліметтерді зерттеген кезде көпшілік назарына ілікті. 1974 жылдың желтоқсан айында Сеймур Херш The New York Times газетінде соғысқа қарсы наразылық білдіргендер мен басқа да отандық диссиденттерге қарсы ішкі қарсы барлау шаралары туралы мақала жариялады. Ангелтонның отставкасы 1974 жылғы Рождество қарсаңында жарияланды, дәл сол кезде президент Джеральд Форд директор Колбиден айыптаулар бойынша есеп беруді талап етті, ал Конгрестің әртүрлі комитеттері өздерінің жеке тергеулерін бастайтындарын мәлімдеді. Ангелтон United Press International тілшілеріне "менің пайдалылығым аяқталды" және ЦРУ "полициялық мемлекеттік әрекеттерге" араласып жатыр деген себеппен отставкаға кететінін айтты. Ангелтонның үш аға көмекшісі бір апта ішінде зейнеткерлікке шықты, себебі олардың жоғарылаудың орнына Агенттіктің басқа бөлімдеріне ауыстырылатыны белгілі болды. Қарсы барлау қызметі 300 адамнан 80 адамға дейін қысқартылды. 1975 жылы Ангелтон ЦРУ-ның "Құрметті барлау медалімен" марапатталды. Осы уақытқа дейін Ангелтон ЦРУ-ға құпия келісімшарт арқылы бұрынғы жалақысымен қайта жұмысқа алынған еді. 1975 жылдың қыркүйегіне дейін "оперативтік мәселелер толығымен Ангелтонның қарауында болды".

Салдары

1970 жылдардың соңы ЦРУ үшін тұрақсыз кезең болды. Джордж Буш директор болып қызмет еткен кезде президент Форд «Б» командасын құруға рұқсат берді, бұл жоба Агенттік пен барлау қауымдастығы Кеңес Одағының Орталық Еуропадағы стратегиялық ядролық күшін кемсіткенін көрсетті. Адмирал Стэнсфилд Тернер 1977 жылы президент Джимми Картер оны DCI лауазымына тағайындаған кезде Ангелтонды Агенттік шегінен шығып кеткендігінің мысалы ретінде көрсетіп, оны тоқтатуға ниеттенгенін айтты. Ол бұл туралы қызметі барысында және естеліктерінде де сөз қоздырды. Күдік тудырғандықтан Ангелтон мен оның командасы көптеген ЦРУ қызметкерлерінің мансаптық өсуіне кедергі келтірді. 40 қызметкерге қатысты тергеу жүргізілді, ал Ангелтонның командасы 14 адамды күдікті деп санады. ЦРУ үш қызметкерге Агенттік қызметкерлері «Тыңшыны құтқару актісі» деп атаған заң бойынша өтемақы төледі. Голицынмен бірге Ангелтон тыңшыларды іздеуді жалғастырды. Олар Уильям Ф. Баклидің (өз бұрынғы ЦРУ активі) «Ескі жалғанға жаңа жалған» кітабын жазу үшін көмегіне жүгінді, онда Кеңес Одағының жауларын жалған жеңіс сезіміне салу үшін құлдырауды сахналауды жоспарлағаны айтылды, бірақ Бакли бас тартты. 1994 жылы жарық көрген «Шылау: ФБР мен ЦРУ арасындағы құпия соғыс» кітабында Марк Риблинг «Ескі жалғанға жаңа жалған» кітабындағы 194 болжамның 139-ы 1993 жылға дейін орындалғанын, тоғызы «көзбен көрініп тұрған қате» болса, ал қалған 46-сы «әзірге жоққа шығарылмаған» деп мәлімдеді.

ЦРУ отбасылық асыл тастары

"Отбасылық асыл тастар" деп аталатын Агенттіктің өте құпия құжаттар жиынтығы, үштен астам онжылдық бойы сақталып келген құпиялылықтан кейін 2007 жылдың 25 маусымында жарияланды. Бұл жариялау 1970-ші жылдардағы Шіркеу комитетінің ішкі тергеуінен кейін болды, ол Ангелтонның ұзақ жылдар бойы қарсы барлау саясатындағы кең ауқымды билік пен ықпалын растады. Бұл ашық әңгіме Ангелтонның шетелдегі құқық қорғау және әскери ұйымдарға тыңшылық етуді жоспарлағанын, осы арқылы АҚШ-тың ықпалын арттыруға тырысқанын көрсетті. Сонымен қатар, ол "ХАОС" операциясы аясында ЦРУ-ның ішкі тыңшылық қызметіне Ангелтонның басшылық еткені туралы бұрынғы қауесеттерді де растады.

Танымал мәдениетте

2006 жылы шыққан «Жақсы бағушы» фильмі Ангелтонның өмірі мен ЦРУ құрудағы рөліне шала-шала негізделген. Чарльз Стросстің «Кір жуу файлдары» кітабында Джеймс Энглтон атты аға агент есімдері жасырынып жұмыс істейді. 2002 жылғы Роберт Литтелдің «Компания» романы және оған негізделген, 2007 жылғы Майкл Китон ойнаған «Компания» телесериалы Ангелтонның кеңестік тыңшыны табуға жасаған тырысыстарын көрсетеді. 2003 жылы BBC телеарнасының «Кембридж тыңшылары» мини-сериалында Джон Лайт Ангелтон рөлін сомдады. Орыс инди-рок тобы Biting Elbows-тың «Angleton» әні Ангелтонның өмірі мен мансабына арналған. «Granite Flats» телесериалында Кэри Элвес Хью Ашмэд рөлін ойнайды, «Ашмэд» есімі Ангелтонның жасырын аты. Уильям Ф. Баклидің 2000 жылғы «Spytime: Джеймс Джесус Ангелтонның құлауы» романы Ангелтонның мансабын көркемдеп суреттеу болып табылады, сюжет желісі нақты тарихи фактілер мен оқиғалардың арасында және ішінде орналасқан. Майк Доути 2017 жылдың желтоқсан айында Apple Music-те «Джеймс Джесус Ангелтон» әнін шығарды. Fatima Mansions тобының «Brunceling's song» трегінде Ангелтон есімді тыңшылар туралы әңгіме айтылады. 1991 жылғы Норман Мейлердің «Харлоттың рухы» романында Тремонт Монтегю (Харлот) кейіпі Ангелтонға негізделген. «Le Bureau des Légendes» телесериалының төртінші маусымында француз сыртқы қауіпсіздік қызметінің (DGSE) «JJA» – Джеймс Джесус Ангелтон атты кейіпкері таныстырылады. Ангелтонның мансабы мен осы кейіпкермен байланысы туралы қысқаша әңгіме бар. 2022 жылы ITVX-тың Ким Филбидің дезертирлігі туралы «Достар арасындағы тыңшы» мини-сериалында Ангелтонды Стивен Кункен сомдады. 2016 жылы ол Энтони Брофидің «The Crown» сериалында ойнады. HBO Max мини-сериалы «Ақ үйдің сантехниктерінде» Ангелтонды Дэвид Паскези бейнелейді.