Кіріспе

Комор аралдарының экономикасы негізінен күнкөріс шаруашылығы мен балық аулауға құрылған. Комор аралдарында көлік инфрақұрылымы жеткіліксіз, жас және қарқынды өсіп келе жатқан халық және табиғи ресурстардың аздығы байқалады. Жұмыс күшінің білім деңгейінің төмендігі экономикалық қызметтің күнкөріс деңгейінде қалуына, жоғары жұмыссыздыққа және шетелдік гранттар мен техникалық көмекке үлкен тәуелділікке әкеледі. Жан басына шаққандағы жалпы ішкі өнім (ЖІӨ) шамамен 700 долларды құрайтын Комор аралдары әлемдегі ең кедей және ең аз дамыған елдердің қатарында. Жердің сапасы аралдар бойынша өзгеше болғанымен, кең тараған лавамен жабылған топырақ құрылымдарының көпшілігі ауыл шаруашылығына жарамсыз. Осының салдарынан, тұрғындардың көп бөлігі күнкөріс шаруашылығы мен балық аулау арқылы күнекөрді. 2007 жылы орташа жалақы күніне 3-4 доллар шамасында болды. Ауыл шаруашылығы, оның ішінде балық аулау, аңшылық және орман шаруашылығы экономиканың жетекші саласы болып табылады. Ол ЖІӨ-нің 40%-ын құрайды, жұмыс күшінің 80%-ын жұмыспен қамтиды және экспорттың көп бөлігін қамтамасыз етеді. Ел азық-түлік өндірісінде өзін-өзі қамтамасыз ете алмайды; күріш, негізгі азық-түлік, импорттың басым бөлігін құрайды. Үкімет білім беру және техникалық оқытуды жаңарту, коммерциялық және өнеркәсіптік кәсіпорындарды жекешелендіру, денсаулық сақтау қызметтерін жақсарту, экспортты әртараптандыру, туризмді дамыту және халық өсімін төмендету жөнінде жұмыс істеп жатыр. Жылдық ЖІӨ-нің 4%-дық өсу мақсатына жету үшін үздіксіз шетелдік қолдау қажет. ЖІӨ-нің 24 пайызын құрайтын ақшалай аударымдар Комор экономикасы үшін маңызды кіріс көзі болып табылады. Комор аралдарының жан басына шаққандағы ЖІӨ-сі 1980-ші жылдары 55%-ға өсті. Алайда, бұл тұрақты болмады және нәтижесінде 1990-шы жылдары 42%-ға төмендеді.

Экономикалық тарих

Колониялық кезеңде француздер мен жергілікті жетекші азаматтар экспортқа арналған ақшалық дақылдарды өсіру үшін плантациялар құрды. Тәуелсіздік алғаннан кейін де, Комор экономикасында Société Bambao және Établissements Grimaldi сияқты француз компаниялары, сондай-ақ Kalfane and Company және кейінірек президент Абдалланың Établissements Abdallah et Fils сияқты басқа да компаниялар үстемдік құрды. Бұл фирмалар пайдасының көп бөлігін шетелге шығарып, плантацияларды тиімді басқару үшін қажетті, немесе осы бизнестің серіктестеріне немесе байланысты компанияларға пайда әкелетін нәрселерден басқа, аралдардың инфрақұрылымына аз инвестиция жасады. Бұл тәсілдің салдары азық-түлік дақылдарының өндірісінің тоқырауы және одан туындаған азық-түлік импортына, әсіресе күрішке тәуелділік болды. 1993 жылы Комор ваниль, иланг-иланг және гвоздика сияқты дақылдардың халықаралық нарықтағы құнсыздануына бейім болды. Комор әлемдегі ең кедей елдердің бірі болып табылады; оның жан басына шаққандағы жалпы ұлттық өнім (ЖҰӨ) 1994 жылы Комор франкының қаңтар айындағы девальвациясынан кейін 400 АҚШ долларына бағаланды. ЖҰӨ 1980-ші жылдары орташа жылдық 3,1 пайыздық өсімді көрсеткенімен, халық санының жылдам өсуі бұл жетістіктерді жойды және жан басына шаққандағы ЖҰӨ-нің орташа жылдық 0,6 пайыздық төмендеуіне әкелді. Жалпы ішкі өнім (ЖІӨ) 1980-1985 жылдары нақты мәнде жылына 4,2 пайыз, 1985-1988 жылдары 1,8 пайыз, 1990 жылы 1,5 пайыз өсті. 1991 жылы төлем балансындағы қиындықтарға байланысты Комор Сахарадан оңтүстікке қарай орналасқан Африка елдерінің қарыздық жағдайы нашарлаған елдеріне арналған МАӨК-тің арнайы көмек бағдарламасына қатысуға құқылы болды. Экономика негізінен шетелдік инвесторлардың жеке меншігінде. Ұлттандыру, тіпті Сойлиха жылдарында да, шектеулі болды. Сойлиха шетелдік мұнай компаниясының мүлігін иеліктен шығарды, бірақ Мадагаскар үкіметі компанияның сол елдегі зауыттарын бақылауға алғаннан кейін ғана. Абдалла үкіметі экономикаға шетелдік қатысуға ашық болғанына қарамастан, Société Bambao және тағы бір француз капиталы бар компанияны, Комор ет компаниясын (Société Comorienne des Viandes – Socovia) мемлекеттік меншікке алды, ол аралдарда ет және басқа да азық-түлік сатумен айналысты. Алайда, ұлттандыру ұзаққа созылмады, себебі Socovia және басқа да мемлекеттік кәсіпорындар 1992 жылы экономикалық реформалар аясында таратылды немесе жекешелендірілді. 1978 жылы Абдалла режимі Франциямен жақындасқаннан кейін Комор экономикасы француз көмегіне, сондай-ақ басқа үкіметтер мен халықаралық ұйымдардан түсетін қаржыға күшейтілген тәуелділікке түсті. 1990 жылы Комор ХВҚ-мен экономикалық реформалар бағдарламасы бойынша келіссөздерді аяқтаған кезде республиканың жалпы сыртқы мемлекеттік қарызы 162,4 миллион АҚШ долларын құрады, бұл ЖҰӨ-нің шамамен үштен екі бөлігіне тең еді. Үкімет құрылымдық реформалар жоспарын іске асыруды кейінге қалдырды және Дүниежүзілік банк пен ХВҚ-ның талабы бойынша 1992 жылдың қыркүйегіне дейін іске асыруға міндеттелді. Жоспар бойынша 9 мың мемлекеттік қызметкердің 2800-і жұмыстан босатылды, сондай-ақ басқа да ұнамсыз шаралар қабылданды. 1994 жылдың наурыз айында ХВҚ Коморға Құрылымдық реформалар бойынша 1,9 миллион АҚШ долларын құрайтын жаңа несие берді. 1994-1996 жылдар аралығында Комор 4 пайыздық экономикалық өсімді, сондай-ақ 1995-1996 жылдар аралығында 4 пайыздық инфляцияны қамтамасыз етуді көздеді. Алайда, 1994 жылғы өсім 0,7 пайыз, ал инфляция 15 пайыз деп бағаланды. Осы арада, жеке кәсіпкерлікті ынталандыру және жұмыссыздықты азайту мақсатында 1993 жылдың мамырында БҰҰ Даму бағдарламасы Коморға осы салалардағы бағдарламаларға 2 миллион АҚШ долларын берді. 1994 жылдың қаңтар айында Еуропалық даму қоры (ЕДҚ) шағын бизнесті дамыту үшін Коморға 1,3 миллион еуропалық валюта бірлігін (ЕКБ) берді. Комор сондай-ақ Францияның ауыл шаруашылығы мен ауылдық даму жөніндегі көмек және ынтымақтастық қорынан 5,7 миллион француз франкысын алды. Коморға берілген шетелдік көмектің нәтижесі әртүрлі болды. Көмектің мақсаты үкіметтің өте үлкен, көрінетін аяқталмайтын жобаларға, мысалы, Моронидегі теңіз портын кеңейту және Нзванидегі Муцумудадағы жаңа портты дамыту сияқты жобаларға жалақы төлеуге көмектесуден бастап, аралдардың инфрақұрылымын жақсартуға дейін болды. 1994 жылдың басында бұл жобалардың ешқайсысы да үміттенгендей нәтиже берген жоқ. Осыдан кейін аралдар жергілікті ресурстарды дамыта алмады және экономикалық даму үшін қажетті инфрақұрылымды құра алмады. Жеңістердің арасында ұлттық ақпарат құралдарын құру және денсаулық сақтау, білім беру және телекоммуникациялар салаларында шектеулі жақсартулар болды. АҚШ-тан келген даму көмегі, 1991 қаржы жылында (ҚЖ) 700 000 АҚШ долларын құрады, ол CARE атты үкіметтік емес ұйым арқылы басқарылды және негізінен орманды қайта жаңарту, топырақ сақтау және тұрақты ауыл шаруашылығына бағытталды. Комор 1979 жылдан бері Африкалық франк аймағына (Communauté Financière Africaine – CFA) ресми түрде қатысып келеді. CFA франкінің құны бір француз франкіне тең болды. Ұлттық еңбек ұйымы, Комор жұмысшыларының одағы (Union des Travailleurs des Comores) Морониде де кеңсесі болды. Ереуілдер мен жұмысшылардың наразылықтары саяси дағдарыстарға, халықаралық қаржы ұйымдарының талап етуімен жүргізілген экономикалық реформаларға және үкіметтің мемлекеттік қызметкерлерге айлық төлеудегі кейде бірнеше айға созылатын сәтсіздікке жауап ретінде жиі орын алды. 2009 жылы бір ер адам сағатына еңбекақысы 0,80 АҚШ долларын құрады.

Ауыл шаруашылығы, балық шаруашылығы және орман шаруашылығы

Ауыл шаруашылығы халықтың 80% астамын жұмыспен қамтып, жалпы ішкі өнімнің 40% құрайды және барлық шетелдік валюталық түсімді қамтамасыз етеді. Қызметтер, оның ішінде туризм, құрылыс және коммерциялық қызметтер ЖІӨ-нің қалған бөлігін құрайды. Планетацияларда халықтың көп бөлігі экспортқа арналған негізгі ақшалық дақылдарды өндіреді: ваниль, гвоздика, хош иіссулар және копра. Комор аралдары иланг-иланг майының әлемдегі ең ірі өндірушісі болып табылады, ол парфюмерия өндірісінде қолданылады. Бұдан бөлек, Мадагаскардан кейін, ваниль өндірісі бойынша әлемде екінші орында тұрады. Басты азық-түлік дақылдары – кокос, банан және маниок. Азық-түлік тауарларының үлесі жалпы импорттың 32% құрайды.

Ауыл шаруашылығы және мал шаруашылығы

Ауыл шаруашылығы 1990 жылдардың басында халықтың шамамен 80 пайызын қамтамасыз етіп, экспорттың 95 пайызын құрады. Әдетте, екі ауыл шаруашылығы аймағы бөлінеді: теңіз деңгейінен 400 метрге дейін биіктікте орналасқан жағалау аймағы, онда ваниль, иланг-иланг және гвоздика сияқты ақшалай дақылдар өсіріледі; және ішкі тұтынуға арналған маниок, банан, жаңбырлық күріш және тәтті картоп сияқты дақылдар өсірілетін таулы аймақ. Халық санының өсуімен бірге, ішкі тұтыну үшін өсірілген азық-түлік Комор халқының қажеттіліктерін азайып бара жатты. Дүниежүзілік банктың жинаған мәліметтері 1980 жылдан 1987 жылға дейін бір адамға шаққандағы азық-түлік өндірісінің шамамен 12 пайызға төмендегенін көрсетті. Республика барлық ет пен көкөністерді импорттады, ал күріш импорты жалпы импорт құнының 30 пайызына дейін жетеді. Комор аралдары – иланг-иланг эссенциясының әлемдегі ең ірі өндірушісі, ол Индонезиядан әкелінген ағаштың гүлдерінен алынады және парфюмерия мен сабындарды жасауда қолданылады. Иланг-иланг эссенциясы әйелдерге арналған танымал хош иіс, «Шанель №5» парфюмінің негізгі құрамында болып табылады. Республика Мадагаскардан кейін ванильдің екінші ірі өндірушісі. Гвоздика да маңызды ақшалай дақыл болып табылады. 1991 жылы 237 тонна ваниль экспортталды, оның бағасы шамамен килограмына 19 франк болды. 1991 жылы 2750 тонна гвоздика экспортталды, оның бағасы килограмына 397 франкқа бағаланды. Сол жылы 43 тонна иланг-иланг эссенциясы килограмына шамамен 23 000 франк бағасында экспортталды. Бұл үш тауардың өндірісі әлемдік сұраныстың өзгеруіне және циклон сияқты табиғи апаттарға байланысты күрт өзгереді. Тиімділік – және демек, мемлекеттік кірістер – де күрт өсіп, күрт төмендейді, мемлекеттік кірістерді болжау және шығыстарды жоспарлаудағы үкіметтің күш-жігеріне нұқсан келтіреді. Stabex (Экспорттық табыстарды тұрақтандыру жүйесі), ЕО жүйесі, экспорттық тауарлар бағасының құбылуының салдарынан Комор және басқа да дамып келе жатқан елдерге көмек көрсетеді. 1990 жылдардың басында ваниль мен иланг-иланг нарықтарының өсуі мен тұрақтандырылуы үшін перспективалар жағымды болған жоқ. Ваниль синтетикалық хош иістендіргіштермен бәсекелесіп, парфюмерия қолданушылары иланг-иланг эссенциясының тәтті хош иісінен бас тартып барады. Бұрынғы маңызды Комор экспорты болған копра, кокос майын беретін құрғатылған кокос еті, 1980 жылдардың соңында әлемдік талғам жоғары майлы кокос майынан пальма майы сияқты «жеңіл» заттарға ауысқан кезде экономикада маңызды рөл атқаруын тоқтатты. Гвоздика өндірісі мен кірістері де құбылуларға ұшырағанымен, 1990 жылдардың басында гвоздика ваниль мен иланг-илангқа қарағанда бірдей қиындықтарға тап болған жоқ. Комор ванилінің көп бөлігі Нжазиджада өсіріледі, ал иланг-илангтың көп бөлігі Нзваниден келеді. Көптеген халықаралық бағдарламалар елдің азық-түлік импортына, әсіресе экспорттық табыстың маңызды бөлігін құрайтын күрішке тәуелділігін азайтуға тырысты. Бұл ауылдық даму бағдарламаларын іске асырған ұйымдарға ЕҚҚ, ХҚО, Дүниежүзілік азық-түлік бағдарламасы, Африкадағы экономикалық даму үшін араб банкі, БҰҰ Азық-түлік және ауыл шаруашылығы ұйымы, Франция және АҚШ үкіметтері кірді. Бұл халықаралық күш-жігерге қарамастан, 1984 жылы он жетіге жеткен, 1980 жылдары Коморда бір адамға шаққандағы азық-түлік өндірісі төмендеді. Аралдардың құнарлы жағалаулық жерлерін плантациялаған ірі гвоздика және ваниль өсірушілер, сондай-ақ елдің ең ірісі, Établissements Abdallah et Fils сияқты күріш импорттаушы фирмалар, бұл реформаға қарсылық көрсетті. Азық-түлік дақылдары өсіретін шаруалар ақшалай дақылдардың плантацияларымен тау беткейлеріне тығылып, орманды жойып, таулы аймақтың жұқа, нашар топырағының эрозиясына себеп болды. Осыған жауап ретінде көмек берушілер орманды қалпына келтіруге, топырақты жақсартуға және экологиялық тұрғыдан дұрыс өсіру әдістеріне ауыл шаруашылығына көмек көрсету көлемін арттырды. Мысалы, АҚШ-тың 1991 жылғы барлық ауыл шаруашылығына көмек (700 000 АҚШ доллары) осындай жобаларға бағытталды, сондай-ақ Нзваниде шағын өндірушілерді қолдау бағдарламасын бастауға көмектесу үшін IFAD-тен 4 миллион АҚШ доллары қарыз алынды. Мал шаруашылығы шағын – 1990 жылы 47 000 ірі қара, 120 000 ешкі, 13 000 қой және 4 000 есек болды. Комор аралдары ішкі тұтынуға арналған еттің көп бөлігін импорттауды жалғастыруда.

Балық аулау

1980 жылдардың соңғы кезеңінен бастап Комор аралдары балық шаруашылығын экспорттық кіріс көзі ретінде дамытуда табысқа жетіп келеді. 1988 жылы үкімет ЕО-мен үш жылдық келісімге келді, оған сәйкес қырық француз және испан кемелеріне Комор суларында, негізінен тунец балығын аулауға рұқсат берілді. Қарсылығында Комор аралдары 300 000 ЭКУ алады, ал 50 000 ЭКУ балық шаруашылығын зерттеуге инвестицияланады. Бұған қоса, балық аулау кемелерінің операторлары ауланған тунецтің әр тоннасы үшін 20 ЭКУ төлейді. Аралдардың рифтерінен тыс терең суларда балықтың қоры көп болмаса да, Комор суларынан (жағалаудан 320 километрге дейін созылатын) жылына 30 000 тоннаға дейін балық аулауға болады деп бағаланған. 1990 жылы ауланған балықтың жалпы көлемі 5 500 тоннаны құрады. Жапония да балық шаруашылығы саласына көмек көрсеткен. Балық шаруашылығын дамытуды мемлекеттік орган – Комор аралдарының шағын аулау шаруашылығын дамыту компаниясы (Société de Développement de la Pêche Artisanale des Comores) қадағалайды.

Орман шаруашылығы

2000 жылы орманды алқаптар шамамен құрады. Көптеген жеміс ағаштары мен тропикалық қатты ағаштар кездеседі. Біраз ағаш өндіріледі, әсіресе Гранде-Комор аралында, онда қалған орманның шамамен жартысы орналасқан. 2003 жылы дөңгелек ағаш өндірісі 9 000 м³ (300 000 куб. фут) құрады.

Өнеркәсіп

Өнеркәсіптік қызмет Комор экономикасының үлесiнiң аз ғана бөлігін құрайды – 1994 жылы ЖІӨ-нің шамамен 5 пайызы. Басты салалар экспортқа арналған ақшалық дақылдарды өңдеумен байланысты: ваниль дайындау және иланг-илангтан парфюмерия эссенциясын алу. Бұл салалар бұрын француз компанияларының толық бақылауында болған, бірақ олардың тиімсіз плантацияларын жапқаннан кейін, жеке фермерлер көптеген шағын, тиімсіз дистилляциялық қондырғыларды құрды. Коморлықтар экспортқа қолөнер бұйымдарын да өндіреді. Басқа салалар кішкентай және ішкі нарыққа бағытталған: пилорамалар, баспаханалар, ағаш өңдеу, аяқ киім, пластик, йогурт, қолөнер бұйымдары (мысалы, тойларда алмасылатын әшекейлер) және шағын балық аулау кемелері. Өнеркәсіптің өсуіне кедергі келтіретін бірнеше фактор бар: аралдардың географиялық тұрғыдан шалқап жатуы, олардың бір-бірінен алшақтығы, шикізат пен білікті кадрлардың жетіспеушілігі, электр энергиясының (электр энергиясы су электр станциялары, импортталған мұнай және ағаш өнімдері арқылы өндіріледі) және көліктің жоғары құны. 1980 жылдар бойында өнеркәсіптегі қосылған құн баяу төмендеді.

Туризм

Мүмкін, Оңтүстік Африканың Комор экономикасына енуінің басты нәтижесі Ахмед Абдалла билігі тұсында туризмнің дамуы болды. Оңтүстік Африка инвесторлары 1980-ші жылдары бірнеше қонақ үйлер салып немесе жөндеп (Оңтүстік Африка және Комор үкіметтерінің көмегімен), 1992 жылдың соңына қарай тек бір ғана курорт, Нжазиджадағы 182 бөлмелі Галава жағажайы ғана жұмыс істеді. Аралдарда тағы шамамен 100 қонақ үй бөлмесі бар еді. Саяси тұрақсыздық, апартеид режимінің күйреуіне байланысты аралдарға Оңтүстік Африканың қызығушылығының төмендеуі және басқа тропикалық туристік орындардың көбірек тартымды болуы, сондай-ақ құрылыс материалдары мен тұтыну тауарларының басым бөлігін импорттау қажеттігі, аралдардың табиғи сұлулығына қарамастан туризмнің өсуіне бөгет болды. Дегенмен, көбінесе 1990 жылы жабылып тұрған Галава жағажайының арқасында туристер саны 1990 жылы 7 627 адамнан 1991 жылы 16 942 адамға дейін өсті. Осы туристердің көпшілігі еуропалықтар, олардың ішінде негізінен француздар болды (тарихи жағдайға қараңыз, осы тарау).

Инфрақұрылым

Елде дамуға қажетті инфрақұрылым жетіспейді. Кейбір ауылдар негізгі жол жүйесімен байланысты емес, немесе ең жақсы жағдайда тек төрт дөңгелекті көліктермен жүре алатын жолдармен ғана байланысты. Аралдардың порттары қарапайым, бірақ Анжуанда жақында терең су айлағы салынды. Жақында жасалған жақсартуларға қарамастан, Гранде-Комордағы Моронидегі ағымдағы кемежайларға тек шағын кемелер ғана жақындай алады. Ұзақ қашықтыққа жүретін, мұхит кемелері жағалауда тұрып, кішігірім қайықтармен түсірілуі керек; циклон маусымында бұл процедура қауіпті, сондықтан кемелер аралға тоқтауға құлшынбайды. Жүктің көп бөлігі алдымен Момбасаға немесе Реюньонға жіберіліп, содан кейін қайта жөнелтіледі. Банктік жүйеге 1981 жылы құрылған Комор Орталық банкі (Banque Centrale des Comores) – Морони (Гранде-Комор), Мусамуду (Анжуан) және Фомбони (Мохели) қалаларында үш кеңсесі бар; 1990 жылы құрылған және 1993 жылы алты филиалы болған, Париж Халықаралық Ұлттық банкінің (Banque Nationale de Paris—Internationale) еншілес банкі – Индустрия және Сауда банкі (Banque pour l'Industrie et le Commerce—BIC); 1982 жылы құрылған және шағын және орташа даму жобаларын қолдаған Комор Даму банкі (Banque de Développement des Comores); Федералды Сауда банкі (Banque Fédérale de Commerce) және Комор Экзим банкі (Exim Bank Comores Ltd.) кіреді. Комор Даму банкінің акцияларының көп бөлігі Комор үкіметі мен Орталық банкке тиесілі болды, ал қалғаны Еуропалық Инвестициялық банкке және Франция үкіметінің даму агенттігі – Экономикалық Ынтымақтастық Орталық банкіне (Caisse Centrale de Coopération Économique—CCCE) тиесілі еді. Бұл банктердің барлығының бас кеңсесі Морониде орналасқан.

Сыртқы сауда

Франция, Комор аралдарының басты сауда серіктесі, тек шағын жобаларды қаржыландырады. Комор аралдарының экспортының өсіп келе жатқан үлесі АҚШ-қа тиесілі, бірақ импорттың өте аз бөлігін ғана (1%-дан кемін) қамтамасыз етеді. Республиканың көмекке тәуелділігінің жалпы салдары – тұрақты сауда тапшылығы және бюджет тапшылығының созылмалы сипаты. 1992 жылы экспорттың жалпы құны 21 миллион АҚШ долларын, ал импорттың жалпы құны 50 миллион АҚШ долларын құрады. 1991 жылы түсімдер шамамен 34,7 миллион АҚШ долларын (CF9,7 триллион; CF – Комор франкі; Комор франкінің құны үшін глоссарийді қараңыз) құрады, ал шығындар шамамен 93,8 миллион АҚШ долларын (CF26,2 триллион) құрады. Түсімдердің 170 пайызына жуық тапшылық халықаралық гранттар мен несиелер, қолданыстағы несие желілерінен тартылған қаражат және қарызды қайта құрылымдау арқылы қаржыландырылды. 1991 жылы Комор экспортының 55 пайызы Францияға, 19 пайызы АҚШ-қа және 16 пайызы Германияға тиесілі болды. Басты экспорттық тауарлар – ваниль, иланг-иланг және қара бұрыш. Республиканың негізгі жеткізушілері Франция (импорттың 56 пайызы), Бельгия-Люксембург экономикалық одағы (11 пайызы) және Жапония (5 пайызы) болды. Импортта негізгі азық-түлік тауарлары (күріш және ет), мұнай және құрылыс материалдары басым. Комор аралдарында Хахаяда (Grande Comore) орналасқан халықаралық әуежай (Принц Саид Ибрагим атындағы халықаралық әуежайы) бар. Ол франк аймағының мүшесі, валюта бағамы 491.9677 Комор франкі (KMF) = 1 [Евро].