Жон Макдуал Стюарт: Австралияны зерттеген шотланд саяхатшысы

Кіріспе

Шотланд зерттеушісі (1815-1866)

Джон Макдуол Стюарт (7 қыркүйек 1815 – 5 маусым 1866), көбінесе жай ғана "Макдуол Стюарт" деп аталады, шотланд зерттеушісі және Австралияның барлық ішкі аймақтарды зерттегендердің арасындағы ең табыстысының бірі. Стюарт Австралия құрлығын оңтүстіктен солтүстікке дейін және континенттің ортасы арқылы кесіп өтіп, қайта оралған алғашқы экспедицияны сәтті басқарды. Оның тәжірибесі және командасына көрсеткен қамқорлығы, ол кездескен елдің қаталдығына қарамастан, ешбір адамды жоғалтпағанын қамтамасыз етті. Стюарттың зерттеулерінің нәтижесінде 1863 жылы үлкен аумақ Оңтүстік Австралия үкіметіне қосылды. Бұл аймақ Солтүстік территория деп аталды. 1911 жылы Австралия Ұлттық бірлестігі бұл аймақты өз жауапкершілігіне алды. 1871–72 жылдары Стюарттың жолымен Австралияның құрлықтағы телеграф желісі салынды. Порт-Аугустадан Дарвинге дейінгі басты жол да негізінен оның жолымен салынды және 1942 жылы генерал-губернатор Гоуридің ұсынысы бойынша оның құрметіне Стюарт тас жолы деп аталды.

Ерте өмір

Шотландияның Файф қаласында туған Стюарт тоғыз баланың ең кішісі болды. Оның әкесі Уильям Стюарт зейнеткерлікке шыққан әскери капитан және кеден қызметкері болған. Стюарттың ата-анасы оның жасөспірім кезінде қайтыс болғандықтан, ол туыстарының күтіміне өтті. Ол Шотландия Әскери-теңіз академиясын азаматтық инженер мамандығы бойынша бітіріп, 23 жасында Австралияға эмиграциялады. Стюарт бойы шағын, нәзік денелі жас адам болды, бойы шамамен 168 см, салмағы 54 кг-дан аспады. 1839 жылдың қаңтарында ол "Инд" барқысымен Оңтүстік Австралияның құрылғанына екі жылдай ғана келген шекаралық колониясына келді, ол кезде бұл орын тек шатырлар мен топырақ еденді ағаш үйлерден тұратын тығыз орналасқан бір ғана бекет болатын. Стюарт жақын арада колонияның Бас геодезисімен жұмысқа орналасып, жаңа қоныстанған аудандардың шөлейтті жерлерінде қоныс аударушылар мен кеншілерге арналған учаскелерді белгілеумен айналысты.

Чарльз Стюрттың тәрбиеленушісі

Оңтүстік Австралияның бас геодезисі, Стюарттың жоғары офицері, белгілі зерттеуші капитан Чарльз Стюрт болды. Ол бұрын Жаңа Оңтүстік Уэльстің ішкі ағысы бар өзендерінің құпиясын ашқан, осы процесте Дарлинг өзеніне жетіп, оған ат қойған, Мюрримбиджи өзенінің бойын толығымен аралап, Мюррей өзенінің теңізге құятын жерін анықтаған еді. Стюарт 1842 жылға дейін Сауалнама департаментінде қызмет етті, содан кейін Тау-Лофти жоталарында жеке геодезист ретінде жұмыс істеді. 1844 жылы капитан Стюарт шөлді ішкі аймаққа экспедиция ұйымдастырды және Стюартты суретші ретінде шақырды. Стюарттың экспедициясы бұрынғы кез келген экспедициядан гөрі солтүстікке тереңірек енді, бірақ бұл оларға үлкен қиындықтарды тудырды. Күтілген ішкі теңіздің орнына, зерттеушілер Австралиядағы ең қауіпті екі шөлді аймақты тапты: Стюарт тасты шөлі және Симпсон шөлі. Оның бас көмекшісі Джеймс Пул скорбуттан қайтыс болғаннан кейін, Стюарт оның орнына Стюартты тағайындады. Екеуі де Аделаидаға аман-сау оралып келді, бірақ скорбуттан қатты зардап шекті. Стюарт толыққанды жазыла алмады және көп ұзамай Англияға қайтып кетті, ал жас Стюарт бір жыл бойы жұмыс істей де, саяхатта да алмады. Стюарт жеке геодезист ретінде кәсібіне оралды, көбірек уақытын шалғайдағы аймақтарда өткізді, бірнеше жыл Порт-Линкольнге көшіп, кейін солтүстік Флиндерс жоталарына қайта оралды. Мұнда ол бай мал өсірушілер Уильям Финк, Джеймс Чемберс және Джон Чемберс үшін жұмыс істеді, жаңа жерлерді зерттеді, минерал іздеді және мал өсіруге арналған жерлерді геодезиялады. Ол 1857 жылдың мамыр және маусым айларында Стивен Хактың Стрейки шығанағының солтүстігі мен батысында жайылымдық жерлерді іздеген экспедициясының және 1858 жылы Энтони Форстермен (кейін «Реестр» газетінің редакторы болған) Гайрднер көліне жасаған жеке экспедицияның қатысушысы болды деген мәлімдеме бар.

Бірінші экспедиция

1858 жылғы 14 мамырда Уильям Финктің қаржылық қолдауымен Стюарт өзінің алты ірі экспедициясының біріншісіне аттанды. Оның мақсаты – пайдалы қазбаларды табу, жергілікті аборигендер Уингилпинин деп атаған аймақты және Оңтүстік Австралияның солтүстік-батысындағы жаңа жайылымдық жерлерді анықтау болатын. Стюарт Джон Чемберстің Оратунга станциясынан жолға шықты, оған Чемберстің екі қызметкері (Форстер есімді ақ нәсілді адам және жас абориген), алты жылқы және алты аптаға жететін азық-түлік – барлығы Чемберстің қамтамасыз етуімен, сондай-ақ қалталық компас пен сағат алып шықты. Флиндерс тауларынан Стюарт батысқа қарай, Торренс көлінің оңтүстігінен өтіп, содан кейін Торренс көлінің батыс жағалауымен солтүстікке беттеді. Ол жартылай тұрақты су қоймаларынан тұратын оқшауланған тізбекті тапты және оны Чемберс бұлағы деп атады (қазір Стюарт бұлағы деп аталады). Бұл жер континенттің шөлейтті ортасына жасалған экспедициялар үшін маңызды бекетке айналды. Солтүстік-батысқа қарай сапарды жалғастырған Стюарт Кубер-Педи маңына жетті (астында керемет бай опал кендері бар екенін білмей), бірақ азық-түлік жетіспеушілігі мен жылқыға шөптің тапшылығы салдарынан 500 километр оңтүстікке, теңізге қайта бұруға мәжбүр болды. Ұлы Виктория шөлінің жиегімен қиын жол Стюартты Миллер суына (қазіргі Седунаға жақын) жеткізді, ал содан кейін төрт ай және 2400 километрден кейін өркениетке оралды. Бұл экспедиция Стюартқа үлкен даңқ әкелді және оған Корольдік географиялық қоғамнан алтын сағат сыйлық ретінде табыс етілді.

Екінші экспедиция

Бірінші экспедициясынан оралғаннан кейін көп ұзамай Стюарт Чемберс-Крикке мал өсіруге жер жалға алуға өтініш берді. Оны ашқан адам деп есептегендіктен, ол жалға алуға құқылы еді, бірақ одан да кеңірек аумаққа ие болғысы келді. Келіссөздер барысында Стюарт өзі жерді өлшеу жұмыстарын жүргізуге уәде берді және 1859 жылдың сәуір айында үш адамдық және 15 жылқыдан тұратын топпен жолға шықты. Бұл Оңтүстік Австралияның губернаторы Ричард Грейвс Макдоннеллдің оған берген сенімі мен қолдауын арттырды, өзі де жақын арада саяхаттар жасаған адам еді. Чемберс-Криктегі жер өлшеу жұмысы аяқталғаннан кейін Стюарт тағы солтүстікке бет бұрып, Оңтүстік Австралия мен қазіргі Солтүстік Территорияның (сол кезде Жаңа Оңтүстік Уэльстің құрамында болған) шекарасына жетуді көздеді. Рациондары жеткілікті болғанымен және су да жетіспегені жоқ, экспедиция шекараға 100 шақырымдай жетпей кері қайтуға мәжбүр болды, себебі жылқыларына арналған аяқ киім (құрғақ, тасты аймақта аса қажетті зат) қалмаған еді. Бірақ ең бастысы, Стюарт болашақ сапарлар үшін тағы бір сенімді су көзін тапты: сол кездегі белгісіз Ұлы Артезиан алабымен толықтырылған "керемет бұлақ". Ол былай деп жазды:
"Мен бұл жерді "Үміт бұлағы" деп атадым. Суы аздап кермекті, тұздан емес, содадан, бірақ жақсы ағыспен ағып жатыр. Мен бұдан да нашар су ішіп көрдім: мен үшін бұл өте маңызды, менің қауіпсіздігімді қамтамасыз етеді. Мен жылдың кез келген уақытында және кез келген жағдайда Аделаидаға қайта аламын." Ол шілде айында "тамаша ел" туралы хабарламамен оралды, бұл қазірде бірнеше малға ғана тамақ болатын аумақтың керемет сипаттамасы еді.

Үшінші экспедиция

Осы кезде Австралияда зерттеулерге деген қызығушылық өте жоғары деңгейге жетті. Бұған бірнеше фактор ықпал етті. "Үйде" (австралиялықтардың Британияны атау жолы) халықтың назары Нілдің бастауын табуға аударылды, Спейк, Бертон және Бейкердің бәсекелес экспедициялары ашылу құрметіне таласып жатты. Африканың ішкі аймақтары сияқты, Австралияның ішкі аймақтары да картада ұятты бос кеңістік ретінде қалды және ұзақ жылдар бойы құнарлы ішкі теңіз туралы армандар жоғалып кеткенімен, континентті кесіп өтуге деген үлкен ниет болды. Бұл – батыл зерттеулер дәуірінің шыңы еді. Сонымен қатар, телеграфтың да әсері болды. Осыдан бірнеше онжылдық бұрын ғана ойлап табылып, технология тез дамыды және құрлықтағы және теңіз астындағы кабельдердің жаһандық желісі құрылып жатты. Англиядан бастау алған кабель желісі Үндістанға жетті және оны Австралияның Виктория және Жаңа Оңтүстік Уэльс штаттарындағы халық көп шоғырланған аймақтарына дейін кеңейту жоспарлануда. Материктің бірнеше колониялары телеграфтың австралиялық терминалының орналасқан жері үшін бәсекелесіп жатты: Батыс Австралия және Жаңа Оңтүстік Уэльс ұзақ теңіз асты кабельдерін ұсынды, ал Оңтүстік Австралия мүмкіндігінше ең қысқа теңіз асты кабельін пайдаланып, телеграфты Австралияның Солтүстік жағалауына жеткізуді ұсынды. Одан ол Аделаидаға дейін 3000 шақырым жер арқылы жүретін еді. Қиындықтар анық болды: ұсынылған маршрут қана емес, алыс және (европалық қоныс аударушылар үшін) адам тұрмайтын, картадағы үлкен бос орын еді. Осы уақытта бай, бәсекелес колония Виктория Австралия тарихындағы ең ірі және ең сәнді жабдықталған экспедицияны дайындады – Роберт О’Хара Берк басқаратын Виктория зерттеу экспедициясы. Оңтүстік Австралия үкіметі континентті ортасынан кесіп өтіп, Аделаидадан Солтүстік жағалауға дейін телеграф салуға қолайлы маршрут табуға қабілетті адамға 2000 фунт стерлинг сыйлық ұсынды. Стюарттың достары және демеушілері Джеймс және Джон Чемберс пен Финке үкіметтен Стюарт басқаратын экспедицияны жабдықтау үшін 1000 фунт стерлинг бөлгенін сұрады. Алайда Оңтүстік Австралия үкіметі Стюартқа назар бөлмеді, оның орнына Александр Толмер басқаратын экспедицияға демеушілік етті, бірақ ол қоныс аударушылардың орналасқан аймақтарынан тысқары шыға алмады. Темірде Стюарт басқа да мәселелерге тап болды. Оның екінші сапарында Чемберс-Крик ауданында талап еткен және зерттеген жерлерінің кейбіреулері, шын мәнінде, Стюарттың бірінші сапары туралы хабарларға байланысты сол аймаққа тартылған адамдар бұрыннан барлап, талап еткен еді. Стюарт өзінің иелігін қайта тексеру үшін Чемберс-Крикке оралуы керек болды. Ол 1859 жылдың тамыз айында Аделаидадан шағын топпен аттанды. Өзінің және демеушілерінің атынан бірнеше жаңа жерлерді зерттегеннен кейін, Стюарт көктем мен жазды Эйр көлінің батысындағы аймақты зерттеумен өткізді, бірнеше артезиандық бұлақтар тапты. Жазғы ыстықтың күшті әсерінен Стюарттың көзі ауырып, біраз уақыттан кейін жартылай рационмен қамтамасыз етілгеннен кейін, бір адамнан басқасының барлығы лагерден кетуден бас тартты. Стюарт оларды үйлеріне жіберді. Оның қалған серігі Уильям Кеквик өзінің табандылығымен танымал болды және Стюарттың мансабының соңына дейін оның жанында болды, көбінесе Стюарт алға барлау жасағанда жабдықтау базаларын ұйымдастырды. Кеквик азық-түлік пен адам алу үшін оңтүстікке барып, 13 жылқымен, үш айлық азық-түлікпен оралды, бірақ тек бір адаммен – Бенджамин Хедпен.

At around this time in Australia, exploration fever was reaching a peak. Several factors contributed. At "home" (as Australians still called Britain), public attention was focussed on the search for the source of the Nile, with the competing expeditions of Speke, Burton and Baker all contending for the honour of discovery. Like the interior of Africa, inland Australia remained an embarrassing blank area on the map and although the long held dreams of a fertile inland sea had faded, there was an intense desire to see the continent crossed. This was the apex of the age of heroic exploration. Additionally, there was the factor of the telegraph. Invented only a few decades earlier, the technology had matured rapidly and a global network of undersea and overland cables was taking shape. The line from England had already reached India and plans were being made to extend it to the major population centres of Australia in Victoria and New South Wales. Several of the mainland colonies were competing to host the Australian terminus of the telegraph: Western Australia and New South Wales proposed long undersea cables; South Australia proposed employing the shortest possible undersea cable and bringing the telegraph ashore in Australia's Top End. From there it would run overland for 3,000 kilometres south to Adelaide. The difficulty was obvious: the proposed route was not only remote and (so far as European settlers were concerned) uninhabited, it was simply a vast blank space on the map. At much the same time, the wealthy rival colony Victoria was preparing the biggest and most lavishly equipped expedition in Australia's history; the Victorian Exploring Expedition, to be led by Robert O'Hara Burke. The South Australian government offered a reward of £2,000 to any person able to cross the continent through the centre and discover a suitable route for the telegraph from Adelaide to the north coast. Stuart's friends and sponsors, James & John Chambers and Finke, asked the government to put up £1,000 to equip an expedition to be led by Stuart. The South Australian government, however, ignored Stuart and instead sponsored an expedition led by Alexander Tolmer, which failed miserably, failing to travel beyond the settled districts. Meanwhile, Stuart was entangled with other problems. Some of the land he had claimed and surveyed in the Chambers Creek district on his second trip had in fact already been explored and claimed by people attracted to the area by reports of Stuart's first trip. Stuart needed to return to Chambers Creek to re survey his claims. He left Adelaide with a small party in August 1859. Having surveyed his own claim and several new claims on behalf of his sponsors, Stuart spent the spring and summer exploring the area west of Lake Eyre, finding several more artesian springs. Working through the severe heat of summer, Stuart experienced trouble with his eyes because of the glare, and after some time enduring half rations, all but one of his men refused to leave camp. Contemptuously, Stuart sent them home. William Kekwick, his remaining companion, was reputed for his steadfastness and would stay with Stuart for the remainder of his career, usually organising the supply bases while Stuart scouted ahead. Kekwick went south for provisions and more men, returning with 13 horses, rations for three months, however only a single man; Benjamin Head.

Төртінші экспедиция

1860 жылдың 2 наурызында үш адам Чемберс-Криктен Австралияның орталығын табу мақсатымен аттанды. Стюарт әдеттегідей, бірнеше жүк аттарына сыйымды ғана жүкті арқалап, жеңіл саяхаттады. Стюарттың пікірінше, табысты саяхаттаудың құпиясы – жылдам жылжу және үлкен жүк көлігімен байланысты кешігулер мен қиындықтардан қашу. Олар Нилс өзеніне (қазіргі Уднадаттаның жанында) жеткен кезде күтпеген жаңбыр олардың көптеген азығын бүлдірді және олар жартылай рационмен жалғастырды – бұл саяхатты ірі денелі күйде бастаған және Стюарттан екі есе ауыр болған Хедке бейімделу қиын болды. Су табу қиынға соқты, сонымен қатар скорбут ауруы да пайда болды. Стюарттың оң көзі нашарлап бара жатты. Дегенмен, олар сәуір айының басында Стюарт Финк өзені деп атаған ірі су арнасын тапты және оны солтүстік-батысқа қарай Оңтүстік Австралия шекарасы арқылы Макдоннелл жоталарына дейін ұстанды, ол 1860 жылдың 12 сәуірінде Оңтүстік Австралияның губернаторы сэр Ричард Грейвс Макдоннеллдің құрметіне аталды. 1860 жылдың 22 сәуірінде Стюарттың есептеулері бойынша экспедиция континенттің ортасына жетті. Стюарт жазды: "Солтүстік-шығысқа қарай шамамен екі шақырым жерде биік тау бар, мен оның орталықта болады деп үміттене бердім, бірақ ертең тастардан конус тұрғызып, сонда Туды орнатамын және оны 1844 және 1845 жылдардағы экспедицияның керемет және құрметті қолбасшысы, капитан Стюрттің құрметіне Стюрт тауы деп атаймын, ол сапар кезінде маған көрсеткен мейірімділігі үшін алғыс айту ретінде." Шындығында, тау Стюарттың өзінің есімімен Орталық Стюарт тауы деп аталды, оның ұстазы Стюрт емес, және география мамандары оны енді Австралияның нағыз орталығы деп санамайды. Дегенмен, оның символдық мәні сақталған. Саяхатшылар солтүстікке қарай одан әрі ілгерілей алмады. Судың жетіспеуі оларды қайта-қайта кері қайтаруға мәжбүр етті. Стюарттың скорбуты нашарлап, Хед бастапқы салмағының жартысына дейін азайды, тек Кекик ғана ауыр жұмыс істеуге қабілетті болды. 22 мамырда жаңбыр жауды. Судың күнделікті болуымен олар жақсы қашықтықтарды жүріп өтті және маусымның ортасына қарай Стюарт Теннант сағасы деп атаған өзенге жетті. Елдің ең қиын бөлігі артта қалды, олар жағалауға шамамен 800 км жуықтап қалды. Алайда, бұл жерден алға жылжу мүмкін емес сияқты көрінді. Солтүстік-батысқа жасалған төрт күндік сапардан су табылған жоқ және олар кері шегінуге мәжбүр болды. Аттарға бір апта демалыс бергеннен кейін, олар тікелей солтүстікке қарай баруға тырысты. Олар тағы бір өзенді (кейін Шабуыл өзені деп аталды) тапты, бірақ олардың жолын тығыз бұталар тосқан. Оңтүстіктегідей емес, Варамунга аборигендері өз жерлерін басып кірушілерден қорғады. 26 маусымда олар саяхатшылардың лагеріне шабуыл жасады. Бірі аяқ киімді ұрлап кетті (Стюарт оны қайтарып алды), ал енді біреулері аттарға бумерангтар лақтырып, лагерьдің айналасындағы шөпке от қойды. Стюарт (және басқа австралиялық саяхатшылардан айырмашылығы) кездескен аборигендермен жақсы қарым-қатынаста болды, бірақ ол осы топпен келіссөз жүргізе алмады және жалғастыру қауіпсіз емес деп санады. Сол түні тіпті шаршамайтын Кекик те әлсіздікке шағымданды, саяхатшылар солтүстік жағалауға жету әрекетін тоқтатып, өкінішпен оңтүстікке бет бұрды. Аделаидаға дейін 2400 шақырым бар еді, үш саяхатшының да скорбуты бар еді, азық-түлік өте аз еді, жылқылар нашар жағдайда еді және ел құрғап бара жатты. Дегенмен, экспедиция Стюарттың әдеттегі жылдам қарқынымен жолға көшті. Олар тамыз айында Чемберс-Крикке жетіп, қауіпсіздікке қол жеткізді. Бірнеше күн бұрын, 1860 жылдың 20 тамызында, ірі Бурк және Уиллс экспедициясы Мельбурннан ақыры аттанды. Стюарт 1860 жылдың қазан айында Аделаидаға жетті. Ол континентті қиып өтуге сәл жетпесе де, орталықты анықтаудағы жетістігі зор болды, Джон Ханнинг Спектің Ніл өзенінің бастауын тапқандығымен теңестірілді. Стюарт 15 жыл бұрын капитан Стюртпен тырысқан нәрсені шешті – ұлы Австралия құрлығының ортасының мәнін ашты. Ол Корольдік географиялық қоғамның меценаттық медалімен марапатталды – меценаттық медаль мен алтын сағатты алған екінші адам болды (біріншісі доктор Ливингстон). Кейіннен Оңтүстік Австралия үкіметі де Стюарттың қабілеттерін мойындап, Аделаидадағы Уайтс-Ромс-те қоғамдық таңғы ас ұйымдастырды.

On 2 March 1860 the three men left Chambers Creek, aiming to find the centre of Australia. As always, Stuart travelled light, taking only as much as could be carried on a few pack horses. The secret to successful exploration, in Stuart's view, was to travel fast and avoid the delays and complications that always attend a large supply train. By the time they reached Neales River (near present day Oodnadatta) unexpected rain had ruined most of their stores and they continued on half rations – something that Head, who had started the trip as a big man and weighed twice as much as Stuart, found difficult to adjust to. Water became more and more difficult to find and scurvy began to set in. Stuart's right eye was failing. Nevertheless, they found a major watercourse in early April which Stuart named the Finke River, and followed it north west over the South Australian border to the MacDonnell Ranges, which he named after Sir Richard Graves MacDonnell, Governor of South Australia, on 12 April 1860. On 22 April 1860, according to Stuart's calculations, the party reached the centre of the continent. Stuart wrote:
There is a high mount about two miles to the NNE which I hoped would be in the centre but on it tomorrow I will raise a cone of stones and plant the Flag there and will name it Mount Sturt after my excellent and esteemed commander of the expedition in 1844 and 45, Captain Sturt, as a mark of gratitude for the great kindness I received from him during that journey. In fact the mountain became known as Central Mount Stuart after Stuart himself, not his mentor Sturt, and geographers no longer regard it as the true centre of Australia. Nevertheless, it retains its symbolic value. The explorers were unable to progress much further north. Lack of water forced them back again and again. Stuart's scurvy was growing worse, Head was now half his original weight, and only Kekwick remained capable of heavy work. Then, on 22 May, it rained. With water now available nearly every day, they made good mileage and by mid June were able to reach a riverbed which Stuart named Tennant's Creek (now the site of the township Tennant Creek). The worst of the country was now behind them and they were only about 800 km from the coast. From here, however, progress seemed impossible. A four day excursion to the north west found no water at all and they had to retreat. After giving the horses a week to recover, they tried heading due north. They found another creek (later named Attack Creek) but were blocked by heavy scrub. Unlike those further south, the Warramunga Aboriginal people defended their country from trespassers. On 26 June they raided the explorers' camp. One stole the shoeing rasp (which Stuart was able to recover); others threw boomerangs at the horses and set fire to the grass around the camp. Like Sturt (and unlike some of the other Australian explorers) Stuart generally got on well with the Aboriginal people he encountered but he was unable to negotiate with this group and considered it unsafe to continue. That night, with even the indefatigable Kekwick complaining of weakness, the explorers abandoned their attempt to reach the north coast and reluctantly turned south. It was 2,400 kilometres to Adelaide, all three men had scurvy, supplies were very short, the horses were in poor condition, and the country was drying out. Nevertheless, the party pressed on at Stuart's customary rapid pace. They reached the safety of Chambers Creek in August. A few days earlier, on 20 August 1860, the larger Burke and Wills expedition had finally left Melbourne. Stuart reached Adelaide in October 1860. Although he had narrowly failed to cross the continent, his achievement in determining the centre was immense, ranked with John Hanning Speke's discovery of the source of the Nile. Stuart had solved that which he attempted with Capt. Sturt 15 years earlier – the riddle of the nature of the centre of the great Australian continent. He was awarded the Royal Geographical Society's Patron's Medal – becoming only the second person to receive both the Patron's Medal and a gold watch (the other was Dr Livingstone). Belatedly, even the South Australian government started to recognise Stuart's abilities, and was honoured with a public breakfast at White's Rooms in Adelaide.

Бесінші экспедиция

Джеймс Чемберс Стюарт пен Кеквиктің үкіметтік қарулы күзетпен қамтамасыз етілген солтүстікке қайта оралу жоспарын ұсынды. Үкімет экспедицияның құны, кадрлар және бақылау мәселелері бойынша тартысқа түсіп, келіспеушілік білдірді, бірақ ақырында он қарулы адам мен 2500 фунт стерлинг көмек көрсетуге келісті; сондай-ақ Стюартқа операциялық басшылық міндетін жүктеді. (Қарамағына алсақ, Берк пен Уиллз экспедициясын ұйымдастыруға 9000 фунт стерлинг жұмсалған. Бұл экспедиция Жаңа Оңтүстік Уэльстің солтүстігіндегі Дарлинг өзеніне жеткен еді.) Стюарт 1861 жылдың 1 қаңтарында Чемберс Крикнен он адам, 49 жылқы және 30 аптаға жететін азық-түлікпен аттанды. Бұл Оңтүстік Австралиядағы жаздың шыңы болатын, саяхаттау үшін ең қолайсыз кезең. Стюарт көп ұзамай екі адам мен ең нашар бес жылқыны кері қайтаруға мәжбүр болды. Ауа райы тым ыстық болды, Стюарт жем мен су іздегенде топ жиі тоқтап қалатын. 11 ақпанда олар әлі де Оңтүстік Австралияның солтүстігінде болды, сол күні Берк пен Уиллз Карпентария шығанағына жеткен. Ауыр жаңбырдың арқасында Стюарт тобы Макдоннелл жоталарына жетіп, солтүстікке қарай тезірек ілгерілеуге мүмкіндік алды. 1861 жылдың 24 сәуірінде олар Атак Крикке жетті, бұл жолы өткен жорықтарды тоқтатып тұрған жауынгер тайпаларының ешқандай белгісін таба алмады. Сол кезде – және Стюарт тобы үшін белгісіз болған жағдайда – Берк, Уиллз және Кинг Купер Криктегі базалық лагеріне жетті, бірақ ол тастамаланған еді. Олардың тобының төртінші мүшесі Чарльз Грей қаза тапқан еді; Уиллз, содан кейін Берк бірнеше күннен кейін қайтыс болды, жергілікті аборигендердің мейірімділігімен Кинг ғана тірі қалды. Стюарт әлі де солтүстік-батысқа қарай, 1858 жылы Август Чарльз Грегори картаға түсірген Виктория өзенінің белгілі аймағына қарай жорық жасауды жоспарлады. Негізгі экспедицияны демалысқа жіберіп, ол сол бағытта бірнеше шағын топтарды жетекшілік етті, бірақ тығыз бұталар мен судың толық болмауына байланысты тоқтауға мәжбүр болды. Көптеген күш-жігердің арқасында барлаушылар солтүстікке қарай тағы бір су көзін таба алды, және Стюарт негізгі күшті жылжытты. Келесі екі аптада Стюарт солтүстік-батысқа қарай жазықтар арқылы өтуге болатын жолды табуға тағы үш рет тырысты, бірақ сәттілікке жете алмады. Соңында ол тікелей солтүстікке бет бұруға шешім қабылдады. Ол "ұзын және кең судың керемет бетін" ашты, оны Колониялар хатшысы Ньюкасл герцогының құрметіне "Ньюкасл суы" деп атады. Стюарт оларды Виктория өзеніне, яғни теңізге жеткізетін солтүстік-батыс жолын табуға тырысқанда, топ тағы бес апта бойы Ньюкасл Уотерс қаласында орналасты. Жергілікті аборигендер өздерінің жерлеріне кіргендерге күдікпен қарады, лагерьдің айналасында от жағып, жылқыларды қорқытты, сондықтан Кекуикке олар жақындағанда ескерту оқтарын атуға нұсқау берілген қарулы күзетшіні қоюға тура келді. Азық-түлік азайып, адамдар мен жылқылардың жағдайы нашар болды. Ақырында, 1 шілдеде 1861 жылы, Чемберс Крикнен аттанғалы алты ай өткен соң, Стюарт кері қайтуға бұйрық берді. Оңтүстік Австралияның салыстырмалы түрде салқын қысында олар жылдам саяхаттады және қыркүйек айында Оңтүстік Австралияның қоныстанған аймақтарына жетті. Стюарт Берк пен Уиллз жоғалғанын білгенде, оларды іздеуге бірден қосылуға ұсыныс жасады. Алайда, алғашқы құтқарушылар біраз бұрын жолға шығып, Австралия тарихындағы ең ірі және жақсы жабдықталған экспедицияның кем дегенде жеті мүшесінің қаза тапқаны туралы хабармен оралды. Қоғамдық зерттеулерге деген құштарлық айтарлықтай төмендеді. Стюарт Австралияның құрғақ ортасына бес экспедиция ұйымдастырғанмен және континенттің соңғы бірнеше жүз шақырымын адам шығынысыз басып өткенімен, Оңтүстік Австралия үкіметі бастапқыда алтыншы жорықты қолдауға құлшынбады. Алайда, құрлықтағы телеграф желісі үшін маршрут табу мүмкіндігі маңызды факторға айналды. Үкімет соңында Стюартпен бірге ғалым алып кету шартымен 2000 фунт стерлинг көмек берді. Джеймс пен Джон Чемберстер және Уильям Финке негізгі жеке демеушілер болып қала берді.

James Chambers put forward a plan for Stuart and Kekwick to return north with a government provided armed guard to see them past the difficulties at Attack Creek. The government prevaricated and quibbled about cost, personnel, and ultimate control of the expedition, but eventually agreed to contribute ten armed men and £2,500; and put Stuart in operational command. (In contrast, the Burke and Wills expedition had cost £9,000 to establish. That expedition had already reached the Darling River in northern New South Wales.) Stuart left Chambers Creek with a dozen men, 49 horses and rations for 30 weeks on 1 January 1861. It was high summer in South Australia and the worst possible time for travelling. Stuart was soon forced to send two men and the five weakest horses back. The heat was extreme and the party often delayed while Stuart searched for fodder and water. They were still in northern South Australia on 11 February, the day that Burke and Wills reached the Gulf of Carpentaria. With difficulty, Stuart's party had reached the MacDonnell Ranges when heavy rains came, allowing them to press on northwards at a much better pace. They reached Attack Creek on 24 April 1861, this time finding no sign of the hostile tribesmen that had blocked the last attempt. At about the same time – and unknown to Stuart's party, of course – Burke, Wills and King reached their base camp at Cooper Creek only to find it deserted. The fourth member of their party, Charles Gray, was already dead; Wills and then Burke perished within a few more days, leaving only King to be sustained by the kindness of the local Aboriginal people. Stuart still planned to march north west towards the known region of Victoria River, which had been mapped by Augustus Charles Gregory in 1858. Leaving the main expedition to rest, he led a series of small parties in that direction, but was blocked by thick scrub and a complete lack of water. After a great deal of effort, the scouting parties managed to find another watering point further north and Stuart moved the main body up. Over the next two weeks Stuart made three more attempts to find a practicable route over the plains to the north west, but without success. Finally, he decided to try heading due north. He was rewarded with the discovery of "a splendid sheet of water" wide and long which he named "Newcastle Water, after his Grace the Duke of Newcastle, Secretary for the Colonies". For five more weeks the party camped at Newcastle Waters while Stuart tried to find a north westward route to take them to Victoria River and thus the sea. The local Aboriginal people were wary of trespassers on their land, lighting fires around the camp and spooking the horses, and Kekwick had to mount an armed sentry with instructions to fire warning shots whenever they came near. Provisions were running short and both men and horses were in poor condition. Finally, on 1 July 1861, exactly six months after they had left Chambers Creek, Stuart ordered a return. In the relative cool of the southern winter, they travelled fast, reaching the settled regions of South Australia in September. When Stuart learned that Burke and Wills were missing he immediately offered to join the search for them. The first rescue teams had left some time earlier, however, and soon returned with the news that no less than 7 members of the largest and best equipped expedition in Australia's history had died. Public exploration mania had cooled considerably. Although Stuart had now led five expeditions into the arid centre of Australia and crossed all but the last few hundred miles of the continent without losing a man, the South Australian government was initially reluctant to back a sixth effort. However, the prospect of establishing a route for an overland telegraph line became a significant factor. The government finally provided £2,000 at the last minute on condition that Stuart took a scientist with him. James & John Chambers along with William Finke remained the principal private backers.

Қасиет және соңғы күндер

Қазіргі стандарттар бойынша Стюарт дене бітімі жұқа, кішкентай адам болған, бірақ шындығында сол кездегі батыс еуропалық ер адамдардың орташа бойы мен дене құрылысына ие болған. Ол толық қара сақалмен жүрген, кейде молескин шалбар, мыс түймелі ұзын, артқы жағы ұзақ көк пальто және кәдімгі шапан (cabbage tree hat) таққан. Ол қиын жағдайларға төтеп беруге қабілетті болды және жеке комфорт туралы ойлардан гөрі, қажырлылық пен нық қадаммен әрекет еткен. Ол аса әлеуметтік адам емес еді; оның жақын достары болғанмен, көп адамдардан алыс тұрғанда бақыттырақ сезінген. Ол 1859 жылдың 1 тамызында Аделаидадағы «Ақиқат» ложасында масондыққа қабылданды, 649 нөмірімен тіркелді және Англияға оралғанға дейін мүшелігін сақтап қалды. Тағы бір дерек бойынша, ол 1860 жылдың 5 сәуірінде Солтүстік Аделаидадағы «Ақиқат» ложасына, 933 нөмірімен қабылданған. Ұзақ жылдар бойы ауыр жағдайлар, нашар тамақтану, скорбут, трахома және басқа да аурулар оны дерлік соқыр, ауырсынулы және денсаулығы нашарлаған күйге жеткізді. Соңғы экспедициясының (1861–1862) қайту жолының 900 шақырымын (шамамен) екі жылқының арасында төсектеп тасыған. Ол денсаулығын толыққанды қалпына келтіре алмады. Ол күнделіктерін жариялауға дайындады және 1864 жылдың 23 сәуірінде «Инд» кемесімен Ұлыбританияға, бастапқыда Шотландиядағы әпкесіне бару үшін аттанды. Ол екі жылдан кейін Лондонда қайтыс болды және Кенсал Грин зиратында жерленді.