Суданның Жebel Marra таулары – елдегі ең биік жанартаулы массив. Дарфур аймағында орналасқан, жауын-шашын мол, бірегей климатты қамтиды. Саяхат пен геологияға қызығушыларға!
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Судандағы жанартаулық шыңдардың тізбегі – Марра таулары (Фур, Фуго Марра; جبل مرة, Джебель Марра) – Суданның ең биік таулары.
Range of volcanic peaks in Sudan
The Marrah Mountains or Marra Mountains (Fur, Fugo Marra; جبل مرة, Jebel Marra) are a range of volcanic peaks in a massif that rises up to They are the highest mountains in Sudan.
География
Таулар Суданның Дарфур аймағының орталығында, Оңтүстік Дарфур және Орталық Дарфур штаттарының шекарасында орналасқан, ал кішкентай бөлігі Солтүстік Дарфур штатында. Ең биік нүктесі – Дериба кальдерасы. Массивтің жоғарғы бөлігі – құрғақ саванна мен Сахельдің бұталары арасындағы жоғары жауын-шашын мен тұрақты су көздеріне ие шағын қоңыржай климат аймағы. Нигердегі Сахара шекарасында орналасқан Айр тауларынан басқа, Марра таулары – Сахельдің көбінесе жазық даласындағы жалғыз ірі тау тізбегі, жазықтықтан биік көтеріліп, аймақтағы дамудың қанағаттанарлық деңгейде болмауы және саяси қақтығыстарға байланысты салыстырмалы түрде беймәлім болып табылады. Соңғы жарылысы шамамен 1500 ж.б.д. болған. Әрекеттің орталығы Дериба кальдерасы болды, ол пемза мен пирокластикалық ағындардың шығуынан кейін кальдераның құлауымен бірге жүрді. Өсімдіктерді Джеральд Уикенс сипаттаған.
The mountains are located in the center of the Darfur region of Sudan on the border of the states of South Darfur and Central Darfur, with a smaller part of the range in the state of North Darfur. The highest point is Deriba Caldera. The upper reaches of the massif is a small area of temperate climate with high rainfall and permanent springs of water amidst the dry savanna and scrub of the Sahel below. Apart from the Aïr Mountains in Niger which are on the border of the Sahara proper, the Marrah Mountains are the only major mountain range in the otherwise flat Sahel, rising up to above the plain, but are relatively unknown owing to lack of development and political conflict in the region. The last eruption occurred around 1500 BC. The centre of activity was Deriba Caldera, and involved caldera collapse following the eruption of pumice and pyroclastic flows which travelled over from the volcano. The vegetation was described by Gerald Wickens.
Көлдердің сипаттамасы
Дерибадағы екі көл, Хоббстың 1918 жылғы жазбаларында сипатталғандай, Джебель-Марадағы жалғыз екі көл болған деседі. Хоббс оларды жазықтан шамамен 518 м (1700 фут, оның жазбасында көрсетілгендей) және теңіз деңгейінен 1463 м (4804 фут) биіктікте орналастырған (қазіргі заманғы өлшемдер 2100 м көрсетіп тұр). Олар шамамен 4,8 – 6,4 км (3 – 4 миль) диаметрлі, айналасындағы жерден шамамен 244 – 610 м (800 – 2000 фут) жоғары орналасқан, тік беткейлі биіктіктерден тұратын, үздіксіз дөңгелек (немесе сәл сопақ) тау қатарымен құралған кең амфитеатрдың ішінде жатқан. "Әйел" аталған үлкен көл амфитеатрдың солтүстік-шығыс бұрышында орналасқан. Оның ұзындығы шамамен 1780 м (барлық өлшемдер метрикалық жүйеге ауыстырылған), ені 1230 м, ал айналысы шамамен 4,8 км. Суының тұздылығы жоғары болғандықтан, күңгірт жасыл түсті болып көрінетін және жағымсыз иіс шығаратын. Уақыт жетіспеуіне байланысты тереңдігі өлшенбеген, бірақ көлдің солтүстік бөлігінен басқасы негізінен жайлы болғандығы болжамдалды. Оңтүстікке қарай 800 м қашықтықта орналасқан "еркек" аталған кіші көлдің суы тазалау болды. Оның өлшемдері шамамен 1420 м ұзындығы, 820 м ені және 910 м айналысын құрады. Су жиегінен тік көтерілетін кратер қабырғаларының биіктігі шамамен 120–210 м-ге жетеді, тек солтүстік бөлігі ғана көлбеу болып келеді. Бұл көл де сол сияқты жасыл түсті және күкірт иісімен ерекшеленеді. 1918 жылы Хоббс пен Гиллан жасаған алғашқы саяхаттан бері (Гиллан 1918, Хоббс 1918), Джебель-Мараға көптеген геологтар, ботаниктер және зоологтар келді. 1964 жылы экспедиция ағын сулар мен екі Дериба көлін алғаш рет биологиялық тұрғыдан зерттеді. Джебель-Мараның гидробиологиялық маңызы осы сулардың Африка құрлығының географиялық орталығына жақын орналасуымен және әртүрлі өзендер мен көлдер арасындағы химиялық айырмашылықтармен байланысты (Hunting Technical Services, 1958). Бес апталық экспедиция кезінде әртүрлі жерлерден, соның ішінде екі тұзды кратер көлінен көптеген үлгілер алынды. Химиялық талдаулар далада және Хартум университетінде жүргізілді. Сондай-ақ, зерттеушілер тобы көлді батиметриялық тұрғыдан зерттеу үшін калибрленген эхо-саундер және науатайтын резеңке қайық пайдаланды. Үлкен көлдің ең терең жері 11,6 метр болса, кіші көлде конус тәрізді шұңқыр сияқты ерекше ерекшеліктер анықталды. Бұдан кейінгі зерттеулер, әртүрлі әдістерді қолдана отырып тереңдікті тексеру, екі көлде де су деңгейінің салыстырмалы түрде жақында көтерілгенін көрсетті. Бұрынғы жағажай деңгейлерінің анық белгілері кенеттен су көтерілгенін көрсетеді, бұл, әдетте, кратердің тұрақсыз ішкі қабырғаларындағы үлкен құлаулардың нәтижесі болуы мүмкін. Өлі ағаштардан алынған мәліметтерді тарихи карталар мен фотосуреттермен салыстыру арқылы көлдің көлемі мен деңгейінің уақыт өте өзгеретіні анықталды. Зерттеу соңында тұнбалардың ағынынан үлкен көлдің деңгейінің тұрақты түрде өсіп, оның жойылуына әкелуі мүмкін деген қорытынды жасалды.
The two lakes at Deriba, as described by Hobbs' 1918 notes, were presumably the only two in Jebel Marra. Hobbs situated them at an altitude of approximately 518 m (1700 feet, as indicated in his note) above the plain and 1463 m (4804 feet) above sea level (modern measurements, however, indicate 2100 m). They were described as being located within a vast amphitheatre, approximately 4.8 to 6.4 km (3 to 4 miles) in diameter, formed by a continuous circular (or slightly oval) range of steeply sloping heights, varying from about 244 to 610 m (800 to 2000 feet) above the surrounding area. The larger lake, known as the "female", lay in the northeast corner of the amphitheatre. It measured approximately 1780 m in length (all in the note converted to metric), 1230 m in width, and had a circumference of about 4.8 km. Its water, with a high salinity, appeared murky green and emitted an unpleasant odour. Although time constraints prevented soundings, it was inferred that the lake was shallow except in its northern part. The smaller lake, dubbed as "male", situated around 800 m south, had fresher water. Its dimensions were approximately 1420 m in length, 820 m in width, with a circumference of about 910 m. Rising nearly vertically from the water's edge, the crater walls reached heights of around 120 to 210 m, except for the northern rim, which sloped gently. Like its counterpart, this lake exhibited a greenish hue and a faint sulphuric aroma. Since the first exploration by Hobbs and Gillan in 1918 (Gillan 1918, Hobbs 1918. ), Jebel Marra has been visited by many geologists, botanists and zoologists. In 1964 an expedition made the first biological survey of the streams and two Deriba lakes. The hydrobiological importance of Jebel Marra stems from the isolation of these waters near the geographical centre of the African continent, coupled with the known chemical differences between the various streams and lakes (Hunting Technical Services, 1958). During the five week expedition, numerous samples were collected from various sites, including the two saline crater lakes. Chemical analyses were conducted both in the field and at the University of Khartoum. The team also conducted the first bathymetric survey of the lakes, using a calibrated echo sounder and an inflatable rubber dinghy. The larger lake was found to be shallow, with a maximum depth of 11.6 meters, while the smaller lake featured unique characteristics, including a conical funnel. Further investigation, including depth checks using a variety of methods, revealed evidence of significant water level rises in both lakes in relatively recent times. Clear evidence of former beach levels suggested abrupt rises, probably caused by large landslides on the unstable inner walls of the crater. Evidence from dead trees and comparison with historical maps and photographs revealed changes in lake dimensions and levels over time. The study concluded by suggesting a steady rise in the level of the great lake due to the influx of sediment, which could lead to its eventual disappearance.
Тарих
Дарфурдағы соғыс кезінде Марра таулары Абдул Вахид әл-Нурға адал Судан Азаттық Қозғалысы/Армиясының тобының бақылауына өтті. 2021 жылға дейін таулар осы топтың ең маңызды бекіністерінің бірі болып қала берді және бірнеше базасын қамтыды.
During the War in Darfur, the Marrah Mountains came under the control of the rebel Sudan Liberation Movement/Army faction loyal to Abdul Wahid al Nur. The mountains remained one of the group's most important strongholds, housing several of its bases, as of 2021.
Геология
Жәбіл-Марра – жойылған, соңғы Үшінші кезеңдегі вулкандық массив, биіктігі 3042 метрге жетеді. Шамамен 55 мильге солтүстік-оңтүстікке созылып, 40 мильге дейін кеңейеді және тағы 60 мильге солтүстікке қарай жалғасады. Тау тізбегінің солтүстік-шығысында орналасқан Тагабо төбелері мен Мейдоб платосы жанартаулық текті деп саналады. Плато Чад және Орта Ніл алаптары арасындағы көтерілістегі Архейлік тау жыныстарына негізделген, батысқа қарай Судан шекарасына дейін созылып, 1100 метрден (шығыста) 600 метрге дейін (батыста) биіктігі ауыспалы болатын, Базалық кешен деп аталатын толқынды жазықтықты құрайды. Пенепленді оқшауланған төбелер мен жоталар бөліп тұрады, мысалы, 1413 метрлік Тебелла массиві, бұл ежелгі эрозиялық беттің қалдығы болуы мүмкін. Жәбіл-Марраның оңтүстік-шығысы мен оңтүстігіндегі плато 600–700 метр биіктікте сақталады, таудың негізінен 15–70 миль қашықтықтағы құм мен саз балшықтардың астында Архейлік жыныстарды ашады. Батыста да осыған ұқсас белгілер байқалады, оның ішінде кішкентай платолар мен 1200 метрлік Дагу төбелері және Гэнэнк сияқты инсельбергтер бар. Залингейдің шығыс және солтүстік аймақтарында қышқыл кристалды шисталар мен гнейстер басым, ал батыс бөлігі негізінен парашистерден, кальцисиликат гнейстерінен және басқа тау жыныстарынан тұрады. Тебелла массивінің оңтүстігінде Уди Дебарей алабы, жапырақты гранитпен еніп, клинальдық сусынық болып көрінеді. Судан геологиялық зерттеулер басқармасының геологтары Эль-Фашер мен Ньяла маңында зерттеу жұмыстарын жүргізді, бірақ нәтижелері әлі жарияланбаған. Джебель Ньяла, Дагу Джебельс және Вана төбелері граниттік және гнейстік құрамға ие, ал Эль-Фашер мен Ньяла арасындағы аймақтарда көбінесе кварцты тау жыныстары кездеседі. Жәбіл-Маррадан шамамен 100 миль шығысқа қарай Архейлік тау жыныстары нубиялық құмтастармен жабылған, Эль-Женеина маңында батысқа қарай кеңейгендігінің дәлелдері бар. Жақында жүргізілген геологиялық зерттеулер Эль-Фашердің оңтүстік-батысында желмен келген құмдардың астында нубиялық құмтастардың кеңінен таралғанын көрсетіп, бұрынғы сенімдерге қарсы келеді. Залингейге жақын жердегі әктас, бұлақтардан алынған карбонатты сулардан пайда болған, Архейлік үстірттегі жалғыз тіркелген шөгінді кен орны болып табылады. Эндрю (1948) Жәбіл-Маррадағы жанартаулық белсенділік Жоғарғы Үшінші кезеңде (миоцен) басталғанын болжайды. Диаметрі 5 км-ден асатын Дериба кратері, соңғы белсенділіктің нәтижесі болуы мүмкін, ерекше тұздылық сипаттамалары бар екі көлді қамтиды. Кратерді лавадан құралған шыңдар қоршап тұр, олардың бірі аймақтағы ең биік нүкте болуы мүмкін. Вулкандық тарих үздіріссіз лава ағыны, эрозия және жарылыс оқиғаларын көрсетеді, олар қазіргі үлкен кратерді қалыптастырды. Кутум маңындағы бөгеттермен ұсынылған шеткі вулкандық аймақтар мен интрузиялық фаза одан әрі зерттеуді қажет етеді. Аймақ өзендік және эолиялық текті кең таралған жер үсті шөгінділерімен сипатталады, Уди 'Азум және оның салалары кең арналар мен террасаларды көрсетеді. Шығысқа және оңтүстік-шығысқа қарай ағатын өзендердің құмды төсеніштері бастауынан 30–50 миль қашықтықта сазға айналады. Құтумның солтүстік-шығысындағы үлкен сазды жазық плая деп саналады, ал бұрынғы эрг, қоз, дюна рельефін сақтайды, саваннаның басымдығымен бекітілген. W. Ибра өзеннің ағысын Жәбіл-Марраның оңтүстігіне жеткізеді, ал Qoz Dango эргтің кеңеюін жалғастырады, вулкандық жоталарда батыс әріптесі жоқ. Қорыта айтқанда, Жәбіл-Марраның геологиялық және топографиялық ерекшеліктеріне оның вулкандық шығу тегі, әртүрлі тау жыныстары құрамы, шөгінді шөгінділері және жанартаулық белсенділіктің тарихы кіреді. Жүріп жатқан геологиялық зерттеулер мен одан әрі зерттеулердің қажеттілігі осы аймақтың күрделі табиғатын көрсетеді.
Jebel Marra, an extinct late Tertiary volcanic massif with a peak elevation of 3042 metres, extends north south for about 55 miles, widens to 40 miles, and continues north for another 60 miles. The Tagabo Hills and the Meidob Plateau, to the north east of the range, are thought to be of volcanic origin. The plateau rests on Archean rocks on an uplift between the Chad and Middle Nile basins and extends westwards to the Sudanese border, forming an undulating peneplain called the Basement Complex, with elevations ranging from 1100 metres in the east to 600 metres in the west. Isolated hills and ridges, such as the 1413 metre Tebella Massif, possibly remnants of an older erosional surface, dot the peneplain. To the southeast and south of Jebel Marra, the plateau maintains an elevation of 600–700 metres, revealing Archaean rocks beneath sand and clay deposits at distances of 15 to 70 miles from the base of the mountain. Similar features are observed in the west, including small plateaus and inselbergs such as the Dagu Hills and the Gennung at 1200 metres. The eastern and northern regions of Zalingei are dominated by acid crystalline schists and gneisses, while the western counterpart consists mainly of paraschists, calc silicate gneisses and other rock formations. South of the Tebella massif, the Wadi Debarei basin appears to be a clinal trough intruded and occupied by foliated unfoliated granite. Geologists from the Sudan Geological Survey have recently carried out work near El Fasher and Nyala, but their results are not yet published. Jebel Nyala, the Dagu Jebels and the Wana Hills show granitic and gneissic compositions, while the areas between El Fasher and Nyala show predominantly quartzose rocks. About 100 miles east of Jebel Marra, the Archaean rocks are covered by Nubian sandstones, with evidence of a westward extension near El Geneina. Recent geological surveys suggest the extensive presence of Nubian sandstones southwest of El Fasher under wind borne sands, challenging previous beliefs. Limestone near Zalingei, derived from calcareous waters from springs, is the only recorded sedimentary deposit within the Archaean outcrop. Andrew (1948) suggests that volcanic activity in Jebel Marra began in the Upper Tertiary (Miocene). The Deriba crater, thought to be a recent culmination, has a diameter of over 3 miles and contains two lakes with distinct saline characteristics. Lava peaks surround the crater, one of which may be the highest point in the range. The volcanic history shows periods of continuous lava eruption, erosion and explosive events that shaped the existing large crater. Outlying volcanic areas and an intrusive phase represented by dykes near Kutum remain topics for further study. The region is characterised by widespread surficial deposits of fluviatile and aeolian origin, with the Wadi 'Azum and its tributaries showing broad channels and terraces. The eastward and southeastward flowing rivers have sandy beds that change to silts within 30 to 50 miles of their sources. A large silt or clay plain north east of Kutum is thought to be a playa, while a former erg, the qoz, retains dune relief, immobilised by the prevailing savannah. The W. Ibra conveys river runoff south of Jebel Marra, and the Qoz Dango continues the extension of the erg, with no western counterpart on the volcanic highlands. In summary, the geological and topographical features of Jebel Marra include its volcanic origin, diverse rock compositions, sedimentary deposits and history of volcanic activity. Ongoing geological surveys and the need for further investigation underline the complex nature of this region.