Кіріспе

Судандағы жанартаулық шыңдардың тізбегі – Марра таулары (Фур, Фуго Марра; جبل مرة, Джебель Марра) – Суданның ең биік таулары.

География

Таулар Суданның Дарфур аймағының орталығында, Оңтүстік Дарфур және Орталық Дарфур штаттарының шекарасында орналасқан, ал кішкентай бөлігі Солтүстік Дарфур штатында. Ең биік нүктесі – Дериба кальдерасы. Массивтің жоғарғы бөлігі – құрғақ саванна мен Сахельдің бұталары арасындағы жоғары жауын-шашын мен тұрақты су көздеріне ие шағын қоңыржай климат аймағы. Нигердегі Сахара шекарасында орналасқан Айр тауларынан басқа, Марра таулары – Сахельдің көбінесе жазық даласындағы жалғыз ірі тау тізбегі, жазықтықтан биік көтеріліп, аймақтағы дамудың қанағаттанарлық деңгейде болмауы және саяси қақтығыстарға байланысты салыстырмалы түрде беймәлім болып табылады. Соңғы жарылысы шамамен 1500 ж.б.д. болған. Әрекеттің орталығы Дериба кальдерасы болды, ол пемза мен пирокластикалық ағындардың шығуынан кейін кальдераның құлауымен бірге жүрді. Өсімдіктерді Джеральд Уикенс сипаттаған.

Көлдердің сипаттамасы

Дерибадағы екі көл, Хоббстың 1918 жылғы жазбаларында сипатталғандай, Джебель-Марадағы жалғыз екі көл болған деседі. Хоббс оларды жазықтан шамамен 518 м (1700 фут, оның жазбасында көрсетілгендей) және теңіз деңгейінен 1463 м (4804 фут) биіктікте орналастырған (қазіргі заманғы өлшемдер 2100 м көрсетіп тұр). Олар шамамен 4,8 – 6,4 км (3 – 4 миль) диаметрлі, айналасындағы жерден шамамен 244 – 610 м (800 – 2000 фут) жоғары орналасқан, тік беткейлі биіктіктерден тұратын, үздіксіз дөңгелек (немесе сәл сопақ) тау қатарымен құралған кең амфитеатрдың ішінде жатқан. "Әйел" аталған үлкен көл амфитеатрдың солтүстік-шығыс бұрышында орналасқан. Оның ұзындығы шамамен 1780 м (барлық өлшемдер метрикалық жүйеге ауыстырылған), ені 1230 м, ал айналысы шамамен 4,8 км. Суының тұздылығы жоғары болғандықтан, күңгірт жасыл түсті болып көрінетін және жағымсыз иіс шығаратын. Уақыт жетіспеуіне байланысты тереңдігі өлшенбеген, бірақ көлдің солтүстік бөлігінен басқасы негізінен жайлы болғандығы болжамдалды. Оңтүстікке қарай 800 м қашықтықта орналасқан "еркек" аталған кіші көлдің суы тазалау болды. Оның өлшемдері шамамен 1420 м ұзындығы, 820 м ені және 910 м айналысын құрады. Су жиегінен тік көтерілетін кратер қабырғаларының биіктігі шамамен 120–210 м-ге жетеді, тек солтүстік бөлігі ғана көлбеу болып келеді. Бұл көл де сол сияқты жасыл түсті және күкірт иісімен ерекшеленеді. 1918 жылы Хоббс пен Гиллан жасаған алғашқы саяхаттан бері (Гиллан 1918, Хоббс 1918), Джебель-Мараға көптеген геологтар, ботаниктер және зоологтар келді. 1964 жылы экспедиция ағын сулар мен екі Дериба көлін алғаш рет биологиялық тұрғыдан зерттеді. Джебель-Мараның гидробиологиялық маңызы осы сулардың Африка құрлығының географиялық орталығына жақын орналасуымен және әртүрлі өзендер мен көлдер арасындағы химиялық айырмашылықтармен байланысты (Hunting Technical Services, 1958). Бес апталық экспедиция кезінде әртүрлі жерлерден, соның ішінде екі тұзды кратер көлінен көптеген үлгілер алынды. Химиялық талдаулар далада және Хартум университетінде жүргізілді. Сондай-ақ, зерттеушілер тобы көлді батиметриялық тұрғыдан зерттеу үшін калибрленген эхо-саундер және науатайтын резеңке қайық пайдаланды. Үлкен көлдің ең терең жері 11,6 метр болса, кіші көлде конус тәрізді шұңқыр сияқты ерекше ерекшеліктер анықталды. Бұдан кейінгі зерттеулер, әртүрлі әдістерді қолдана отырып тереңдікті тексеру, екі көлде де су деңгейінің салыстырмалы түрде жақында көтерілгенін көрсетті. Бұрынғы жағажай деңгейлерінің анық белгілері кенеттен су көтерілгенін көрсетеді, бұл, әдетте, кратердің тұрақсыз ішкі қабырғаларындағы үлкен құлаулардың нәтижесі болуы мүмкін. Өлі ағаштардан алынған мәліметтерді тарихи карталар мен фотосуреттермен салыстыру арқылы көлдің көлемі мен деңгейінің уақыт өте өзгеретіні анықталды. Зерттеу соңында тұнбалардың ағынынан үлкен көлдің деңгейінің тұрақты түрде өсіп, оның жойылуына әкелуі мүмкін деген қорытынды жасалды.

Тарих

Дарфурдағы соғыс кезінде Марра таулары Абдул Вахид әл-Нурға адал Судан Азаттық Қозғалысы/Армиясының тобының бақылауына өтті. 2021 жылға дейін таулар осы топтың ең маңызды бекіністерінің бірі болып қала берді және бірнеше базасын қамтыды.

Геология

Жәбіл-Марра – жойылған, соңғы Үшінші кезеңдегі вулкандық массив, биіктігі 3042 метрге жетеді. Шамамен 55 мильге солтүстік-оңтүстікке созылып, 40 мильге дейін кеңейеді және тағы 60 мильге солтүстікке қарай жалғасады. Тау тізбегінің солтүстік-шығысында орналасқан Тагабо төбелері мен Мейдоб платосы жанартаулық текті деп саналады. Плато Чад және Орта Ніл алаптары арасындағы көтерілістегі Архейлік тау жыныстарына негізделген, батысқа қарай Судан шекарасына дейін созылып, 1100 метрден (шығыста) 600 метрге дейін (батыста) биіктігі ауыспалы болатын, Базалық кешен деп аталатын толқынды жазықтықты құрайды. Пенепленді оқшауланған төбелер мен жоталар бөліп тұрады, мысалы, 1413 метрлік Тебелла массиві, бұл ежелгі эрозиялық беттің қалдығы болуы мүмкін. Жәбіл-Марраның оңтүстік-шығысы мен оңтүстігіндегі плато 600–700 метр биіктікте сақталады, таудың негізінен 15–70 миль қашықтықтағы құм мен саз балшықтардың астында Архейлік жыныстарды ашады. Батыста да осыған ұқсас белгілер байқалады, оның ішінде кішкентай платолар мен 1200 метрлік Дагу төбелері және Гэнэнк сияқты инсельбергтер бар. Залингейдің шығыс және солтүстік аймақтарында қышқыл кристалды шисталар мен гнейстер басым, ал батыс бөлігі негізінен парашистерден, кальцисиликат гнейстерінен және басқа тау жыныстарынан тұрады. Тебелла массивінің оңтүстігінде Уди Дебарей алабы, жапырақты гранитпен еніп, клинальдық сусынық болып көрінеді. Судан геологиялық зерттеулер басқармасының геологтары Эль-Фашер мен Ньяла маңында зерттеу жұмыстарын жүргізді, бірақ нәтижелері әлі жарияланбаған. Джебель Ньяла, Дагу Джебельс және Вана төбелері граниттік және гнейстік құрамға ие, ал Эль-Фашер мен Ньяла арасындағы аймақтарда көбінесе кварцты тау жыныстары кездеседі. Жәбіл-Маррадан шамамен 100 миль шығысқа қарай Архейлік тау жыныстары нубиялық құмтастармен жабылған, Эль-Женеина маңында батысқа қарай кеңейгендігінің дәлелдері бар. Жақында жүргізілген геологиялық зерттеулер Эль-Фашердің оңтүстік-батысында желмен келген құмдардың астында нубиялық құмтастардың кеңінен таралғанын көрсетіп, бұрынғы сенімдерге қарсы келеді. Залингейге жақын жердегі әктас, бұлақтардан алынған карбонатты сулардан пайда болған, Архейлік үстірттегі жалғыз тіркелген шөгінді кен орны болып табылады. Эндрю (1948) Жәбіл-Маррадағы жанартаулық белсенділік Жоғарғы Үшінші кезеңде (миоцен) басталғанын болжайды. Диаметрі 5 км-ден асатын Дериба кратері, соңғы белсенділіктің нәтижесі болуы мүмкін, ерекше тұздылық сипаттамалары бар екі көлді қамтиды. Кратерді лавадан құралған шыңдар қоршап тұр, олардың бірі аймақтағы ең биік нүкте болуы мүмкін. Вулкандық тарих үздіріссіз лава ағыны, эрозия және жарылыс оқиғаларын көрсетеді, олар қазіргі үлкен кратерді қалыптастырды. Кутум маңындағы бөгеттермен ұсынылған шеткі вулкандық аймақтар мен интрузиялық фаза одан әрі зерттеуді қажет етеді. Аймақ өзендік және эолиялық текті кең таралған жер үсті шөгінділерімен сипатталады, Уди 'Азум және оның салалары кең арналар мен террасаларды көрсетеді. Шығысқа және оңтүстік-шығысқа қарай ағатын өзендердің құмды төсеніштері бастауынан 30–50 миль қашықтықта сазға айналады. Құтумның солтүстік-шығысындағы үлкен сазды жазық плая деп саналады, ал бұрынғы эрг, қоз, дюна рельефін сақтайды, саваннаның басымдығымен бекітілген. W. Ибра өзеннің ағысын Жәбіл-Марраның оңтүстігіне жеткізеді, ал Qoz Dango эргтің кеңеюін жалғастырады, вулкандық жоталарда батыс әріптесі жоқ. Қорыта айтқанда, Жәбіл-Марраның геологиялық және топографиялық ерекшеліктеріне оның вулкандық шығу тегі, әртүрлі тау жыныстары құрамы, шөгінді шөгінділері және жанартаулық белсенділіктің тарихы кіреді. Жүріп жатқан геологиялық зерттеулер мен одан әрі зерттеулердің қажеттілігі осы аймақтың күрделі табиғатын көрсетеді.