Кіріспе

Амбилинеальность – белгілі бір әлеуметтік жүйеде жеке адамның өзі анықтайтын тектік байланысқа негізделген, когнитивтік тектің туыстық байланысының бір түрі, яғни адамдар анасының немесе әкесінің тобымен байланыс құруды өздері таңдай алады. Амбилинеальностьты қабылдаған қоғамдардың ортақ белгілері – ортақ жер, қоғамдық міндеттер және олардың қоғамындағы кейбір байлық пен қарыздың ұжымдық меншігі. Бұл тектік жүйе, биологиялық және генеалогиялық байланыстың стандартты белгілерін пайдаланып байланыс пен текті анықтаудың орнына, көбінесе адамның өз тобымен ерікті байланысына, көбінесе тұру орны сияқты факторларға сүйенеді. Амбилинеальды текті ұстанатын қоғамдар Оңтүстік-Шығыс Азия және Тынық мұхиты аралдарында кең таралған. Полинезия және Микронезия мәдениеттері көбінесе амбилинеальды болып келеді, мысалы, самоандықтар, маорилер, гавайиліктер және Гилберт аралдарының халқы. Солтүстік Американың солтүстік-батысындағы жергілікті халықтар да амбилинеальностьты ұстанады; сондай-ақ, ол Батыс Африкада тұратын оңтүстік йоруба халқының арасында да кездеседі.

Отбасы

Амбилинеарлық – адамдардың әкесінің немесе анасының руымен байланысу мүмкіндігі бар когнитивтік тектік жүйе. Осы тектік жүйе нәтижесінде, тектік топтар біржарықты емес, себебі тектік байланыс әйелдер немесе ерлер арқылы жүзеге асады, бұл әкелік немесе аналық тектік жүйелерге кері. Текке қосылу таңдау немесе тұрақты мекенжайы бойынша айқындалады. Екінші жағдайда, балалар ата-аналарымен бірге тұратын руға жатады.

Меншік қатынастары

Жалпы, амбилинеалды ұрпақ тобы белгілі ұрпақтардан тұрады, олар өздерінің ұрпақ желісін әке немесе ана желісі арқылы жерді пайдалану құқығы берілген адамға дейін анықтай алады. Жерді иеленушінің ұрпақтары жердің бір бөлігін толыққанды пайдалану құқығына ие. Егер олар сол жерде тұратын болса, жерді басқаруға қатысты басшылық және әкімшілік лауазымдарға тағайындалуға тиіс. Осы жерге қатысты талаптарды ұстанатын, таңдалған ата-бабаның тірі ұрпақтары ата-бабаға берілген жерге бірлескен мүдделері бар амбилинеалды ұрпақ тобын құрайды. Сондай-ақ, мұрагерлік ана мен әке арқылы жүзеге асырылады, ал мүлік ұлдар мен қыздарға беріледі, себебі барлық жыныс мұрагерлік құқығына ие.

Туыстық жүйе

Туғандық жүйе ретінде, екітаралылық генеалогияны анасы немесе әкесі арқылы тегін анықтау үшін пайдаланады. Екітаралы жүйеде тегін таңдаудың белгілі бір реті жоқ, және жеке адамдар екі ата-анасын да туысқандық байланыс ретінде пайдалана алады. Тива сияқты бірнеше мәдениетте, еркек немесе әйел отбасымен байланыс жасауды таңдау – жеке шешім. Текті қай тараптан іздеуге мәдениет әсер етуі мүмкін. Қоғамда баланың тегі үшін анасы немесе әкесі арқылы тегін анықтауды регламенттейтін заң немесе мәдени дәстүрлер болуы мүмкін. Бұл таңдау мен дәстүр мәдениеттің қай туысқандармен байланыс жасауға қатысты әдет-ғұрыптарына әсер етеді. Бразилиялық әйелдердің ақ еуропалық иммигранттарға көбінесе үйленуіне байланысты, аналық желі арқылы тектің анықталуына баса назар аударылды. Бразилияда екітаралы жүйе болған, бірақ оның негізінде аналық тектің басымдығы болды. Бұл әсіресе Еуропалық колонизацияның алғашқы жүз жылында, әсіресе Бразилияда кең таралған. Бұл Иберия түбегіндегі "қан тазалығы" (испан тілінде limpieza de sangre) тұжырымымен және еврейлер немесе маврлар сияқты "ластанған" нәсілдерге деген ұнатпаушылықпен байланысты.

Әлеуметтік функциялар

Амбилинеалды тұқымдық жүйеде мүшелер өздерінің туыстығын немесе кланын таңдап, өзгерте алады. Бұл екітарапты топқа мүшелік көбірек еркіндікпен байланысты, ал бір тарапты тектік топтарға қарағанда аз міндеттейді және шектеу қояды. Тектес топтың икемділігі адамдарға туыстарына, әсіресе алыс туыстарына қатысты мінез-құлқында кең таңдау жасауға мүмкіндік береді. Сонымен қатар, адам өз топтық міндеттерін орындауды қалайтынын өзі шеше алады. Амбилинеалды жүйе топ мүшелігінің өзгеруіне және топ құрылымының икемділігіне мүмкіндік береді. Көп жағдайда адамдар таңдау мүмкіндігін күштірек немесе жоғары мәртебелі топқа қосылу үшін пайдаланады. Мысалы, Солтүстік Гилберт аралдарындағы Тоган халқында әлеуметтік жағдайы әртүрлі жұбайлардың жоғары мәртебелі тектік топқа қосылуы кең таралған.

Атау жүйесі/тегі

Амбилинеалды тектік жүйедегі атау жүйесі балаларға анасының немесе әкесінің тегін, немесе екеуін де қолдануға мүмкіндік береді, бұл Латын Америкасында кең таралған. Көптеген қоғамдарда баланың тегін анықтайтын заңдар немесе берік мәдени нормалар бар. Мысалы, АҚШ-та баланың әкесінің тегін алу – мәдени дәстүр, бірақ ата-анасы ресми түрде үйленбеген жағдайда бала анасының тегін алуы жиі кездеседі. АҚШ-та ажырысулар мен одан кейінгі некелерге байланысты балалардың тегі де өзгеріп отыруы мүмкін. Испанияда және көптеген Латын Америка елдерінде амбилинеалды атау жүйесі бар, бірақ ол жасырын түрде әке шежірелі. Балалардың әкесінің де, анасының да тегі болады, ал немерелері әкесінің және анасының әкесінің тегін пайдаланады. Бразилияда тегтерді таңдауда да амбилинеалды бейімділік байқалады. Бұл ата-ананың немесе адамның өзінің жеке тілегіне байланысты, және оларды өзгерту колонизацияның алғашқы жүз жылында жиі кездесетін жағдай болған. Дегенмен, бұл испандық практикаға сәйкес анасының және әкесінің екі тегін де қолдануға бағытталған мәдени үрдіс еді. Тива тайпасында, қай "руға" қосылатынын көрсете отырып, анасының немесе әкесінің үйінде тұру – "жеке таңдау" болып табылады. Осы таңдау негізінде балалар туған кезде анасының немесе әкесінің тегін мұраға алады. Бұл таңдаулар адамның өзіне тиесілілігі мен жеке ерекшелігін көрсетеді.

Туыстық қатынастар

Амбилинеалды тектік жүйелерде туыстық терминология мәселесінде пікір келіспеушіліктері болған. Амбилинеалды туыстық терминология көбінесе ұрпақтық немесе ұрпақтар аралық жас ерекшелігіне негіделген терминология ретінде сипатталғанымен, осы идеяларға қарсы пікірлер де бар. Антропологтар амбилинеалды жүйелерде (мысалы, Самоада) топқа мүшелік көбінесе туыстық байланыстарға негізделгенін, бірақ амбилинеалды топтағы адамның статусы мен атауы туыстық емес факторларға байланысты болатынын анықтады. Яғни, адамның туыс екенін анықтау үшін генеалогиялық критерийлер қолданылады, бірақ туыстық байланысы анықталғаннан кейін, нақты туыстық атауды белгілеу үшін туыстық емес басқа критерийлер пайдаланылады. Мұндай туыстық айырмашылықтар топ ішінде адамның туыс ретіндегі орнына ешқандай әсер етпейді. Амбилинеалды жүйелерде кейде рөлдерді бөлу "туыстық түрлерін ажыратуға" негізделмейді және туыстық терминология туыстық емес критерийлерге сүйенгендіктен, кейбір ғалымдар осы топтарда туыстық терминдерді тікелей сөйлеу үшін пайдалануға болмайды деп санайды.

Бразилия

Бразилияда балалардың тегін таңдауда екіталайлық кездеседі, мұнда бала ата-анасының екі тегін де алып жүреді. Колонияландырудың алғашқы жүз жылында отбасылар өз тегін ақтандыруға ұмтылып, аналық желі арқылы шыққан тегін анықтауға бейімділік танытқан. Португалдықтар еврейлерге қарсы қуғын-сүргін салдарынан "қан тазалығы" (limpieza de sangre) мәселесіне алаңдап, осы идеяларды Бразилияға әкелді. 1800 жылдарға дейін Еуропадан келген иммигранттардың басым бөлігі ер адамдар болғандықтан, "араласқан қанды" қыздар ақ еуропалық иммигранттарға үйленіп, бала тудыру арқылы өз тегін ақтандыруға мүмкіндік алған. Уақыт өте келе, ұрпақтар ақшылданды және бразилиялық қоғамда одан да көп билікке ие бола бастады. Португалдық күйеулер ұрпаққа ақ түстің артық бөлігін сыйлады, бірақ әйелдің отбасы бай және беделді болса, балалар көбінесе анасының тегін қабылдайтын. Бұл әсіресе әйел танымал отбасыдан шыққан жағдайда жиі кездеседі. Анасының тегін алу баланың отбасының мүшесі екенін көрсетеді және отбасының дәл сол билігіне қол жеткізуге мүмкіндік береді.

Эфиопия

Христиан амхаралары өз тегін екі жақты тектілік бойынша анықтайды. Олар ана және әке тарапынан туысқандар деп есептеледі. Сондықтан, әрбір амхара көптеген тармақтардың ұрпағы болып табылады, олар буыннан буынға жылдам көбейеді. Амхаралар екі жынысқа да мүлікке ие болу құқығын береді, әке мен ана екеуінің де мұрагерлік құқығын мойындайды және мүлікті ұлдар мен қыздар арқылы жеткізеді. Теориялық тұрғыдан еркектер мен әйелдердің құқықтары тең болғанымен, практикада бұл әрқашан осылай бола бермейді. Екі жақты тектілік тегрефифин тілінде сөйлейтін халықтың арасында да кездеседі, олар амхарамен солтүстік шекаралас, бірақ олар еркектерге көбірек бейімділік көрсетеді. Дегенмен, олардың мұрагерлік және тектілік ережелері христиан эфиопиялықтарының батыс христиандығындағы әкелік, тар тектік топтарының болмауын көрсетеді және мүлікті беру ережелерінің жиынтығы бар, ол радикалды фрагментацияға бейім. Христиан абиссиниялықтарының арасында неке алғашқы жеті туыстық дәрежесінен тыс жерде жасалады және осы ережеге сәйкес өмір сүруге тырысады. Діндарлар көбінесе шіркеуде үйленбейді, оның орнына дәстүрлі құқық бойынша азаматтық шарт бойынша үйленеді. Көп әйел алу абиссиниялық ақсүйектер арасында кең таралған, бұл шамамен теңдікпен сипатталған. Олар балалардың заңдылығын немесе бітеулігін анықтауға қатысты күшті сезімге ие болған жоқ. Сонымен қатар, эфиопиялықтардың арасында әйелдер ажырасуды бастауға және ажырасқан кезде некелік мүліктің үлесін алуға құқылы болды. Абиссиниялық отбасылар басқа дәстүрлі христиан отбасыларынан ажырасудың көптеп кездесуімен және айқын екі жақты тектілікпен ерекшеленеді. Алайда, олардың арасында христиан дін қызметкерлері мен олардың миряндарының арасында моногамияның күшті мәдениеті де бар.

Үндістан

Үндістанның Ассам және Мегалайя шекарасында тұратын тива (лалунг) халқының неке және тұру салты екітаралы тектілікті көрсетеді. Некеде әр жұп әйелінің немесе күйеуінің руына қосылуды таңдай алады. Некеден кейін жұбайлар қай үйде тұратынына қатысты белгілі бір ереже жоқ, бірақ тива халқы арасында гобхиа (күйеу әйелдің үйіне көшеді) поариге (әйел күйеуінің үйіне көшеді) қарағанда көбірек кездеседі. Жұбайлардың туған кез келген баласы неке кезінде таңдалған топқа жатады. Бұл адам анасының үйінде туса анасының атын, әкесінің үйінде туса әкесінің атын мұраға алады дегенді білдіреді. Тива мәдениетінде екітаралы тектіліктің рухани жағы да бар. Текке мүшелік және оған тиесілілік тегі арқылы (және осы үйдегі тұру арқылы), сондай-ақ құдайлармен байланыс арқылы білдіріледі. Тива халқы үйде көптеген құдайлар мекендейді деп сенеді. Бала дүниеге келген кезде үйдің тегін және сол үйде тұратын құдаймен арадағы байланысты мұраға алады. Осы құдайлармен байланыс текті анықтаудың басты шарты болып табылады, себебі адам сол тектің барлық үйлерімен байланысты болады, олардың барлығы да бір құдайға табынады. Мысалы, екі адамның тегі бір болғанмен, егер олар бір құдайға ғибадат етпесе, туыс емес екендерін айта алады.

Полинезияда

Полинезияда көптеген топтарда екітаралы туыстық жүйелер кездеседі. Солтүстік Гилберт аралдарында Бутаритари және Макин аралдарында да екітаралы туыстық жүйелері байқалады. Екі топта да екітаралы туыстық жер иелігі, пайдалану және мұрагерлік арқылы түсіндіріледі. Екітаралы туыстық тобының мүшелігіне, көбінесе рамаж деп аталатын, топтың негізін қалаушыға ана немесе әке тарапынан туыстастығын анықтай алатын адамдар кіреді, сондай-ақ негізін қалаушының мүлкінің бір бөлігіне жер құқығын мұра еткен тұлғалар да кіреді. Бұл жүйеде адам генеалогиялық тұрғыдан туыстығын анықтай алатын барлық топтардың мүшесі бола бермейді. Керісінше, мүшелік топтың жер иелігіне байланысты. Некеге тұрған кезде жұбайлар қай топқа қосылатынын өздері таңдай алады. Екітаралы жүйелер Самоа, Тонга және Жаңа Зеландиядағы маори халқында да кездеседі. Бутаритари және Макин сияқты, жер иелігі мен мұрагерлік – туыстық топқа мүшелік пен байланыстың негізі, бірақ бұл үш жүйеде мүшелік көбінесе әкелік желіге негізделеді. Бұл жүйеде ана мен әке екеуі де белгілі бір туыстық топпен байланысты болуы мүмкін, бірақ әкеге басымдық беріледі. Әкелік топқа мүше болу артық болса да, әйелдер тарапынан байланыс та қолданылады, әсіресе аналық желімен байланысу күш, байлық немесе әлеуметтік мәртебе әкелген жағдайда.