Кіріспе

Тұтынудың жеткіліксіздігі – экономикадағы теория, онда рецессиялар мен тоқырау өндірілген көлемге қатысты тұтынушылардың жеткіліксіз сұранысынан туындайды. Басқаша айтқанда, сұраныс дағдарысы кезінде артық өндіріс және инвестиция мәселесі туындайды. Бұл теория 1930 жылдан кейін Кейнс экономикасы мен жиынтық сұраныс теориясының дамуына негіз болды. Тұтынудың жеткіліксіздігі теориясы 19 ғасырдағы Ұлыбританиядағы гетеродокс экономистерге, әсіресе 1815 жылдан бастап, қатысты, олар тұтынудың жеткіліксіздігі теориясын дамытып, Рикардо экономикасы түріндегі классикалық экономиканы қабылдамады. Бұл экономистер біртұтас мектеп құрмады және олардың теориялары сол кездегі бағытты экономикалық ойлармен қабылданылмады. Тұтынудың жеткіліксіздігі – экономикадағы ежелгі ұғым, ол егер одан бұрын болмаса, 1598 жылғы француз меркантилистік мәтіні Бартелем де Лаффемастың «Les Trésors et richesses pour mettre l'Estat en splendeur» (Мемлекетті даңққа бөлеу үшін қазыналар мен байлықтар) туындысына дейін жетеді. Тұтынудың жеткіліксіздігі туралы түсінік, Кейнс экономикасы жиынтық сұраныстың әлеуеттік өнімге, яғни толық жұмыспен қамту деңгейіне сәйкес келетін өндіріс деңгейіне қол жеткізе алмауының толық түсіндірмесін ұсынғанға дейін, Саи заңына сын ретінде жиі қолданылды. Алғашқы тұтынудың жеткіліксіздігі теорияларының бірінде жұмысшыларға олар өндіргеннен аз жалақы төленгендіктен, олар өндірген өнімді толығымен сатып ала алмайды делінеді. Осылайша, өнімге деген сұраныс әрқашан жеткіліксіз болады.

Теория

1976 жылы Майкл Блейни өзінің "Тұтынудың жеткіліксіздігі туралы теориялар" атты кітабында классикалық (Кейнс алдындағы) тұтынудың жеткіліксіздігі теориясының екі негізгі элементін анықтады. Біріншіден, рецессиялардың, тоқыраудың және басқа да жиынтық сұраныстың жетіспеушілігінің жалғыз себебі – тұтынушылардың жеткіліксіз сұранысы еді. Екіншіден, капиталистік экономика осы себепті тұрақты депрессияға бейім. Осылайша, тұтынудың жеткіліксіздігі экономикалық циклдардың бір бөлігі ретінде емес, олардың пайда болатын жалпы экономикалық ортасы ретінде қарастырылады. Бұл, пайда деңгейінің төмендеу тенденциясына ұқсас, ол да тоқырауды табиғи (тұрақты) жағдай ретінде қарастырады, бірақ әйтсе де тұтынудың жеткіліксіздігі теориясынан ерекшеленеді және оған қатысты сынға ұшыратады.

Кейнсиандық

Қазіргі кейнсиандық экономика көбінесе тұтынудың жеткіліксіздігі туралы теорияларды ескірген деп санады. Тұтынушылар сұранысының төмендеуі міндетті түрде рецессияға алып келмейді, себебі жалпы сұраныстың басқа да бөліктері осы әсерді өтеу үшін артуы мүмкін. Осы бөліктерге жеке меншік инвестициялар (зауыттарға, машиналарға және тұрғын үйге), мемлекеттік тауарлар мен қызметтерді сатып алу, сондай-ақ экспорт (импорттан кем түскенде) жатады. Бұған қоса, көптеген экономистер капиталистік экономиканың қалыпты жағдайы – тұрақты тоқырау екеніне сенбейді. Алайда, кейнсиандық экономикада тұтынудың төмендеуі (мысалы, төмен және азайып бара жатқан нақты жалақылар салдарынан) рецессияға немесе тоқыраудың күшеюіне әкелуі мүмкін.

16 ғасырдан 18 ғасырға дейін меркантилизм

Тұтынудың жетіспеуі теориясы меркантилизмнің ертерек экономикалық теориясына қатысты, ал меркантилизмнің ерте тарихы Эли Хекшердің "Меркантилизм" еңбегінде келтірілген. Хекшердің пікірінше, тұтынудың жетіспеуі меркантилистік теорияның шағын бөлігі болған, бірақ оны көптеген авторлар талқылаған. Ең алғашқы сілтеме Бартеломи де Лаффемасқа жасалған, ол 1598 жылы "Мемлекеттің сәні үшін қазыналар мен байлық" атты еңбегінде француз жібегін сатып алуға қарсыларға "француздық сәндік тауарларды сатып алушылардың барлығы кедейлерге күнкөріс табуға мүмкіндік берсе, ал ықпалшылдар оларды азапқа түсіреді" деп айыптаған, бұл үнемдеудің ерте түрі. Хекшердің сөзінше, 17 ғасырдың ағылшын, неміс және француз авторлары да ұқсас пікірлер білдірген, оларды ол былай қорытындылаған:
"Сәндік заттардың пайдалылығына және үнемдеудің зиянына берілген терең сенім. Шындығында, үнемдеу жұмыссыздықтың себебі деп есептелді, себебі екі нәрсеге байланысты: біріншіден, нақты табыс айырбасқа түспеген ақша сомасына пропорционалды түрде төмендейді деп сенді, екіншіден, үнемдеу ақшаны айналымнан шығарады деп ойлады." Бернард Мандевиллдің 1714 жылғы "Бал арасы туралы аңыз" еңбегі Кейнс тарапынан сол кездегі тұтынудың жетіспеуі туралы ең танымал түсіндірме деп бағаланды, бірақ ол христиандық ізгіліктерге қарсы шабуыл ретінде қарастырылды, әсіресе, қанағаттылыққа қарсы шабуыл жасады, сол себепті тұтынудың жетіспеуі тағы бір ғасыр бойы "құрметті айналымдарда" талқыланбады, ол кейін Мальтуста қайта көтерілді.

19 ғасыр

Мальтус "Принциптер" (1836) кітабында тұтынудың төмендеу теориясына арналған бір тарау жазды, оны Дэвид Рикардо "Мальтус туралы жазбаларында" жоққа шығарды, ал бұл талқылау жеке хаттар арқылы жалғасты. Кейнс Мальтусты тиімді сұранысқа қатысты көзқарастары үшін оның алдын бағалады, және Мальтус емес, Кейнс тұтынудың төмендеуіне жақтасқан басқалардың бар екенін мойындаған жоқ, керісінше Рикардо ағылшын экономикасын "басып алды" деді. Бұл қазір жалған екені белгілі – тұтынудың төмендеуіне жақтасқан басқа британдық экономистер де бар екені анықталды, бірақ Кейнс көрсеткендей, олар жеткілікті жарияланбаған және 1930 жылдарға дейін көпшілікке таныс емес еді. Сонымен қатар, олар біртұтас мектеп құрмады, оның орнына бір-бірімен байланысты әртүрлі бағыттарды ұсынды. Бірмингем мектебінің экономистері 1815 жылдан бастап тұтынудың төмендеу теориясын қолдады, ал мектептің жетекші өкілі Томас Эттвудтың жазбаларында көбейтуші эффектісі және табыс-қаржы шығындары моделі туралы тұжырымдар кездеседі. Еуропа континентінде Жан-Шарль Леонард де Сисмонди өзінің "Саяси экономиканың жаңа принциптері" (1819) еңбегінде тұтынудың төмендеуі мен өндірістің артық болуын экономикалық циклдардың себептері ретінде қарастырды, бұл экономикалық циклдарды жүйелі түрде зерттеудің ең ерте мысалдарының бірі болды. Сисмонди кезеңдік экономикалық дағдарыстарды талқылады, ал "цикл" ұғымын Чарльз Дюноер Сисмондидің еңбегін классикалық экономикамен үйлестірген кезде енгізді. Көбейтуші эффектісі туралы алғашқы жұмыстар 1890 жылдары австралиялық экономист Альфред Де Лисса, даниялық саясаткер Юлиус Вулф және неміс-американдық экономист Николас Йоханссеннің еңбектерінде кездеседі. Николас Йоханссен де 1890 жылдары тиімді сұраныс теориясын ұсынды. Жинақтау парадоксы 1892 жылы Джон М. Робертсонның "Жинақтаудың қателігі" атты еңбегінде айтылды, ал осыған ұқсас пікірлер ежелгі заманнан бері кездеседі, сондай-ақ жоғарыда аталған меркантилистік тұжырымдар да бар.

ХХ ғасыр Кейнске дейінгі

Экономикалық циклдің тұтынудың жетіспеушілігі туралы теорияны Джон А. Хобсон 1910 жылы жариялаған "Индустриалдық жүйе" еңбегінде келтірді. Уильям Труфант Фостер және Уоддилл Кэтчингс 1920 жылдары үлкен әсерге ие болған тұтынудың жетіспеушілігі туралы теорияны дамытты, бұл теория саясаткерлер арасында кең таралды. Олар мемлекеттік араласудың, әсіресе қоғамдық жұмыстар бағдарламаларына жұмсалатын қаражаттың, өндіріс пен тұтыну арасындағы тепе-теңдікті қалпына келтіру үшін маңызды екенін дәлелдеді. Бұл теория Герберт Гувер мен Франклин Д. Рузвельттің ірі қоғамдық жұмыстар жобаларын іске қосуына зор ықпал етті.

Мұра

Бүгін бұл идеялар, қандай болса да бастауына қарамастан, академиялық ортада Кейнстің оларды жинақтау, кеңейту және танымал етудегі рөліне байланысты "Кейнстік экономика" деген атаумен топтастырылады. Кейнс өзі "Жұмыс, пайыз және ақшаның жалпы теориясы" еңбегінде тұтынудың жетіспеушілігі (ол оны "тұтынудың жетіспеушілігі" деп жазған) туралы нақты айтқан.

Сын

Тұтынудың жетіспеушілігі туралы теорияны Джеймс Милл, Адам Смит сияқты классикалық экономистер сынға алды, Адам Смит "Кез келген жеке отбасының сақтығы үлкен мемлекет үшін де ақымақтық болмас" деп жазған, сондай-ақ христиандық мораль негізінде де сынға алынды. Бұл сын-пікірлер австриялық экономика мектебімен қайта қарастырылды.