Кіріспе

Читимачалар – Луизиана штатының оңтүстік-шығыс орманды аймағында тұратын үнді тайпасы. Олар федералдық деңгейде мойындалған, Луизиана Читимача тайпасы. Читимачалар Байо-Тешедегі Шарентон қаласының жанындағы Сент-Мэри округінде үнді резервациясына ие. Олардың резервациясы – бұрынғы аумақтарының шағын бөлігі. Читимачалар Луизиана штатындағы бастапқы жерлерін сақтап қалған жалғыз тайпа, олар Атчафалая бассейнінің аумақтарын ұзақ жылдар бойы мекендеген, ол "күрделінің ең бай ішкі эстуарийлерінің бірі" болып саналады. 2011 жылы олардың саны шамамен 1100 адамды құрады. 2008 жылы олар Rosetta Stone компаниясымен екі жылдық бағдарламалық жасақтаманы жасау үшін серіктестікке келді. Әр тайпалық үйге тілді үй жағдайында қолдануды қолдау үшін бір дана берілді. Читимачалар ойын бизнесінен түскен табысты білім беруді және мәдениетті сақтауды дамытуға, тайпалық мұражай мен тарихи ескерткіштерді сақтау кеңсесін құруға, сондай-ақ тілдерін жаңартуға жұмсады. Читимачалар штаттың төрт федералдық деңгейде мойындалған тайпасының бірі.

Атауы

Читимача тайпасының сөзіне сүйенсек, олардың аты "Панч Пинанканк" терминінен шыққан, ол "барлығы қызыл адамдар" дегенді білдіреді, сонымен қатар "батыр" деген мағынаны да береді. Читимача тайпасының кіші тайпасы – Чаваша атауы Чоктоу тілінде "Ералының жері" дегенді білдіреді. "Ваша" сөзі де Чоктоу тілінен алынған және "Аң аулау темпі" дегенді білдіреді. "Яганечито" – "Үлкен ел" деген мағынаны көрсетеді.

Субтибуттар

Читимача тайпасы төрт кіші тайпаға бөлінген: Чаваша, Читимача, Ваша және Ягеначито. Олардың бөлінуі географиялық жағдайларымен байланысты болған.

Тарихи өмір салты

Читимача тайпасы өзінің ауылдарын Атчафалая ойпатының көптеген батпақтарында, су жолдарында және өзендерінде орналастырды, ол "кұрлықтағы ең бай ішкі эстуарийлердің бірі" болып табылады.

20 ғасыр

1900 жылғы федералдық санақта барлығы 55 адамнан тұратын алты Читимача отбасы тіркелді, олардың үшеуі толыққанды Читимача болып саналды. 1910 жылы 69 Читимача тіркелді; олардың 19 баласы Пенсильвания штатындағы Карлайл үнді мектебінде оқыды, онда олар түрлі тайпалардан келген басқа да үнді студенттерімен бірге толық уақыт бойы білім алды. Үнді балалар интернаттары балаларды АҚШ-тың бағытты мәдениетіне ассимиляциялау құралы ретінде қарастырылды. Олар балаларды мектепте ағылшын тілін қолдануға мәжбүр ету арқылы және оларды ұзақ мерзімге отбасыларынан айыру арқылы ана тілінің таралуын тоқтатты. 20 ғасырдың басында тайпа экономикалық қысымға тап болды, кейде мүшелері салық төлей алмағандықтан жерлерін сатуға мәжбүр болды. Сара Эвери Макилхенни, Табаско өндіріс фабрикасына иелік етіп, басқарған жергілікті меценат, Читимача әйелдерінің көмекке шақыруына жауап берді. Ол 1915 жылы шериф сатуында олардың соңғы 260 акр жерін сатып алып, кейін оны тайпаға қайтарды. Олар жерді федералдық үкіметке (Ішкі істер департаментіне) сенімділікпен сақтау үшін, тайпаның резервациясы ретінде тапсырды. Макилхенни сонымен қатар Читимачаны тайпа ретінде федералдық деңгейде мойындауға ынталандырды.

20 ғасырдың басынан бері халық саны өсіп, адамдар қалпына келді. Ер адамдар Луизиана штатындағы мұнай өндіріс алаңдарында бұрғылаушылар мен шеберлер болып жұмыс істеу арқылы жақсы жұмыс таба бастады. 21 ғасырдың басында тайпа 900-ден астам тіркелген мүшесі бар екенін хабарлады. 2000 жылғы санақта Читимача үнді резервациясында 409 адам тұратыны тіркелді. Олардың 285-і тек үнді тегінен екенін айтты. Резервация Шарентон қауымының солтүстік бөлігінде, Байо-Теш өзеніндегі Сент-Мэри округінде орналасқан. Бұл Атчафалая бассейнінде, бай эстуарийде жатыр. Читимача – штаттың әлі де өздерінің дәстүрлі жерлерінің бір бөлігін бақылайтын жалғыз үнді халқы. 1990 жылдардың басында тайпамен Америка философиялық қоғамының кітапханасы хабарласып, олар Свадештің қолжазбаларын сақтайтынын және Читимача тілі туралы, соның ішінде грамматикалық нұсқаулық пен сөздіктің жобасын қамтитын кеңінен жазбалар тапқанын мәлімдеді. Тілді жылдам үйренуге және оны жеткізуге арналған материалдарды, мысалы, әңгімелер кітабын дайындауға шағын команда жұмылдырылды. Мектепте тілдік шолу сабақтары басталды.