Кіріспе
Грек мифологиясындағы орын және құдай
Грек мифологиясында Тартар ( /tɑr/tər/ə/s/ ) – жамандық жасағандардың азапталуы мен қиындықтарға толы түрмесі және Титан құдайларының қамау орны ретінде пайдаланылатын терең безендік. Платонның "Горгий" (б.з.д. 400 ж.) еңбегінде айтылғандай, Тартарда адамдар өлгеннен кейін сотталады және жамандық жасағандар құдайлық жазаны көреді. Тартар ерте грек космологиясында, мысалы Гесиодтың "Теогониясында" кездеседі, онда Тартар Хаос пен Гайямен (Жермен) бірге бар болған ең алғашқы жаратылыстардың бірі ретінде суреттеледі.
Грек мифологиясы
Грек мифологиясында Тартар қасиетті күш және жер асты әлемінің бір бөлігі.
Тәңір ретінде
Грек ақыны Гесиодтың "Теогониясында" (б.з.д. 8 ғасырдың аяғында) Тартар Хаос пен Гаядан (Жерден) кейін, Эростан бұрын туған алғашқы құдайлардың үшіншісі еді және Гаядан Тыфон монстрдың әкесі болды. Гигиннің мәлімдемесіне сәйкес, Тартар Этер мен Гаяның баласы болған.
Орналасу орны ретінде
Гесиод аспаннан түскен қола саз жер бетіне тоғыз күн бұрын жетеді дейді. Ал, ол жер бетінен Тартарға түсу үшін тағы тоғыз күн керек. "Илиадада" (б.з.б. 8 ғасыр) Зевс Тартардың "Айдан жерге дейінгідей, Аидтан да алыс" екенін айтады. Мифограф Аполлодор да Тартарды "Аидтағы қараңғы орын, жерден аспанға дейінгідей алыс" деп сипаттайды. Грек мифологиясына сәйкес, Аид – өлгендердің мекені, ал Тартарда да тұрғындары бар. Кронос Титан патшасы болғанда, үш ежелгі бір көзді Циклопты және жүз қолды Гекатонхирлерді Тартарға қамап, монстр Кампеді күзетші етіп қойды. Кампе жартылай шаян, әртүрлі жануарлардың баспен белделген сақинасы болған, жақындағандарға шабуылдайтын. Ол сондай-ақ Циклоптар мен жүз қолдыларды азаптау үшін қамшы алып жүретін. Зевс Кампені өлтіріп, Титандармен болған соғысында көмектесу үшін осы тұтқынға алынған алыптарды босатты. Олимп құдайлары жеңіске жетті. Кронос және көптеген Титандар Тартарға айдалды, бірақ Прометей, Эпиметей және Метис сияқты әйел Титандар аман қалды. Басқа құдайлар да Тартарға сотталуы мүмкін. Гомердің Гермесқа арналған гимнінде Аполлон Герместі Тартарға тастаумен қорқытады. Аполлонның өзі Циклопты өлтіргені үшін Зевс тарапынан Тартарға жіберуге жақындады. Гекатонхирлер Тартар тұтқындарының күзетшілері болды. Кейін Зевс Тифонды жеңген соң, оны "ұлы Тартарға" лақтырып жіберді.
Тұрғындар
Алғашында Тартар Олимп құдайларына және олардың ата-бабаларына қауіп төндірмеу үшін ғана қолданылған. Кейінгі мифологияларда Тартар құдайларға қарсы күнә жасаған адамдарды тұтқындауға және азаптауға арналған орынға айналды, әр жаза сотталғандарға ғана қатысты болды. Мысалы: Сизиф патша өзінің қонақжайлығын бұза отырып, өзінің сарайындағы қонақтар мен саяхатшыларды өлтіргені үшін Тартарға жіберілді, өзінің немере қызын азғырып, өзен құдайы Асопқа өзінің қызы Эгинаның (Зевс алып кеткен) қайда екендігін айтып, Зевстің жыныстық жеңімпаздарының бірі туралы хабарлаған. Бірақ Зевстің жиі жеңіске жетуі орынсыз болса да, Сизиф өзін құдайлардың теңдігіне қарап, олардың абайсыздықтарын дұрыс хабарлай алатын деп санай отырып, өз шектерін ашады. Зевс Танатосқа Сизифті Тартарға шынжырлап қоюға бұйрық бергенде, Сизиф Танатосты шынжырдың қалай жұмыс істейтінін сұрап алдады және ақырында Танатосты шынжырлап тастады; нәтижесінде өлім болған жоқ. Бұл Арес Танатосты босатып, Сизифті оған тапсыруға мәжбүр етті. Кейін Сизиф Персефонаға өзін жер бетінде қайтарып, әйеліне оны дұрыс жерлемегені үшін сөгіс беруді тапсырады. Сизифті Гермес Тартарға күшпен қайтарып әкетті, өйткені ол одан кейін Адуға қайта оралудан бас тартты. Тартарда Сизиф тау беткейінің басына үлкен тас түртіп, оны үнемі айналдыруға мәжбүр болды. Ол қанша рет сәттілікке жетсе де, үнемі төмен қарай қайта оралады. Бұл Сизифтің жазасы (қылмысына сәйкес) оның ақылдылығы Зевстен жоғары деп айтуға батылы жеткені үшін. Зевстің айлакер жазасы керісінше болды, ол Сизифті мәңгілік қорлық пен өкінішке ұшырауға үкімдеді. Таңтал патша да өз ұлы Пелопты өлтіріп, қайнатып, құдайлармен бірге тамақтануға шақырған кезде тамақ ретінде ұсынғаннан кейін Тартарға түседі. Ол сондай-ақ, құдайлардан амброзияны ұрлап, оның құпиясын өз халқына ашты. Тағы бір аңызда ол Гефест жасатқан алтын итті ұстап тұрып, оны Танталдың досы Пандарей ұрлап кеткені айтылған. Тантал алтын итті сақтап қалды, ал кейіннен Пандарейге оны ұстағанын мойындамады. Танталдың жазасы (қазір "қанағатсыз азғыру" деген мақал-мәтелдік термин) - төмен бұтақтары бар жеміс ағашының астында сулы тоғанға тұрып қалу. Ол жемісті жеген сайын, бұтақтар оның қолына жейтін тамақты алып қоятын. Ол су ішуге еңкейіп басса, су біткенше қайтқан. Оның басына Сизифке ұқсайтын қорқынышты тас тұрды. Иксион - Лапиттердің патшасы, Тесалияның ең ежелгі тайпасы. Иксон қайын атасын жек көріп, оны көмір мен ағаштан жасалған төсекке итеріп, туысқандық қатынаста бірінші кісі өлтірді. Басқа елдердің әміршілері Иксионның күнәсін тазартудан бас тартуды бұйырды. Зевс Иксионға жаны ашып, оны Олимпке қонаққа шақырды. Бірақ Иксион Гераны көргенде оған ғашық болып, Зевс тоқтауға белгі бергенше, үстелдің астынан сүйіп-соғып жатты. Иксионға ұйықтауға орын тапқаннан кейін, Зевс Гераны азғыру үшін қаншалықты алысқа баратынын білу үшін оны сынап көру үшін Нефеле деген Гераның бұлтты клонын жасады. Иксон онымен махаббат құрды, нәтижесінде Кентавр дүниеге келді, ол Пелион тауында кейбір магнийлік жылқылармен жұптасып, Кентаврлар нәсілін тудырды (олардың ұрпақтары Иксиониеда деп аталады). Зевс Иксионды Олимп тауынан қуып шығып, оны найзағаймен ұрып-соқты. Ол әрдайым айналып жүрген қанатты отты дөңгелекке байлау арқылы жазаланды: алдымен аспанда, содан кейін Тартаруста. Тек Орфей Евридиканы құтқару үшін жер асты әлеміне келгенде ғана Орфейдің ойнап жатқан музыкасының әсерінен айналу тоқтады. Иксионның отқа байланған дөңгелегі оның құмарлығын білдіреді. Кейбір нұсқаларда Данайдтар күйеулерін өлтіріп, Тартарда жазаланған. Олар моншақты толтыру үшін құмырада су алып жүруге мәжбүр болды, бұл олардың күнәларын жуу еді. Бірақ ыдыстар жарылып, су үнемі ағып шығатын. Айдаһар Титий Гераның бұйрығы бойынша Летоны зорлауға тырысты, бірақ оны Аполлон мен Артемида өлтірді. Жаза ретінде Титиос Тартарда созылып, бауырын жеген екі бүркітпен азап шекті. Бұл жаза Титан Прометейдің жазасына өте ұқсас. Сол сияқты, Сальмоней патша да Зевс деген атпен жалғандық жасады. Арке - Иристің қарындасы, ол Титанның жағында, олардың хабаршы құдайы. Зевс оның қанаттарын алып тастады, өйткені құдайлар Титаннан жеңіске жетті, ол Титанмен бірге Тартарға лақтырылды. Окон Тартарда тырнақ тоқу үшін мәңгілікке сотталды, оны тоққан сайын есегі тез жейді. Оның осы тағдырға лайық болғаны туралы ештеңе айтылмаған. Артемида немесе Аполлон оның жүкті қызы Коронисті өлтірген...
King Sisyphus was sent to Tartarus for killing guests and travelers at his castle in violation of his hospitality, seducing his niece, and reporting one of Zeus' sexual conquests by telling the river god Asopus of the whereabouts of his daughter Aegina (who had been taken away by Zeus). But regardless of the impropriety of Zeus' frequent conquests, Sisyphus overstepped his bounds by considering himself a peer of the gods who could rightfully report their indiscretions. When Zeus ordered Thanatos to chain up Sisyphus in Tartarus, Sisyphus tricked Thanatos by asking him how the chains worked and ended up chaining Thanatos; as a result there was no more death. This caused Ares to free Thanatos and turn Sisyphus over to him. Sometime later, Sisyphus had Persephone send him back to the surface to scold his wife for not burying him properly. Sisyphus was forcefully dragged back to Tartarus by Hermes when he refused to go back to the Underworld after that. In Tartarus, Sisyphus was forced forever to try to roll a large boulder to the top of a mountain slope, which, no matter how many times he nearly succeeded in his attempt, would always roll back to the bottom. This constituted the punishment (fitting the crime) of Sisyphus for daring to claim that his cleverness surpassed that of Zeus. Zeus's cunning punishment demonstrated quite the opposite to be the case, condemning Sisyphus to a humiliating eternity of futility and frustration. King Tantalus also ended up in Tartarus after he cut up his son Pelops, boiled him, and served him as food when he was invited to dine with the gods. He also stole the ambrosia from the Gods and told his people its secrets. Another story mentioned that he held onto a golden dog forged by Hephaestus and stolen by Tantalus' friend Pandareus. Tantalus held onto the golden dog for safekeeping and later denied to Pandareus that he had it. Tantalus' punishment for his actions (now a proverbial term for "temptation without satisfaction") was to stand in a pool of water beneath a fruit tree with low branches. Whenever he reached for the fruit, the branches raised his intended meal from his grasp. Whenever he bent down to get a drink, the water receded before he could get any. Over his head towered a threatening stone like that of Sisyphus. Ixion was the king of the Lapiths, the most ancient tribe of Thessaly. Ixion grew to hate his father in law and ended up pushing him onto a bed of coal and wood committing the first kin related murder. The princes of other lands ordered that Ixion be denied the cleansing of his sin. Zeus took pity on Ixion and invited him to a meal on Olympus. But when Ixion saw Hera, he fell in love with her and did some under the table caressing until Zeus signaled him to stop. After finding a place for Ixion to sleep, Zeus created a cloud clone of Hera named Nephele to test him to see how far he would go to seduce Hera. Ixion made love to her, which resulted in the birth of Centaurus, who mated with some Magnesian mares on Mount Pelion and thus begot the race of Centaurs (who are called the Ixionidae from their descent). Zeus drove Ixion from Mount Olympus and then struck him with a thunderbolt. He was punished by being tied to a winged flaming wheel that was always spinning: first in the sky and then in Tartarus. Only when Orpheus came down to the Underworld to rescue Eurydice did it stop spinning because of the music Orpheus was playing. Ixion's being strapped to the flaming wheel represented his burning lust. In some versions, the Danaïdes murdered their husbands and were punished in Tartarus by being forced to carry water in a jug to fill a bath which would thereby wash off their sins. But the jugs were filled with cracks, so the water always leaked out. The giant Tityos attempted to rape Leto on Hera's orders, but was slain by Apollo and Artemis. As punishment, Tityos was stretched out in Tartarus and tortured by two vultures who fed on his liver. This punishment is extremely similar to that of the Titan Prometheus. King Salmoneus was also mentioned to have been imprisoned in Tartarus after passing himself off as Zeus, causing the real Zeus to smite him with a thunderbolt. Arke is the sister of Iris who sided with the Titans as their messenger goddess. Zeus removed her wings following the gods' victory over the Titans and she was thrown into Tartarus with the Titans. Ocnus was condemned in Tartarus perpetually to weave a rope of straw which, as fast as he weaves it, is just as quickly eaten by a donkey. There is no mention of what he did to deserve this fate. When his pregnant daughter Coronis was killed by either Artemis or Apollo, King Phlegyas set fire to the Apollonian temple at Delphi and was killed by Apollo. He was punished in Tartarus by being entombed in a rock and starved in front of an eternal feast as he shouts to the other inhabitants not to despise the gods. According to Plato ( 427 BC), Rhadamanthus, Aeacus and Minos were the judges of the dead and chose who went to Tartarus. Rhadamanthus judged Asian souls, Aeacus judged European souls and Minos was the deciding vote and judge of the Greek. Souls regarded as unjust or perjured would go to Tartarus. Those who committed crimes seen as curable would be purified there, while those who committed crimes seen as uncurable would be eternally damned, and demonstrate a warning example for the living. In Gorgias, Plato writes about Socrates telling Callicles, who believes might makes right, that doing injustice to others is worse than suffering injustice, and most uncurable inhabitants of Tartarus were tyrants whose might gave them the opportunity to commit huge crimes. Archelaus I of Macedon is mentioned as a possible example of this, while Thersites is said to be curable, because of his lack of might. According to Plato's Phaedo, the uncurable consisted of temple robbers and murderers, while sons who killed one of their parents during a status of rage but regretted this their whole life long, and involuntary manslaughterers, would be taken out of Tartarus after one year, so they could ask their victims for forgiveness. If they should be forgiven, they were liberated, but if not, would go back and stay there until they were finally pardoned. In the Republic, Plato mentions the Myth of Er, who is said to have been a fallen soldier who resurrected from the dead, and saw their realm. According to this, the length of a punishment an adult receives for each crime in Tartarus, who is responsible for a lot of deaths, betrayed states or armies and sold them into slavery or had been involved in similar misdeeds, corresponds to ten times out of a hundred earthly years (while good deeds would be rewarded in equal measure). There were a number of entrances to Tartarus in Greek mythology. One was in Aornum.
Рим мифологиясы
Рим мифологиясында күнәкарлар (өз заманының римдік қоғамдық және мәдени нормаларымен анықталған) өлгеннен кейін жазалану үшін Тартарға жіберіледі. Вергилий "Энеиданың" VI кітабында Тартарды егжей-тегжейлі сипаттайды. Ол оны кең жайылған деп көрсеткен. Оны үш қабырға қоршап тұр, одан тысқары Флегетон атымен белгілі отты өзен ағып жатыр. Флегетон суын ішу өлімге алып келмейді, бірақ қатты ауырсынумен қатар ем береді. Қашып кетуге тосқауыл қою үшін, елу қара, кең ауызды гидра есік үстінде отырып, ашылғанда сықырлайды. Олардың екі жағында алмаз сияқты тым қатты, ешбір нәрсе кесіп өтпейтін деп саналған алмаз бағаналар тұр. Тартар қабырғаларының ішінде биік темір мұнарасы бар кең қоршалған қамал орналасқан. Кек алуды бейнелейтін Эриниялардың бірі – Тисифона, мұнараның үстінде сергек күзетте тұрып, қамшысын қозғайды. Рим мифологиясында тірілер мекенінен Олимпке дейінгі қашықтықтан екі есе тереңге түсетін шұңқыр туралы айтылады. Титан Алоэус есімді әкесінің егіз ұлдары осы шұңқырдың түбінде түрмеде отырған.
Киелі кітап псевдопиграфалары
Тартарс грек тіліндегі Койне грек тіліндегі Иоб кітабының (40:20 және 41:24) Септуагинта аудармасында және б.з.д. 400–200 жылдарға дейінгі Енох кітабының грек мәтініндегі эллиндік еврей әдебиетінде кездеседі. Бұл мәтінде Құдай басты періште Уриелді "әлем мен Тартарға жауапты етуі" (20:2) айтылады. Тартар көбінесе 200 құлаған Күзетшілердің (періштелердің) түрмесі ретінде түсіндіріледі. Енох кітабындағы Күзетшілер туралы сілтемелер Яһуда 1:6-7-де де кездеседі, онда періштелер мәңгілік қараңғылықта шынжырлармен байланыстырылған деп сипатталады, ал 2 Петір 2:4 құлаған періштелердің Тартардағы шынжырлармен байланыстырылғанын қосымша сипаттайды. 350 жылға дейін жазылған апокрифтік гностикалық трактат – Архонттардың гипостазысында (немесе «Билеушілердің шындығы») Тартар қысқаша айтылады, онда Софияның (даналықтың) қызы Зоэ (өмір) Иалдабаотты (демиургты) Тартар тұңғиығының түбіне тастайды. Тома кітабында Иса, Яһуда Томастың сөзін естіп, "кері қайтқандар" немесе "құтқарғандар" Тартарға жіберілетінін мәлімдейді. Бұл кінәлілер Тартарухос періштесіне немесе күшіне тапсырылады.