Кіріспе

Көне грек махаббат құдайы

Афродита (/audio=En us Афродита.ogg//,//æ//f//r//ə/'/d//aɪ//t//iː/, AFrəDYtee) – махаббат, құштарлық, сұлулық, ләззат, құмар, көбею және, римдік құдайы Венамен (мифология) бірге, тілек, жыныстық қатынас, өнімділік және жеңіспен байланыстырылатын көне грек құдайы. Афродитаның негізгі символдары – теңіз қабықтары, мүрттер, раушан гүлдер, көгершіндер және аққулар. Афродитаға табынушылық көбінесе финикиялық Астарта құдайынан, шығыс семит құдайы Иштардан, ал олардың табынуы шумерлік Инанна құдайына негізделген. Афродитаға табынудың басты орталықтары Китера, Кипр, Коринф және Афина болды. Оның ең маңызды мерекесі – жыл сайын жаздың ортасында тойланатын Афродизия. Лаконияда Афродитаға жауынгер құдай ретінде табынылған. Ол сонымен қатар әйелдердің қамқоршы құдайы болды, бұл қауымдастық ертедегі ғалымдарды грек-рим мәдениетіндегі «қасиетті әйелдер» концепциясын ұсынуға әкелді, бірақ бұл идея қазіргі таңда жалған деп есептеледі. Гесиодтың «Теогониясында» Афродита Китера жағалауында Уранның жыныстық мүшелерінен пайда болған көбіктен (ἀφρός, aphrós) дүниеге келген, оны ұлы Кронос кесіп алып, теңізге лақтырған. Алайда Гомердің «Илиадасында» ол Зевс пен Дионаның қызы болып келеді. Платон «Симпозиумда» бұл екі шығу тегінің шын мәнінде екі бөлек тұлғаға тиесілі екенін айтады: Афродита Урания (көктегі, жоғары тұрған Афродита) және Афродита Пандемос (барлық адамдарға ортақ Афродита). Афродитаның көптеген басқа да эпитеттері болды, олардың әрқайсысы құдайдың әртүрлі аспектісін көрсететін немесе әртүрлі жергілікті культтар қолданған. Сондықтан ол Китерея (Китераның ханымы) және Киприс (Кипрдің ханымы) деп те аталды, өйткені екі аймақ та оның туған жері деп мәлімдеген. Грек мифологиясында Афродита от, теміршілік және металл өңдеу құдайы Гефестке үйленген. Афродита оған жиі опасыздық жасап, көптеген жандарға ғашық болған; «Одиссейде» ол соғыс құдайы Ареспен заңсыз қарым-қатынас жасап отырғанда ұсталады. Гомердің Афродитаға арналған бірінші гимнінде ол өлтірілген шопан Анхизді азғырады. Афродита сонымен қатар ажалға ұшыраған шопан Адонистің анасы және жақыны болған, оны жабайы шошқа өлтірген. Афина мен Герамен бірге Афродита Троя соғысының басталуына себеп болған үш құдайдың бірі және «Илиада» бойынша маңызды рөл атқарады. Афродита Батыс өнерінде әйел сұлулығының символы ретінде бейнеленген және Батыс әдебиетінің көптеген туындыларында кездеседі. Ол қазіргі заманғы неопаган діндеріндегі маңызды құдай, соның ішінде Афродита шіркеуі, Викка және Эллинизмде.

Этимология

Гесиод Афродитаның атын «теңіз көбігі» (ἀφρός) деген сөзден шығарып, «көбіктен пайда болған» деп түсіндіреді, бірақ қазіргі ғалымдардың көпшілігі мұны нақты емес, халық этимологиясы деп санайды. Классикалық мифологияны зерттеген ертедегі ғалымдар Афродитаның аты грек немесе үнді-еуропалық текті деп дәлелдеуге тырысты, бірақ бұл әрекеттер қазір көбінесе тоқтатылды. Афродитаның аты грек емес (вероятно, семит) текті деп қабылданады, бірақ оның нақты шығу тегі анықталмаған. 19-шы ғасырдың соңы мен 20-шы ғасырдың басындағы ғалымдар Гесиодтың «көбік» этимологиясын дұрыс деп есептеп, Афродита атының екінші бөлігін *odítē «саяхатшы» немесе *dítē «жарық» деп талдады. Соңғы кезде Михаэль Жанда да Гесиодтың этимологиясын қабылдап, осы түсіндірулердің екіншісін қолдап, көбіктен туған оқиғаны үнді-еуропалық миф деп санайды. Сол сияқты, Кшиштоф Томаш Витчак «өте» және «жарық беру» деген мағына беретін үнді-еуропалық сөз тіркесін ұсынады, сонымен қатар Эосқа сілтеме жасайды, ал Дэниел Кёллиган оның атын «тұманнан/көбіктен жарқырап шығу» деп түсіндіреді. Басқа ғалымдар бұл гипотезалардың ықтимал еместігін айтады, себебі Афродитаның атрибуттары Эос пен Веда құдайы Ушасқа қарағанда мүлдем өзгеше. Грек емес, көптеген сенімсіз этимологиялар да ұсынылған. Бір семит этимологиясы Афродитаны орта вавилондық және кейінгі вавилондық мәтіндерде кездесетін әйел дæмонының аты – ассириялық бариритумен салыстырады. Хаммарстрём этрусктік тіліне жүгінеді, (e)prθni «ие», этрусктік құрметті атауын грек тіліне πρύτανις ретінде қабылдаған. Бұл жағдайда теоним бастапқыда «ханым» деген құрметті атау болар еді. Көптеген ғалымдар бұл этимологияны сенімсіз деп санайды, әсіресе Афродита этрусктік тілінде Apru (грек тілінен Aphrō, Афродитаның қысқартылған түрі) түрінде кездеседі. Ортағасырлық Etymologicum Magnum (шамамен 1150 жыл) Афродитаны habrodíaitos (ἁβροδίαιτος) сөзінен, «әдемі өмір сүретін», habrós және díaita сөздерінен шығарып, өте қиын этимология ұсынады. b-ден ph-ға ауысу грек тілінде «әдеттегідей» ерекшелік ретінде түсіндіріледі. Кипр жазуында, Кипр аралында б.з.д. 11-4 ғасырларда қолданылған буындық жазуда, оның аты (a po ro ta o i, оңнан солға қарай оқылады), (a po ro ti ta i, сондай-ақ) және соңында (a po ro ti si jo, «Афродизиан», «Афродитамен байланысты», айдың аты ретінде) түрінде кездеседі.

Таяу Шығыстың махаббат құдайы

Грекиядағы Афродита культі Финикиядағы Астарта культінен импортталған, немесе кемінде оның ықпалында болған, ал ол өз кезегінде Шығыс семит халықтарының "Иштар" деп атаған және шумерлердің "Иннана" деп атаған Месопотамия құдайшасы культінің ықпалына түскен. Паузанияс Афродитаға табынуды алғаш рет ассириялықтар, одан кейін Кипрдің пафийлықтары және содан кейін Аскалон қаласындағы финикиялықтар құрғанын айтады. Финикиялықтар өз кезегінде Китера халқына оған табынуды үйреткен. Афродита Инанна-Иштардың сексуалдық және көбелекке қатысты байланыстарын қабылдады. Бұдан әрі, ол Оурания (Οὐρανία) деп аталды, яғни "аспандық", бұл атау Инаннаның Аспан патшайымы рөліне сәйкес келеді. Афродитаның ертедегі көркем және әдеби бейнелері Инанна-Иштарға өте ұқсас. Инанна-Иштар сияқты, Афродита да соғыс құдайы болған; б.з. 2-ші ғасырындағы грек географы Паузанияс Спартада Афродита Арея (Aphrodite Areia) деп, яғни "соғысқа дайын" деп табынылғанын жазды. Ол сондай-ақ Спарта мен Китерадағы Афродитаның ең көне культ мүсіндері оның қару-жарақ ұстағанын көрсеткенін айтады. Қазіргі ғалымдар Афродитаның соғыс құдайылық аспектілері оның табынуының ең ерте қабаттарында көрінетінін және оны Таяу Шығыс тегінің көрсеткіші ретінде қарастырады. 19-шы ғасырдың классикалық ғалымдары ежелгі грек дінінің Таяу Шығыс мәдениеттерінің ықпалында болғандығына қарсы болды, бірақ тіпті Фридрих Готлиб Велкер, Таяу Шығыстың грек мәдениетіне ықпалы негізінен материалдық мәдениетпен шектелгенін айтса да, Афродитаның Финикиядан шыққандығын мойындады. Таяу Шығыс мәдениетінің ертедегі грек дініне, әсіресе Афродита культіне тигізген маңызды ықпалы б.з.б. 8-ші ғасырда, ежелгі Грекия Жаңа Ассирия империясының шекарасында болған кезде, шығыстану дәуіріне жатады деп кеңінен мойындалған.

Үнді-еуропалық таңғы құдай

Таяу Шығыс тегі туралы идеяға қарсы болған ерте салыстырмалы мифологтар Афродитаның грек таң құдайы Эостың бір қыры ретінде пайда болғанын, демек ол түпкілікті түрде прото-индоеуропалық таң құдайы *Хаэусостан (грекше Эос, латынша Аврора, санскритше Ушас) туындағанын айтты. Көптеген қазіргі ғалымдар таза индоеуропалық Афродита тұжырымын қабылдамайды, бірақ бастапқыда семиттік құдай болған Афродита индоеуропалық таң құдайының ықпалында болуы мүмкін. Афродита мен Эос екеуі де эротикалық сұлулығымен және агрессивті сексуалдығымен белгілі болды, екеуінің де өлместік сүйіктілері болды. Екі құдай да қызыл, ақ және алтын түстермен байланысты болды. Майкл Жанда Афродитаның атын "теңіз көбігінен шыққан" деген мағына беретін Эос эпитеті ретінде этимологиялайды және Гесиодтың "Теогониясында" Афродитаның тууы туралы айтылған оқиғаны индоеуропалық мифтің көне көрінісі деп қарастырады. Кронос Уранды жеңгеннен кейін Афродитаның судан көтерілуі – ригведалық мифтегі Индраның Вртраны жеңіп, Ушасты босату оқиғасымен тікелей байланысты. Афродита мен индоеуропалық таң құдайы арасындағы тағы бір маңызды ұқсастық – оның грек аспан құдайымен жақын туыстығы, себебі оның әкесі деп есептелетін екі құдайдың (Зевс пен Уран) екеуі де аспан құдайлары.

Формалар мен эпитеттер

Афродитаның ең көп таралған құлшылық эпитеті Оурания, яғни «көк», бірақ бұл эпитет әдеби мәтіндерде дерлік кездеспейді, бұл оның таза құлшылыққа қатысты екенін көрсетеді. Афродитаның тағы бір кең таралған аты – Пандемос («Барлық халық үшін»). Афродита Пандемос рөлінде, Афродита Пейто (Πείθω) – «сендіру» мағынасындағы қасиетімен байланысты болды және азғыруға көмек сұрап дұға етуге болады. Платонның «Симпозиум» диалогында Паузания кейіпкері, әртүрлі эпитеттеріне байланысты әртүрлі құлшылық амалдары арқасында Оурания мен Пандемос – екі бөлек қасиеттің иесі екенін дәлелдейді. Ол Афродита Оуранияның – Крон Уранды кемсіткеннен кейін теңіз көбігінен туған, аспандық қасиеттің иесі екенін, және осы екеуінің үлкені екенін айтады. «Симпозиумға» сәйкес, Афродита Оурания – еркектердің гомосексуалдық құштарлығының, атап айтқанда, эфебтік эрос пен педерастияның шабыты. Афродита Пандемос, керісінше, екеуінің кішісі: Зевс пен Дионаның одағынан туған, гетеросексуалдық құштарлық пен жыныстық еркіндіктің шабыты, екі махаббаттың «төменгісі». Пафиан (Παφία) – оның тағы бір эпитеті, оның Кипрдегі Пафос қаласынан туған кезде теңізден шыққанымен байланысты. Неоплатонистер және кейіннен олардың христиандық түсіндірушілері Оуранияны рухани махаббатпен, ал Пандемосты физикалық құштарлықпен байланыстырды. Оуранияның аяғын тасбақаға тіреген бейнесі – некедегі сырлылықтың символы ретінде қарастырылды; бұл Фидийдің Элис үшін жасаған хризелефантин мүсінінің ныспысы, ол туралы географиялық зерттеуші Паузания тек жақша ішіндегі түсініктемесінде айтқан. Афродитаның әдебиеттегі ең көп таралған эпитеттерінің бірі – Филоммид (φιλομμειδής), «күлімсірегенді жақсы көретін» деген мағынаны білдіреді, бірақ кейде «күлкіге құштар» деп қате аударылады. Бұл эпитет Гомердің екі дастанында да және Афродитаға арналған Гомердің бірінші гимнінде де кездеседі. Гесиод өзінің «Теогониясында» Афродитаның тууына қатысты бір рет айтады, бірақ оны «күлкіге құштар» емес, «жыныстық құштар» деп түсіндіреді. Моника Сирино атап өткендей, бұл эпитет Афродитаның көптеген көркем бейнелерінде күлімсіреп бейнеленгенімен байланысты болуы мүмкін. Басқа әдеби эпитеттер – Киприс және Китерия, олар оның Кипр және Китера аралдарымен байланысынан туындайды. Кипрде Афродитаны кейде Элемон («мәрмірек») деп атаған. Афинада оны «Афродита эн копоис» («Бақтар Афродитасы») деп білген. Аттика жағалауындағы Колияс қаласында оны Генетлис «Ана» деп құрметтеген. Спарталықтар оған Потния «Қасиетті әйел», Эноплиос «Қарулы», Морфо «Сұлу», Амбологера «Қартаюды кейінге қалдыратын» деп табынған. Грекияның барлық аймақтарында оны Меланис «Қара», Скотия «Қараңғы», Андрофонос «Адам өлтіруші», Аносия «Құдайсыз» және Тимборихос «Қабір қазушы» сияқты эпитеттермен білген, олардың барлығы оның қараңғы және зорлық-зомбылыққа бейім жағын көрсетеді. Ол Автомата деп те аталды, өйткені Сервийдің айтуынша, ол спонтанды сүйіспеншіліктің бастауы болған. Кипрдегі Аматус қаласында Афродитаның еркек нұсқасы Афродитусқа табынған. Афродитус әйелдің киімімен және пішінімен бейнеленген, бірақ сақалмен және тік фаллосын көрсету үшін киімін көтерген. Бұл әрекет апотропалық символ ретінде қарастырылды және көрерменге бақыт әкеледі деп ойланды. Бірақ, Афродитусқа табыну азайып, Афродитаның толыққанды әйелдік нұсқасы танымал болғанмен, оның культының іздері Гермафродиттің кейінгі аңыздарында сақталған.

Классикалық кезең

Афродитаның басты мерекесі – Афродизия бүкіл Грецияда, әсіресе Афина мен Коринтте тойланды. Афинада Афродизия Атиканы біріктірудегі Афродитаның рөлін құрметтеу үшін Гекатомбайон айының төртінші күні аталып өтті. Бұл мерекеде Афродитаның діни қызметкерлері Акропольдің оңтүстік-батыс беткейіндегі Афродита Пандемос ғибадатханасын құрбандыққа шалынған көгершіннің қанымен тазартатын. Содан кейін құрбандық тақтары майланып, Пейто мен Пандемос Афродитаның мүсіндері салтанатты шерумен рәсімдік жуу өткізілетін жерге жеткізілетін. Афинада Арефория мерекесінің бір бөлігі ретінде де Афродитаға құрмет көрсетілді. Әр айдың төртінші күні Афродитаға арналған қасиетті күн болды. Паузанияс Спартада Афродитаға «соғысшыл» деген мағына беретін Афродита Арея деп табынылғанын жазды. Бұл эпитет Афродитаның Ареспен байланысын, олардың некеден тыс қарым-қатынастарын көрсетеді. Паузанияс сондай-ақ Спарта мен Китерада Афродитаның өте көне құлшылық мүсіндерінің бірнешеуі оның қару-жарақтарын бейнелегенін айтады. Басқа мүсіндерде ол тізбекке байланған күйде суреттелген. Афродита барлық түрдегі жезөкшелердің қамқоршы құдайы болды, олар порнайлардан (арзан көше жезөкшелері, көбінесе бай сутенерлердің құлы ретінде ұсталған) хетерайларға (құнды, білімді жалдамалы серіктер, көбінесе өздігінен жұмыс істейтін және кейде клиенттеріне жыныстық қызмет көрсеткен) дейін. Коринт қаласы ежелгі әлемде көптеген хетерайларымен танымал болды, олардың шеберлігі жоғары, бірақ ең қымбат жезөкшелер екені кеңінен белгілі болды. Коринтте Акрокоринтте Афродитаға арналған маңызды ғибадатхана орналасқан және оның культінің негізгі орталықтарының бірі болды. Афродитаға сәтті серіктер жасаған көптеген сыйлықтар туралы жазбалар поэзияда және керамикада сақталған. Афродитаның жезөкшелікпен байланысты айтылуы Коринт қаласында, сондай-ақ Кипр, Китера және Сицилия аралдарында кездеседі. Афродитаның Месопотамиядағы алдастысы Инанна Иштар да жезөкшелікпен тығыз байланысты болған. Он тоғызыншы және жиырмасыншы ғасырлардағы ғалымдар Афродита культінде ырымдық жезөкшелік болған деп сенді, бұл болжам кейбір ежелгі мәтіндердегі түсініксіз үзінділерге, әсіресе Боэотиялық ақын Пиндардың skolion фрагментіне негізделген, онда Афродитамен байланысты Коринттегі жезөкшелер туралы айтылған. Қазіргі ғалымдар Грециядағы ырымдық жезөкшелік туралы түсінікті нақты негізі жоқ «тарихи миф» деп жоққа шығарады.

Эллиндік және римдік кезеңдер

Гректер Эллиндік дәуірде Афродитаны ежелгі Мысырдың Хатор және Изис қасиетті әйелдерімен теңестірді. Афродита Лагид патшаларының қамқоршысы болды, ал патшайым Арсиноя II оның жердегі бейнесі ретінде танылды. Афродитаға Александрияда табынып, қаланың ішінде және сыртында көптеген ғибадатханалары болды. Арсиноя II Александрияға Адонис культін әкелді және ондағы көптеген әйелдер оған қатысты. Архимед Птолемей IV Филопатор үшін салған алып катамаран – «Тессараконтер» кемесінде Афродитаға арналған дөңгелек храм және қасиетті әйелдің мармардан жасалған мүсіні орналасқан. Б.з.д. II ғасырында Птолемей VIII Фискон мен оның әйелдері Клеопатра II және Клеопатра III Филада Афродита Хаторға ғибадатхана салды. Афродитаның жеке құлшыныс үшін жасалған мүсіндері Птолемей дәуірінің басынан бастап, Мысыр Рим провинциясына айналғаннан кейін де кеңінен таралды. Ежелгі римдіктер Афродитаны өздерінің қасиетті әйелдері Венерамен теңестірді, ол бастапқыда ауыл шаруашылығының құнарлылығы, өсімдіктер және көктемнің қасиетті әйелдері болып саналған. Рим тарихшысы Ливийдің айтуынша, Афродита мен Венера б.з.д. III ғасырда Сицилиядағы Эрикс тауындағы Афродитаның грек қасиетті орнынан Римге Афродитаның Эрицина культі әкелінген кезде ресми түрде теңестірілді. Осыдан кейін римдіктер Афродитаның бейнелерін және аңыздарын қабылдап, оларды Венераға қолданды. Грек мифологиясында Афродита Троя батыры Энейдің анасы болғандықтан және римдік дәстүр Энейді Римнің негізін қалаушы деп жариялағандықтан, Венера бүкіл Рим ұлтының анасы – Венера Генетрикс ретінде құрметке ие болды. Юлий Цезарь өзінің Энейдің ұлы Иулдан тікелей тарағанын мәлімдеп, Венера культін ынталы түрде қолдады. Бұл үрдісті кейін оның жүрегі жақын туысы Август және одан кейінгі императорлар да жалғастырды. Бұл синкретизм гректердің Афродитаға табынуына үлкен әсер етті. Рим дәуірінде көптеген грек қалаларында Афродита культі оның Троя және Энеймен байланысына баса назар аудара бастады. Олар сондай-ақ ерекше римдік элементтерді қабылдап, Афродитаны аналық, әскери және әкімшілік бюрократиямен байланыстырып көрсетуге көшті. Көптеген саяси шенеуніктер оны құдайдың қамқоршысы деп санады. Афродитаның грек әдебиетіндегі бейнелері де көбейді, көбінесе оны римдік сипаттамамен бейнелейтін.

Туу

Әдетте Афродита Кипр аралындағы өзінің басты құлшылық ортасы Пафос қаласының жанында дүниеге келген деп есептеледі, сондықтан оны кейде «Кипрлық» деп атайды, әсіресе Сапфоның поэзиялық туындыларында. Оның туған жерін белгілейтін Афродита Пафия ғибадатханасы ғасырлар бойы ежелгі әлемде саяхатшылардың қасиетті орны болды. Мифтің басқа нұсқаларында ол Китера аралының жанында туған, сондықтан оның тағы бір аты – «Китерея». Китера Крит пен Пелопоннес арасындағы сауда және мәдениет үшін тоқтау орны болған, сондықтан бұл әңгімелер Афродитаның культінің Орта Шығыстан материктік Грекияға қоныс аударуының іздерін сақтауы мүмкін. Гесиодтың «Теогониясында» баяндалған нұсқа бойынша, Кронос Уранның жыныс мүшелерін кесіп алып, теңізге лақтырып жіберді. Оның жыныс мүшелерінен пайда болған көбік Афродитаға (сондықтан Гесиод оның атын «көтерілген көбік» деп түсіндіреді), ал алптар, Эриниялар (құштарлықтар) және Мелиялар оның қанынан пайда болды. Гесиодтың сөзіне қарағанда, жыныс мүшелері «теңізде ұзақ уақыт жүзіп, өлмейтін денеден ақ көбік пайда болды; осы көбіктен қыз өсті». Афродита теңіз көбігінен туғаннан кейін, басқа құдайлардың алдында жағаға шықты. Гесиодтың Афродитаның Уранды кастрациялаудан кейін тууы туралы айтуы, бәлкім, ежелгі хеттік эпостық өлең «Құмарби әнінен» алынған, онда Кумарби құдайы әкесі Ануды, аспан құдайыны құлатып, оның жыныс мүшелерін шағып алады, нәтижесінде ол жүкті болып, Анудың балаларын – Иштар мен оның інісі Тешубты, хеттік дауыл құдайыны дүниеге келтіреді. «Илиадада» Афродита Зевс пен Дионаның қызы ретінде сипатталған. Дионаның аты Зевстің есімдерінің көлбеу формалары – Диос пен Дионның әйелдік түрі болып көрінеді. Зевс пен Диона Солтүстік-Батыс Грекиядағы Додонада ортақ культқа ие болды. «Теогонияда» Гесиод Дионияны Океанид деп сипаттайды, ал Аполлодор оны Гая мен Уранның баласы, он үшінші Титан деп атайды.

Неке

Афродита балалық шағы болмаған, өте сүйкімді ересек әйел ретінде суреттеледі. Ол көбінесе жалаңаш бейнеленеді. "Илиада"да Афродита соғыс құдайы Арестің ресми жұбайы емес, бірақ оның сүйіктісі, ал Гефесттің әйелі – Харис есімді басқа бір құдай. Сол сияқты, Гесиодтың "Теогониясында" Афродита үйленбеген, ал Гефесттің әйелі – үш Хариттың ең кішісі Аглая. Бірақ "Одиссеяның" сегізінші кітабында соқыр жыршы Демодок Афродитаны Гефесттің әйелі деп сипаттап, оның Троя соғысы кезінде Ареспен жасаған адалдыққа қиянатын айтады. Күн құдайы Гелиос Гефест төсегінде Афродита мен Арестің жақындық күйінде болғанын көріп, Гефестті ескертеді, ол олар үшін көрінбейтін тор жасап қояды. Арес пен Афродита келесі рет жақындыққа түскенде, тор оларды тұтқындайды. Гефест барлық құдайларды шақырып, тұтқынға алынған зинақорлардың қылығына күлдіреді, бірақ Аполлон, Гермес және Посейдон Ареске аянып, Посейдон Гефестке Аресті босату үшін ақы төлеуге келіседі. Афродита Кипрдегі ғибадатханасына қайтады, онда Хариттер оған қызмет етеді. Бұл оқиға грек халық ертегісі ретінде пайда болған, ол бастапқыда "Одиссеядан" тәуелсіз болған. Кейінірек қосылған бір деректе Арес жас сарбаз Алектрионды Гелиос келгенін ескерту үшін есікке қояды, бірақ Алектрион күзет кезінде ұйықтап қалады. Гелиос екеуін тауып, Гефестке хабарлайды; Арес ашуға беріліп, Алектрионды әтешке айналдырады, ол күн шығуын жариялау үшін таңды баяндайды. Оларды ашқаннан кейін Гефест Зевстен неке сыйлықтары мен қалың малын қайтаруды сұрайды. Троя соғысы кезінде ол Грациялардың бірі Харис/Аглаяға үйленген, ол Афродитадан ажырасқан. Кейін Арес әйелдің күйеуі немесе ресми сүйіктісі деп есептелді. Франсуа вазасында екеуі Пелей мен Фетиданың тойына бірдей көлікпен келеді, сондай-ақ Зевс Герамен және Посейдон Амфитритпен келеді. Ақын Пиндар мен Эсхил Аресті Афродитаның күйеуі деп атайды. Кейінірек Афродитаның Гефестке үйленуін түсіндіру үшін аңыздар ойлап табылды. Ең танымал оқиғада Зевс басқа құдайлардың оған таласуын болдырмау үшін Афродитаны Гефестке үйлендіреді. Мифтің басқа нұсқасында Гефест анасы Гераға алтын тақ сыйлайды, бірақ ол оған отырғанда тұтқындалып қалады және ол Афродитаның қолын беруге келіспейінше, оны жібермейді. Гефест сұлулық құдайымен үйленгеніне қуанып, оған әдемі зергерлік бұйымдар жасады, соның ішінде kestos himas (κεστὸς ἱμάς) деп аталатын белдемше (көбінесе "белбеу" деп аударылады), ол оның кеудесін ерекшелеп көрсетеді және оны ерлер үшін одан да тартымды етеді. Мұндай белдемшелер Таяу Шығыс құдайлары Иштар мен Атаргатисті бейнелеуде жиі қолданылған.

Қатысушылар

Афродитамен бірге көбінесе құмарлық және жыныстық құштарлықтың құдайы Эрос болады. Гесиод өзінің «Теогониясында» Эросты уақыттың бастауында туған төрт түпкілікті күштің бірі деп сипаттайды, бірақ Афродита теңіз көбігінен туғаннан кейін, оған Химерос қосылады, және олар екеуі Афродитаның серіктесі болып қалады. Ерте грек өнерінде Эрос пен Гимерос екеуі де қанатты, сұлу жастар ретінде бейнеленген. Грек лирикалық ақындары Эрос пен Гимерос күшін қауіпті, құмарлыққа толы және ешкімнің қарсы тұра алмайтын күш деп санаған. Көбінесе Эрос Афродитаның ұлы ретінде қарастырылады, бірақ бұл салыстырмалы түрде кейінірек пайда болған түсінік. Теокриттің «Идиллияларына» жазылған түсіндірмелерде б.з.д. VI ғасырдағы ақын Сапфо Эросты Афродита мен Уранның ұлы деп сипаттаған, бірақ Эрос Афродитаның ұлы екендігі туралы алғашқы жазба б.з.д. III ғасырдағы Аполлоний Родосскийдің «Аргонавтикасында» кездеседі, онда ол Афродита мен Арес ұлы ретінде көрсетілген. Кейіннен Венераны ана-құдай ретінде қарастырған римдіктер Эросты Афродитаның ұлы ретінде мойындап, оны кеңінен танымал етті, және мифология туралы еңбектерде осы бейне қазірге дейін басым болып табылады. Афродитаның басты қызметшілері – үш Харит, Гесиод оларды Зевс пен Эвриноманың қыздары деп атайды және олардың есімдері – Аглая («Сәуле»), Эвфросина («Қуаныш») және Талия («Молқұлық»). Хариттер грек тарихының басынан бері Грекияда құдайлар ретінде құлшылыққа алынған, тіпті Афродита құдайлар қатарына енбей тұрғанда да. Афродитаның тағы бір қызметшілер тобы – үш Хора («Сағаттар»), Гесиод оларды Зевс пен Темистің қыздары деп атайды және олардың есімдері – Эвномія («Жақсы тәртіп»), Дике («Әділет») және Эйрене («Бейбітшілік»). Афродитаға кейде Ареспен туған қызы Гармония және Зевс пен Гераның қызы Геба да серік болып жүреді. Приапты көбінесе Афродитаның Диониспен туған ұлы деп есептейді, бірақ кейде оны Гермес, Адонис немесе тіпті Зевс ұлы деп те айтады. Аполлоний Родосскийдің «Аргонавтикасына» жазылған түсіндірмеде Афродита Приапқа жүкті болғанда Гера оған қызғанып, баласының сұм болуын қамтамасыз ету үшін ұйықтап жатқанда қарнына зиянды құяды. Басқа бір нұсқада Гера Афродитаның тумаған ұлын Зевс тудырғандықтан қарғыс айтады. Афродита бала тапқанда, баланың үлкен, мәңгілік тік пенисі, ісінген қарны және үлкен тілі бар екенін көріп, қорқып кетеді. Афродита нәрестені шөлде өлтіруге тастап кетеді, бірақ малшы оны тауып алып, өсіреді, кейін Приап өзінің үлкен жыныстық мүшесін өсімдіктердің өсуіне көмектесу үшін пайдалана алатынын біледі.

Аңқалар

Б.з.д. VII ғасырдың ортасында жазылған, шамамен, Афродитаға арналған бірінші Гомер гимні (Гимн 5), бір кезде Зевстің Афродитаның құдайларды адамдармен махаббатқа түсіруіне ашуланғанын, сондықтан оны Троя қаласының жанындағы Ида тауының етегінде тұратын, әдемі шабандоз Анхисеске ғашық еткенін баяндайды. Афродита Анхисеске үйінде жалғыз болғанда, биік бойлы, әдемі, жас қыз түрінде пайда болады. Анхисес оның жарқын киімдермен және сәулелі әшекейлермен киінгенін, оның кеудесі құдайлық нұрмен жарқырап тұрғанын көреді. Ол одан ол Афродита екенін сұрайды және егер ол оны және оның отбасын жарылқаса, таудың үстіне оған құрбандық шалатын жер салып беретінін уәделейді. Афродита оған жалған айтып, ол құдай емес, Фригияның мәртебелі әулеттерінің бірінен шыққан қыз екенін мәлімдейді. Ол троя тілін бала кезінде троялық күтімшісі болғандықтан түсінетінін, ал Артемида, тазалық құдайының құрметіне өткізілген тойда билегенде Гермес оны алып кеткеннен кейін тау беткейінде өзін тапқанын айтады. Афродита Анхисеске өзінің әлі де бойжеткен екенін айтып, оны ата-анасына алып баруын өтінеді. Анхисес дереу Афродитаға деген қатты құштарлыққа беріліп, онымен жақындыққа түсетініне ант етеді. Анхис Афродитаны арыстан мен аю терілерімен жабылған төсегіне алып келеді. Содан кейін ол оны жалаңаш қылып, онымен махаббат жасайды. Махаббат аяқталғаннан кейін Афродита өзінің нағыз құдайлық бейнесін көрсетеді. Анхисе қорқып кетеді, бірақ Афродита оны жұбатады және оған ұл табатынын уәделейді. Ол олардың ұлы Аней деп аталатынын, ол бес жыл бойы даланың нимфалары тәрбиелейтінін, содан кейін Трояға барып, әкесі сияқты ақсүйек болады деп болжайды. Анейдің тууы туралы оқиға Гесиодтың «Теогониясы» мен Гомердің «Илиадасының» екінші кітабында да айтылады.

Адонис

Афродита мен Адонис туралы аңыз, әдетте, ежелгі Шумерлік Инанна мен Думузид туралы аңыздан туындаған. Грекше Ἄδωνις (Адонис) атауы ханаандықтардың ʼадон сөзінен шыққан, ол "ием" деген мағынаны білдіреді. Адонисқа қатысты ең ерте грек дерегі – Сапфоның (шамамен б.з.д. 630 – 570 жж.) лесбиялық ақынының өлеңінен алынған үзінді. Онда жас қыздар тобы Афродитадан Адонис өлгеніне қалай қайғыру керектігін сұрайды. Афродита оларға кеуделерін соғып, киімдерін жырту керектігін айтады. Кейінгі жазбаларда оқиғаға толыққанды мәліметтер қосылған. Рим ақыны Овидийдің "Метаморфозалар" поэмасында (б.з.д. 43 – б.з. 17/18 жж.) баяталғандай, Адонис – Мирраның ұлы. Мирраның анасы қызының құдайдан да әдемі екендігімен мақтанғаннан кейін Афродита оны өз әкесі Кипр патшасы Кинирасқа деген бақытсыз құштарлыққа қарғысқа ұшыратқан. Жүкті болғаннан кейін қуылған Мирра мүр ағашына айналды, бірақ Адонисті дүниеге әкелді. Афродита сәбиді тауып, оны Персефонаның тәрбиесіне беру үшін жер астына алып кетті. Ол өскеннен кейін қайта оралып, оның керемет сұлу екенін көрді. Персефона Адонисті өзінде қалдырғысы келді, нәтижесінде екі құдай арасында Адонис кімге тиесілі болу керек деген талас туды. Зевс дауды шешіп, Адонис жылдың үштен бір бөлігін Афродитамен, үштен бір бөлігін Персефонамен, ал қалған бөлігін өзі қалаған адаммен өткізуіне бұйрық берді. Адонис осы уақытты Афродитамен өткізді. Бір күні Адонис аң аулап жүргенде, жабайы шошқа шалып, Афродитаның қолында қаны құйылып қайтыс болды. "Құдайлардың әңгімелері" атты жұмысында сатирикалық автор Лукиан, Афродитаның Ай құдайы Селенаға ұлы Эрос Персефонаны Адониске ғашық еткеніне шағымданып, енді оны ортақтасуға мәжбүр болғанын әңгімелейді. Оқиғаның әртүрлі нұсқаларында шошқаны Арес жіберген, ол Афродитаның Адониспен көп уақыт өткізгеніне қызғанған, немесе Артемида, ол Афродитадан адал ізбасары Гипполитті өлтіргені үшін кек алуды қалаған. Тағы бір нұсқада Аполлон ашуланып, өзін шошқаға айналдырып, Адонисті өлтірді, себебі Афродита оның ұлы Эримантусты соқыр еткен, ол Адониспен жыныстық қатынастан кейін жуынып жатқан Афродитаны жалаңаш көрген еді. Бұл оқиға Афродитаның кейбір гүлдермен байланысының себебін де түсіндіреді. Адонис өлген кезде қайғырып, оның қаны тамған жерде анемон гүлдерін өсірді және оның қайтыс болған күнін мереке деп жариялады. Оқиғаның бір нұсқасында Афродита роза бұтасының тікенегіне жарақаттанып, бұрын ақ болған роза оның қанынан қызыл түске боялды. Люцианның "Сириялық құдайша туралы" еңбегінде айтылғандай, Адонис мейрамында Ливандағы Адонис өзені (қазіргі Ыбырайым өзені) жыл сайын қанға толы қызыл түске боялар еді. Адонис туралы аңыз грек әйелдері жыл сайын жаздың ортасында тойлайтын Адония мейрамымен байланысты. Сапфоның заманында Лесбоста тойланған бұл мейрам б.з.д. V ғасырдың ортасында Афинада кең таралған. Мереке басталғанда әйелдер "Адонис бағын" отырғызады, ол кішкентай себетке немесе сынған қыш ыдысына салынған шағын бақша, онда салат, фенхель сияқты тез өсетін өсімдіктер немесе бидай, арпа сияқты тез өнетін дәнділер отырғызылады. Содан соң әйелдер үйлерінің төбесіне шығып, бақшаларды жазғы күннің ыстығына қояды. Өсімдіктер күн сәулесінде өсіп, бірақ ыстықта тез қурап кетеді. Содан кейін әйелдер Адонис өлгеніне қатты қайғырып, жылап, киімдерін жыртып, қайғыларын жұрт алдында көрсетеді.

Құдайдың алалаушылығы

Гесиодтың "Жұмыстар мен күндер" кітабында Зевс Афродитаға алғашқы әйел Пандораны дене бітімінен әдемі және сексуалды тартымды етуді бұйырады, осылайша ол "жамандыққа құмарланатын адамдардың құшағына орайтын" болсын. Афродита Пандораның басына "көрік сыйлап", "жан түршігерлік құштарлық пен тізе бүгіліп, күшін жоятын қайғы-қасірет" сыйлайды, осы арқылы оны әлемге жамандық кіруі үшін өте ыңғайлы ыдысқа айналдырады. Афродитаның ілеушілері Пейто, Хариттер мен Хоралар Пандораны алтын мен әшекейлермен безендіреді. Бір миф бойынша, Афродита өзінің сұлулығымен бүкіл елге танымал болған, бірақ ешбір еркекке күш сынасып жеңіске жеткенше үйленбеуді қалаған Атлантаға үйленуді ниеттенген асыл текті жас Гиппоменге көмектеседі. Атланта өте жылдам жүгіретін және одан жеңілгендердің басын кесетін. Афродита Гиппоменге Гесперидтер бағынан үш алтын алманы сыйлап, оған жарыс барысында Атлантаның алдына лақтыруды тапсырады. Гиппомен Афродитаның бұйрығын орындайды, ал Атланта әдемі алтын жемістерді көріп, оларды жинау үшін иіліп, Гиппоменге одан озуға мүмкіндік береді. Овидийдің "Метаморфозаларында" айтылғандай, Гиппомен Афродитаға көрсеткен көмегі үшін ризашылық білдірмейді, сондықтан ол Кибела храмында болғанда оларды құштарлыққа толы қылады. Олар храмында жыныстық қатынас жасап, оны пұттандырады, бұл Кибеланы оларды жаза ретінде арыстанға айналдыруға мәжбүр етеді. Пигмалион туралы мифті б.з.д. III ғасырындағы грек жазушысы Киринейлік Филостефан алғашқы рет еске алады, бірақ ең толыққанды баяндамасы Овидийдің "Метаморфозаларында" кездеседі. Овидийдің сөзіне сүйенсек, Пигмалион Кипр аралынан шыққан өте әдемі мүсінші болған, ол әйелдердің әдепсіздігіне соншалықты жиреніп, үйленуден бас тартқан. Ол Афродитаның бейнесін қалыпқа келтірген ақ сүйек мүсініне жақын махаббат сезімін дамытады және оған үйленгісі келеді. Пигмалион Афродитаға өте берілген және діншіл болғандықтан, қасиетті әйел мүсінге жан сыйлайды. Пигмалион мүсінге айналған қызға үйленеді және олардан Пафос есімді ұл туады, оның құрметіне Кипр астанасы осылай аталады. Псевдо-Аполлодор кейінірек "Қыпр патшасы Пигмалионның қызы Метарме" деп еске алады.

Ашу туралы аңыздар

Афродита өзін құрметтегендерді жомарттықпен сыйлады, бірақ оны құрметтемегендерді жазалады, көбінесе өте қатыгездікпен. Родос Аполлонийінің "Аргонаутика" кітабында баяндалған, кейін Псевдо-Аполлодордың "Библиотекасында" қысқаша баяндалған аңызда Лемнос аралындағы әйелдер Афродитаға құрбандық шалудан бас тартқанда, әйел тәңірі оларды күйеулері ешқашан олармен жыныстық қатынасқа түспеу үшін, қатты иіске түсіп, қарғысқа ұшырағандығы туралы айтылады. Оның орнына күйеулері фракиялық құл қыздармен жыныстық қатынасқа түседі. Ашуға толы Лемнос әйелдері аралдың барлық еркек халқын және фракиялық құлдарды өлтірді. Жасон мен оның аргонавт тобы Лемносқа келгенде, олар Афродитаның рұқсатымен жыныстық қатынасқа түспеген әйелдермен жұптасып, аралды қайтадан толтырды. Содан бері Лемнос әйелдері Афродитаны ешқашан құрметтемеді. Еврипидтің 428 жылы қала Дионисияда алғаш рет орындалған "Ипполит" трагедиясында Тесейдің ұлы Ипполит тек Артемидаға, қыздық құдайына ғана табынады және кез келген жыныстық қатынасқа түсуден бас тартады. Афродита оның өркөкірек мінез-құлқына ашуланып, пьесаның кіріспесінде, ол тек Артемидаға құрмет көрсетіп, оған табынудан бас тартып, Гипполит оның билігіне тікелей қарсылық білдірді деп мәлімдейді. Сондықтан Афродита Гипполиттің өгей анасы Федраны өзіне ғашық етеді, өйткені ол Гипполиттің оны қабылдамайтынын біледі. Федра өзін-өзі өлтіреді және Тесейге хат қалдырады. Онда ол өзін-өзі өлтіргенін айтады, өйткені Гипполит оны зорлауға тырысты. Тесей Посейдонға дұға етіп, Гипполитті оның қылмысы үшін өлтіруін сұрайды. Посейдон жауынгерлік арбамен теңіз жағасына келе жатқанда, оның аттарын қорқытып, жауынгерлік арбаларды жартасқа ұрып, Гипполитті тас жағалаудан қанды өлімге ұшыратады. Пьеса Артмиданың Афродитаның сүйіктісін (әдетте Адонис) өш алу үшін өлтіруге ант беруімен аяқталады. Қорынттық Глаук өзінің күйме жарысына қатысатын аттарын ерлі-зайыпты болуға рұқсат бермегендіктен, Афродитаны ашуландырды. Артау патша Пелиасқа арналған аттар жарысында Афродита оның аттарын шатастырып, оны жыртты. Полифонт - әйел, ол әйелдің сүйіктісі Афродита сияқты некеге тұрып, балалы болудың орнына Артемидамен бірге қыз болып өмір сүруді таңдады. Афродита оны қарғап, аюдан балалы етті. Олардың Агрий мен Орей деген балалары жыртқыш каннибальдар болғандықтан, Зевс оларды жек көреді. Ақырында ол отбасының барлық мүшелерін жаман құстарға айналдырды. Аполлодордың айтуынша, қызғанышқа толы Афродита таңның құдайы Эосқа мәңгілік махаббат пен қанағаттанғысыз жыныстық құмарлықпен ауысу үшін қарғыс шығарған, өйткені Эос бірде Афродитаның сүйіктісі Ареспен, яғни соғыс құдайымен бірге жатқан. Овидийдің "Метаморфозалар" кітабында (кітап 10.238 ff. ), Пропетидалар - Кипр аралындағы Аматус қаласынан Пропетустың қыздары, олар Афродитаның құдайлық болғанын жоққа шығарды және оған дұрыс ғибадат ете алмады. Сондықтан Афродита оларды әлемдегі алғашқы жезөкшелерге айналдырды. Диодор Сицилийдің айтуынша, Родос теңізінің нимфасы Халияның Посейдоннан туған алты ұлы Афродитаны өздерінің жағалауына түсіруден бас тартқанда, әйел тәңір оларды ақылдан адастырып, қарғады. Олар Халияны зорлап кетті. Ақырында, Посейдон оларды жазалау үшін аралдың теңіз үңгірлеріне көміп тастады. Беллерофонт ұрпағы Ксантийдің екі баласы болды: Левкипп және аты аталмаған қызы. Леукипп Афродитаның ашуына (неліктен екенін білмейміз) өз әпкесіне ғашық болады. Олар жасырын қарым-қатынас орнатты, бірақ қыз басқа еркекке тұрмысқа шыққан еді. Ол қыздың әкесі Ксантиусқа бұл туралы айтты, бірақ оған азғырушының атын айтпады. Ксантий қызын сонда Левкиппен бірге жатқан бөлмеге алып барды. Ол кіргенін естіп, қашып құтылуға тырысады, бірақ Ксантий оны азғырушыны өлтіруде деп ойлап, оған пышақпен соққы береді. Алғашында әкесі Левкиппті танымай, оны өлтіреді. Шындық ашылғанда, ол елден кетіп, Критті және Кіші Азияны отарлауға қатысқан. Кипр патшасы Кинраның әйелі, Кипр патшасы Кенкрей қызы Мырраның Афродитадан сұлу екеніне мақтанып, былай дейді: Сондықтан, Мираны Афродита өзінің әкесі Кипр патшасы Кинирасқа деген құмарлықпен қарғады және ол онымен түнекте ұйықтады. Ақырында ол мүр ағашына айналып, осы түрінде Адонисті дүниеге әкелді. Кинираның тағы үш қызы бар: Бреазия, Лаогора және Орседице. Бұл қыздар Афродитаның қаһарына ұшырап (неліктен екенін білмейміз) шетелдіктермен бірге тұрып, өмірін Мысырда аяқтады. Муза Клио Адониске деген қ...

Париждің үкімі және Троя соғысы

Париж сотының мифы қысқаша "Илиада" да айтылады, бірақ Киприяның эпикалық циклдің жоғалған поэмасының эпикалық циклінің эпикалық циклінің жоғалған поэмасында терең сипатталады. Бұл эпикалық циклде барлық құдайлар мен құдайлар, сондай-ақ әртүрлі өлімділер Пелеус пен Тетистің (Ахиллдің ата-анасы) некелеріне шақырылғандығы жазылған. Тек Ерис, дау-жанжалдың құдайы, шақырылмаған. Ол бұған ренжіді, сондықтан ол καλλίστ (kallistēi, "ең әдемі үшін") сөзі жазылған алтын алмамен келді, оны құдайлардың арасына лақтырып жіберді. Афродита, Гера және Афинаның барлығы да ең сұлу, сондықтан алманың заңды иесі деп есептеді. Ал Зевс бір құдайға да жағымсыз қарағандықтан, бұл мәселені Трояның әміршісі Париске қалдырды. Троя орналасқан Ида тауының бұлағында суға шомылғаннан кейін, тәңір әйелдері оның шешімін алу үшін Парижге келді. Париждегі сот туралы көне суреттерде Афродита тек кейде жалаңаш бейнеленеді, ал Афина мен Гера әрқашан толық киінген. Алайда, Ренессанстан бастап батыс суреттерінде әдетте барлық үш әйел тәңірлер толығымен жалаңаш суреттелген. Үш тәңірдің де әдемілігі идеалды болғандықтан, Париж олардың біреуін таңдап ала алмады, сондықтан олар параға жүгінді. Гера Парижге бүкіл Азия мен Еуропаны билік етуге пара беруге тырысты, ал Афина оған даналық, атақ-даңқ пен ұрыста даңқ ұсынды, бірақ Афродита Парижге егер ол оны ең әдемі деп таңдаса, оған жер бетіндегі ең әдемі әйелге үйленуге мүмкіндік беретінін уәде етті. Бұл әйел - Спарта патшасы Менелайға үйленген Елена. Парис Афродитаны таңдап алып, оған алманы сыйлады. Қалған екі құдай қызғанышқа ұшырап, Троя соғысында гректердің жағына шығады. Афродита Гомердің "Илиада" пьесасының барлық кезеңінде маңызды және белсенді рөл атқарады. III кітапта ол Паристі Менелайдан құтқарады, ол оны ақымақтықпен дуэльге шақырады. Содан кейін ол Хеленге қарт әйелдің кейпімен пайда болады және оны өзінің физикалық сұлулығы мен спорттық қабілетін еске салып, Париске жыныстық қатынасқа түсуге көндіруге тырысады. Елена Афродитаны оның әдемі мойнынан, кемелді көкіректерінен және жарқыраған көздерінен бірден таниды және оған тең деп, құдайшаға сөгіс береді. Афродита Еленаны қатты сөгіп, егер ол оны ренжітсе, оған бұрыннан жақсылық жасағаны үшін жазалайтынын еске салады. Елена Афродитаның бұйрығына мойынсұнады. V кітабында Афродита ұлы Энейді грек батыры Диомедтен құтқару үшін шайқасқа аттанды. Диомед Афродитаны "әлсіз" әйел тәңір деп таниды және найзасын соқтырып, оның "амброзиялық киімі" арқылы билегін тесіп алады. Афродита Олимп тауына оралу үшін Арестің соғыс күймесін алады. Зевс оны өзін қауіпке тігуі үшін сөгіп, "оның мамандығы - махаббат, соғыс емес" екенін еске салады. Уолтер Беркерттің айтуынша, бұл көрініс Гилгамеш эпосының VI тақташасындағы көрініске тікелей ұқсас. Онда Афродитаның аккадтық бастауышы Иштар, Гилгамеш оның жыныстық ұсыныстарын қабылдамағаны үшін анасы Антуға жылап, бірақ әкесі Анумен жұмсақ сөгіс алады. Ілияданың XIV кітабында, Диос Апате эпизоды кезінде, Афродита өзінің кестос гимасын Гераға Зевсті азғырып, оны шайқастан аластату үшін береді, ал Посейдон жағалаудағы грек күштеріне көмектеседі. XXI кітаптағы Теомахияда Афродита Арес жарақаттанғаннан кейін оны алып кетуге тағы да шайқасқа шығады.

Классикалық өнерде

Теңізден көтерілген Афродитаның көрінісі Людовиси танының (460 б.з.д.) артқы жағында пайда болады, ол бастапқыда Магна Грециядағы Локри Эпизефиридің грек полисінде Афродитаға арналған ионикалық ғибадатхананың бөлігі ретінде салынған үлкен құрбандық үстелінің бөлігі болған. Тақтада Афродитаның теңізден көтеріліп, теңіз суына батып, денесін ұстап тұрған диафрагмалық киім киіп, көтерілген көкіректері мен көкіректің контурларын көрсететін бейнесі бар. Екі қызметші екі жағында да жартасты жағада бос аяқ тұрды. Афродитаның көріністері классикалық грек керамикасында кездеседі, оның ішінде Пистоксенос суретшісінің 470 және 460 жылдар аралығында жасалған әйгілі ақ топырақ киликси, оның қарлығашта немесе қаз үстінде отырғанын көрсетеді. Афродита жиі алтын шашты ретінде сипатталған және өнерде осы түстегі шашымен суреттелген. 364/361 жылы афиналық мүсінші Праксител Книдостың Афродитасы деген мармар мүсінін ойлап шығарды, оны Плиний Үлкені кейіннен ең ұлы мүсін деп мақтады. Аңғал суретте Афродитаның жалаңаш бейнесі бейнеленген. Книдтегі Афродита - Афродитаны толықтай жалаңаш бейнелеген алғашқы толық көлемді мүсін және барлық жағынан қарауға арналған алғашқы мүсіндердің бірі. Бұл мүсінді б. з. б. 350 жылы Книдос тұрғындары сатып алды және ол Афродитаның кейінгі бейнелеріне үлкен әсер етті. Бастапқы мүсін жоғалып кетті, бірақ оның жазбаша сипаттамалары, сондай-ақ монеталардағы бірнеше бейнелері әлі де сақталған және алпыстан астам көшірмелері, шағын масштабтағы модельдері және оның бөлшектері анықталған. Праксителдің замандасы грек суретшісі Апеллз Афародита Анадиомен (Афародита теңізден көтеріліп) суретімен сурет салған. Афинейдің айтуынша, Апелл сурет салуға Фриняның киімін шешіп, шашын шешіп, Елеузиде теңізде жалаңаш шомылып жүргенін көргеннен кейін шықты. Сурет Кос аралындағы Асклепейонда қойылған. "Афродита анадиомени" ғасырлар бойы назардан тыс қалды, бірақ Плиний Үлкен өзінің заманында оны Апелдің ең әйгілі туындысы деп санаған. Гелленистік және римдік кезеңдерде Афродитаны бейнелейтін мүсіндер көбейді; бұл мүсіндердің көбісі кем дегенде белгілі бір дәрежеде Праксителдің Книдтегі Афродитасына үлгіленді. Кейбір мүсіндерде Афродитаның жылаңаш күйінде қиылысып отырған көрінісі бар, ал басқаларында оның теңізден көтеріліп, шашынан судың шыққанын көрсетеді. Тағы бір кең тараған мүсін түрі - Афродита Каллипигос, оның атауы грек тілінде "Көрікті артқы жақтың Афродитасы" дегенді білдіреді; мүсіннің бұл түрі Афродитаның иығынан артқы жағына қарап, өзінің артқы жағын көру үшін пеплосын көтеретінін көрсетеді. Ежелгі римдіктер гректердің Афродита мүсіндерінің көптеген көшірмелерін жасады және Афродитаның басқа құдайларға қарағанда ежелгі дәуірден сақталған мүсіндері көп.

Орта ғасырлар

Алғашқы мәсіхшілер жалған тәңірлерге табынушылардың бейнелерін мәсіхшілердің мақсаттарына сай қолданған. Ерте орта ғасырларда христиандар Афродита / Венераның иконографиясының элементтерін бейімдеп, оларды Хауа ана мен жезөкшелерге, сонымен қатар әйел қасиеттілерге және тіпті Мәриям анаға қолданды. Шығыс христиандары Афродитаның тууы туралы әңгімені шомылдыру рәсімінің метафорасы ретінде түсіндірді; біздің заманымыздың алтыншы ғасырындағы копт стеласында әйел дұғашы жаңа шомылдыру рәсімінен өткенін білдіретін белгі ретінде Афродитаның қабықшасын киіп жүргені көрсетілген. Орта ғасырлар бойы Еуропаның ауылдары мен қауымдастықтары әлі де Афродита / Венера туралы халық аңыздары мен дәстүрлерін сақтап келді, ал саяхатшылар көптеген түрлі әңгімелер айтып берді. Британияда көптеген римдік мозаикалар сақталып қалды, олар бұрын-соңды болған жалған тәңірлерге табынушылықты еске түсіреді. Б.з. V ғасырдың аяғында Солтүстік Африкада Фулгенций Руспе Афродитаның мозаикасына тап болды және оны құмарлықтың символы ретінде қайта түсіндірді, ол "құмарлықтың күнәсі ешқашан жабатын" және "барлық құмарлық өз істерінің кеме апатына ұшырайды" деп, оны жиі "суға жүзіп" көрсеткенін дәлелдеді. Ол сондай-ақ, қыздың көгершіндер мен шоқпарлармен байланысты екенін, өйткені олар жыныстық қатынастың символы екенін, ал қыздың розамен байланысты екенін айтты, өйткені "роза рақат береді, бірақ маусымдардың жылдам қозғалысымен сүрініп кетеді, сондықтан құмарлық бір сәтке жағымды, бірақ мәңгілікке сүрініп кетеді". Фулгенций Афродитаны құмарлықтың символы ретінде қолданған кезде, Севильялық Исидор (560-636) оны некедегі ұрпақ табу жынысының символы ретінде түсіндірді және Афродитаның тууы туралы әңгіменің моральдық мәні жыныстық қатынас тек нәжіс, қан және жылу болған кезде ғана қасиетті бола алады деп мәлімдеді, ол бұлардың бәрін ұрпақ алу үшін қажет деп санайды. Осы арада Исидор Афродитаның / Венераның ұлы Эрос / Купидонды "зұлымдық жындысы" (daemon fornicationis) деп атады. Афродита/Венера Батыс Еуропа ғалымдарына Вергилийдің "Энеида" және Овидийдің "Метаморфозалар" шығармаларында көрініс тапқандығы арқылы танымал болды. Венера туралы латынша Pervigilium Veneris ("Қасиетті Венераның түні") поэмасында, біздің заманымыздың үшінші немесе төртінші ғасырында жазылған, сондай-ақ Джованни Боккаччоның Genealogia Deorum Gentilium-да айтылған. Орта ғасырдың соңынан бері. Венусберг (неміс; французша Mont de Vénus, "Венера тауы") мифы - христиандық Еуропаның астында жасырылған Венера билеген жер асты әлемі - әртүрлі аңыздар мен эпостарда берілген еуропалық фольклордың мотивіне айналды. 16 ғасырдағы неміс фольклорында аңыз танахаузермен байланысты болады, және осы формада миф кейінгі әдебиет пен операда қолданылды.

Өнер

Афродита – Сандро Боттичеллидің «Примавера» картинасының орталық тұлғасы. Бұл картина «әлемдегі ең көп жазылған және ең көп дау тудырған картиналардың бірі» және «Батыс өнеріндегі ең танымал картиналардың бірі» деп сипатталған. Афродитаның көбіктен тууы туралы әңгіме итальяндық Ренессанс суретшілері үшін танымал тақырып болды, олар Цицерон мен Плиний Ақсақал сақтаған әдеби экфразиске негізделген Апеллдің жоғалған шедеврі – «Афродита Анадиоменаны» қайта жаңғыртуға тырысты. Суретшілер Овидийдің «Метаморфозалар» кітабындағы Венераның тууы туралы сипаттамаларынан да шабыт алды. Сандро Боттичеллидің «Венераның тууы» (1485) Полицианоның осы тақырыптағы бейнесінің сипаттамасынан да шабыттанды. Кейінгі итальяндық нұсқаларына Тицианның «Венера Анадиомена» (шамамен 1525) және Рафаэльдің кардинал Биббиенаның зәулім бөлмесіндегі (1516) суреті жатады. Тицианның өмірбаясын жазған Джорджио Вазари Тицианның барлық жалаңаш әйелдерін «Венера» суреттері деп атады, тіпті 1534 жылғы эротикалық суретін – «Урбино Венерасын» да, оның ішінде Афродита/Венераның дәстүрлі иконографиясы болмаса да, және суреттегі әйел классикалық емес, заманауи ортада бейнеленген. Александр Кабанельдің «Венераның тууы» (1863) Жақ Луи Давидтің соңғы туындысы – 1824 жылғы «Марс Венераның қаруын шешуі» болды, ол классикалық, Ренессанс, дәстүрлі француз өнерінің және қазіргі заманғы көркем стильдердің элементтерін біріктіреді. Давид сурет салғанда оны былайша сипаттады: «Бұл мен салғым келетін соңғы сурет, бірақ мен онда өзімнен де асып түскім келеді. Оған 75 жасымды жазып, содан кейін тағы да қылқаламды қолымға алмасам». Сурет алғаш Брюссельде, содан кейін Парижде көрсетілді, онда оны 10 000-нан астам адам көрді. Жан-Огюст Доминик Ингрестің «Анадиомена Венера» картинасы оның маңызды туындыларының бірі болды. Луи Геофрой оны «жастық шақтағы арманның жетілу күшімен орындалуы, өнер адамдары мен басқалардың сирек кездесетін бақыты» деп сипаттады. Теофил Готье былай деді: «Гректердің керемет суреттерінен ештеңе қалмады, бірақ егер ежелгі суреттер Фидийдің мүсіндері мен Гомердің поэзиясы бойынша жасалған болса, онда М. Ингрестің суреті – «Апелдің Анадиомена Венерасы» табылды». Басқа сыншылар оны қиялы жоқ, сезімтал китч деп санады, бірақ Ингрес оны өзінің ең ұлы туындыларының бірі деп санады және осы суретті 1856 жылғы «Көзбұлақ» картинасының үлгісі ретінде пайдаланды. Венера суреттері Францияның 19 ғасырының соңындағы академиялық суретшілердің сүйікті тақырыбы болды. 1863 жылы Александр Кабанель өзінің «Венераның тууы» картинасы үшін Париж салонында кеңінен мақтау алды, оны француз императоры Наполеон III жеке өнер жинағына бірден сатып алды. Эдуард Манедің 1865 жылғы «Олимпия» картинасы академиялық суретшілердің, әсіресе Кабанельдің «Венераның тууы» картиналарындағы жалаңаш Венераларды пародиялады. 1867 жылы ағылшын академиялық суретшісі Фредерик Лейтон академияда «Ваннаға дайындалып жатқан Венера» суретін көрсетті. Көркемсурет сыншысы Дж. Б. Аткинсон оны мақтап, «Лейтон мырза Рубенстің бейнелеген Венераға қатысты римдіктердің бұзылған түсініктерін қабылдамай, гректердің Афродита идеясына қайтып оралды, ол әйелдің әсемдігі мен сұлулығының бейнесі ретінде суретшілердің суреттеген және бейнелеген құдайы» деді. Бір жылдан кейін ағылшын суретшісі Данте Габриэль Россетти, Рафаэльдікке дейінгі бауырластықтың негізін қалаушы мүшесі, «Венера Вертикордия» (латынша «Афродита, жүректерді өзгертетін») суретін салды, онда Афродита гүл бағында қызыл шашы бар жалаңаш әйел ретінде бейнеленген. Ол өзінің ерекше тақырыбы үшін айыпталғанымен, Россетти суретті өзгертуден бас тартты және оны көп ұзамай Брэдфордтан Дж. Митчелл сатып алды. 1879 жылы Уильям Адольф Бугеро Париж салонында өзінің «Венераның тууы» суретін көрсетті, ол классикалық контраппосто дәстүрін еліктеп, көпшіліктің мақтауына ие болды, бұл Кабанельдің нұсқасының танымалдылығына жақын болды.

Қазіргі заманғы ғибадат

1938 жылы АҚШ-қа көшіп келген орыс иммигранты Глеб Боткин ана құдайға табынуға негізделген жаңа неопаган діні – Афродита шіркеуін құрды. Афродита шіркеуінің діни ілімдері Боткиннің қайтыс болуына екі жыл бұрын, 1969 жылы жарық көрген «Шындықты іздеу» кітабында баяндалған. Кітапта Афродита гректердің түсінгеніндей емес, мүлдем басқаша бейнеленген, оның орнына ол «негізінен неоплатондық неопаган діндердің жалғыз құдайы» ретінде сипатталған. Афродитаға табынуды мистикалық ұстаз Орфей Грекияға әкелгені, бірақ гректер Орфейдің үйретулерін дұрыс түсінбегені және Афродитаға ғана табынудың маңыздылығын ұқпағаны айтылған. Афродита – Викка дінінің маңызды құдайы, бұл қазіргі заманғы табиғатқа негізделген синкретикалық неопаган діні. Виккандар Афродитаны Құдайдың бір қыры деп есептейді және ол махаббат пен романтикаға қатысты сиқырларда жиі атымен шақырылады. Виккалар Афродитаны адамның эмоцияларының, эротикалық руханиаттың, шығармашылықтың және өнердің билеушісі деп санайды. Он екі олимпиада құдайының бірі ретінде Афродита – ежелгі Грекия дінін қазіргі әлемде шынайы түрде қайта жаңғыртуға және қайта құруға тырысатын неопаган діні – Хеленнизмнің (Гелендік политеизмді қайта құрушылық) маңызды құдайы. Виккандардан өзгеше, гелендіктер көбінесе қатаң политеист немесе пантеист болады. Гелендіктер Афродитаны ең алдымен романтикалық махаббат құдайы ретінде құрметтейді, сонымен қатар жыныстық қатынас, теңіз және соғыс құдайы ретінде де сыйлайды. Оның көптеген эпитеттеріне «Теңізден туған», «Адам өлтіруші», «Қабір үстіндегі», «Жақсы кеме жүргізуші» және «Соғыстағы одақтас» кіреді.

Жалпы және келтірілген сілтемелер

Гомер, "Илиада" А. Т. Мюррейдің ағылшын тіліндегі аудармасымен, PhD, екі томдық. Кембридж, Массачусетс, Гарвард университетінің баспасы; Лондон, Уильям Хайнеман, Ltd. 1924. Perseus Digital Library онлайн нұсқасы. Гесиод, "Теогония", Хью Г. Эвелин Уайттың ағылшын тіліндегі аудармасымен, "Гомерлік гимндер мен Гомерикада", Кембридж, М.А., Гарвард университетінің баспасы; Лондон, Уильям Хайнеманн Ltd. 1914 ж. Perseus Digital Library онлайн нұсқасы. Эвелин Уайт, Хью, "Гомерлік гимндер және Гомерика" Хью Г. Эвелин Уайттың ағылшын тіліндегі аудармасымен. "Гомерлік әндер". Кембридж, Массачусетс, Гарвард университетінің баспасы; Лондон, Уильям Хайнеманн Ltd. 1914. Пиндар, "Одалар", Диана Арнсон Сварлиен. 1990 жыл. Perseus Digital Library онлайн нұсқасы. Еврипид, "Толық грек драмасы", Уитни Дж. Оутс және Юджин О'Нилл редакциялаған, екі томдық. 2. "Фенисса", Е. П. Колридж аударған. Нью-Йорк. Random House. 1938 жыл. Аполлоний Родий, "Аргонавтика", Роберт Купер Ситонның аудармасы (1853–1915), R. C. Loeb Classical Library, 001 том. Лондон, Уильям Хайнеманн Ltd, 1912 жыл. Topos Text Project онлайн нұсқасы. Аполлодор, "Кітапхана", сэр Джеймс Джордж Фрейзер, F. B. A., F. R. S. ағылшын тіліндегі аудармасымен, 2 томдық. Кембридж, Массачусетс, Гарвард университетінің баспасы; Лондон, Уильям Хайнеманн Ltd. 1921. Perseus Digital Library онлайн нұсқасы. Паузания, "Грекия сипаттамасы", В. Х. С. Джонстың (Litt. D.) және Х. А. Ормеродтың (M. A.) ағылшын тіліндегі аудармасымен, 4 томдық. Кембридж, Массачусетс, Гарвард университетінің баспасы; Лондон, Уильям Хайнеманн Ltd. 1918. Perseus Digital Library онлайн нұсқасы. Диодор Сицилиялық, "Тарихи кітапхана". 1 том, 2 бөлім. Иммануэль Беккер, Людвиг Диндёрф, Фридрих Фогель. B. G. Teubner баспасында. Лейпциг. 1888–1890 жылдар. Грек тіліндегі мәтін Perseus Digital Library-де қолжетімді. Овидий, "Метаморфозалар". А. Д. Мелвилл аударған; кіріспе және түсіндірмелер: Э. Дж. Кенни. Оксфорд: Оксфорд университетінің баспасы. 2008 жыл. Гигин, Гай Юлий, "Гигин мифтері". Мэри А. Грант редакциялаған және аударған, Лоуренс: Канзас университетінің баспасы, 1960. Гай Юлий Гигин, "Астрономика", "Гигин мифтерінен" Мэри Грант аударған және редакциялаған. Канзас университетінің гуманитарлық ғылымдар бойынша басылымдары. Topos Text Project онлайн нұсқасы. Хард, Робин, "Грек мифологиясының Рутледждік нұсқауы": Х. Дж. Роуздың "Грек мифологиясының нұсқаулығына" негізделген, Psychology Press, 2004, Google Books.