Ежелгі грек мифологиясындағы Артемида қасиетті құдайы

Кіріспе

Ежелгі грек діні мен мифологиясында аңшылық және жабайы табиғаттың құдайы

Ежелгі грек діні мен мифологиясында Артемида ( /ɑr//t//ɪ//m//ɪ//s/;) аңшылық, жабайы табиғат, жабайы жануарлар, табиғат, өсімдіктер, бала туу, бала күтімі және тазалықтың құдайы. Кейінірек ол Айдың бейнесі Селенамен теңестірілді. Ол жиі орман мен тауларда серуендеп, онымен бірге нимфалардың тобы жүретін. Диана құдайы – оның римдік баламасы. Грек дәстүрінде Артемида Зевстің және Летоның қызы, Аполлонның егіз қарындасы. Көптеген деректерде егіздер заңсыз байланыстан туған. Сондықтан Зевстің әйелі Гера Летоға құрлықта бала тууға тыйым салды. Тек Делос аралы ғана Летоға пана беріп, бала тууға мүмкіндік берді. Көптеген деректерде Артемида бірінші дүниеге келіп, содан кейін Летоға екінші егіз Аполлонның тууына көмектеседі. Артемида – балаларды күтуші құдай, яғни жас балалардың, әсіресе қыздардың қамқоршысы және қорғаушысы. Артемида бала тудыру және акушерлік саласындағы Елеития және Герамен бірге басты құдайлардың бірі ретінде құлшылыққа алынды. Артемида сонымен қатар емдеу және аурулардың қамқоршысы болды, әсіресе әйелдер мен балалар арасында, және оның әйелдер мен балаларға денсаулық сыйлап, ауру жіберетініне сенді. Артемида Афина және Гестиямен бірге үш таза құдайлардың бірі болды. Артемида үйленбеуді жөн көрді және Афродитаның билігіне бағынбаған үш грек құдайының бірі еді. Мифтер мен әдебиеттерде Артемида өз таза нимфаларымен қоршалған орманның аңшылық құдайы ретінде бейнеленеді. Актеон мифінде жас аңшы оның жалаңаштанғандағы суға түскенін көргенде, ашуланған құдай оны бұғыға айналдырып, содан кейін оның иесін танымайтын аңшы итттері жеп қояды. Каллисто әңгімесінде қыз Артемиданың серігінен қуылды, өйткені ол тазалық сақтауға берген уәдесін бұзып, Зевспен жатып, жүкті болды. Эпикалық дәстүрде Артемида Троя соғысы кезінде грек кемелерін соққан желдерді тоқтатты, экспедиция жетекшісі Агамемнон оның қасиетті бұғысын атып өлтіргеннен кейін грек флотын Авлисте қамауға алды. Артемида Агамемнонның жас қызы Ифигенияны құрбандыққа шалуды талап етті. Көптеген нұсқаларда Ифигения құрбандыққа шалу үшін алтарга әкелінгенде, Артемида оған аянып, оны алып кетеді, орнына елен қалдырады. Артемида гректерге қарсы троялықтарды қолдап, Герамен шайқасты. Артемида ежелгі грек құдайларының ең көп құлшылыққа алынғандарының бірі болды; оның құлшылығы ежелгі Грекияның барлық жеріне тарады, оның көптеген ғибадатханалары, алтарьлары, киелі орындары және жергілікті құрметі бүкіл ежелгі әлемде кездеседі. Оның Эфестегі ғибадатханасы Ежелгі әлемнің жеті кереметтерінің бірі болған, бірақ ол өртеніп, қиратылды. Артемиданың символдары – садақ, жебе, қалқан, аң аулау пышақтары, ал бұғы мен кипарис оған қасиетті болған. Оның римдік баламасы Дианаға Римдегі Авентин төбесінде, Альбан тауларындағы Неми көліне жақын және Кампанияда ерекше құлшылық етілді. Р. С. П. Бикес е/і алмасуы грек тілінен бұрынғы шығу тегін көрсетеді деп санайды. Лидияда Артемидаға Артим деген атпен табынылған. Георгиос Бабиниотис этимологиясы белгісіз екенін мойындағанмен, бұл атау Микен грек тілінде кездесетінін және грек тілінен бұрынғы шығу тегі болуы мүмкін екенін айтады. Бұл культ өте көне тотемдік және шамандық рәсімдердің сақталуы болды және басқа Үнді-Еуропа мәдениеттерінде (мысалы, галлдық Артио) кездесетін үлкен аю культының бір бөлігін құрады. Артемиданың бір түрі Миной Критінде таулар мен аңшылықтың құдайы Бритомартис ретінде құлшылыққа алынған. Анатолиялық атаулармен байланысты болғанымен, Артемида есімінің ең ерте расталған формалары микендік грек тілінде, a te mi to /Artemitos/ (жатыс септігі) және a ti mi te /Artimitei/ (дөңгелек септігі) Пилостағы Linear B жазуында кездеседі. Чарльз Антон есімнің түбірлігі парсы тілінен шыққан *arta, *art, *arte, барлығы "үлкен, керемет, қасиетті" дегенді білдіреді деп санайды, сондықтан Артемида "Эфесте құлшылық етілген Табиғаттың Ұлы анасымен бірдей" болады. немесе, Платонның Кратилдағы сияқты, ἀρτεμής, artemḗs, яғни "қауіпсіз", "жарақатсыз", "таза", "таза қыз". А. Дж. Ван Виндекенс ἀρτεμής және Артемида екеуін де ἀτρεμής, atremḗs, яғни "қозғалмайтын, тыныш; тұрақты, берік" деген мағынаны метатезис арқылы түсіндіруге тырысты.

In ancient Greek religion and mythology, Artemis ('/ɑr//t//ɪ//m//ɪ//s/; ) is the goddess of the hunt, the wilderness, wild animals, nature, vegetation, childbirth, care of children, and chastity. In later times, she was identified with Selene, the personification of the Moon. She was often said to roam the forests and mountains, attended by her entourage of nymphs. The goddess Diana is her Roman equivalent. In Greek tradition, Artemis is the daughter of Zeus and Leto, and the twin sister of Apollo. In most accounts, the twins are the products of an extramarital liaison. For this, Zeus' wife Hera forbade Leto from giving birth anywhere on land. Only the island of Delos gave refuge to Leto, allowing her to give birth to her children. In most accounts, Artemis is born first and then proceeds to assist Leto in the birth of the second twin, Apollo. Artemis was a kourotrophic (child nurturing) deity, that is the patron and protector of young children, especially young girls. Artemis was worshipped as one of the primary goddesses of childbirth and midwifery along with Eileithyia and Hera. Artemis was also a patron of healing and disease, particularly among women and children, and believed to send both good health and illness upon women and children. Artemis was one of the three major virgin goddesses, alongside Athena and Hestia. Artemis preferred to remain an unmarried maiden and was one of the three Greek goddesses over whom Aphrodite had no power. In myth and literature, Artemis is presented as a hunting goddess of the woods, surrounded by her chaste band of nymphs. In the myth of Actaeon, when the young hunter sees her bathing naked, he is transformed into a deer by the angered goddess and is then devoured by his own hunting dogs, who do not recognize their master. In the story of Callisto, the girl is driven away from Artemis' company after breaking her vow of virginity, having lain with and been impregnated by Zeus. In the Epic tradition, Artemis halted the winds blowing the Greek ships during the Trojan War, stranding the Greek fleet in Aulis, after King Agamemnon, the leader of the expedition, shot and killed her sacred deer. Artemis demanded the sacrifice of Iphigenia, Agamemnon's young daughter, as compensation for her slain deer. In most versions, when Iphigenia is led to the altar to be offered as a sacrifice, Artemis pities her and takes her away, leaving a deer in her place. In the war that followed, Artemis supported the Trojans against the Greeks, and she challenged Hera in battle. Artemis was one of the most widely venerated of the Ancient Greek deities; her worship spread throughout ancient Greece, with her multiple temples, altars, shrines, and local veneration found everywhere in the ancient world. Her great temple at Ephesus was one of the Seven Wonders of the Ancient World, before it was burnt to the ground. Artemis' symbols included a bow and arrow, a quiver, and hunting knives, and the deer and the cypress were sacred to her. Diana, her Roman equivalent, was especially worshipped on the Aventine Hill in Rome, near Lake Nemi in the Alban Hills, and in Campania. although various sources have been proposed. R. S. P. Beekes suggested that the e/i interchange points to a Pre Greek origin. Artemis was venerated in Lydia as Artimus. Georgios Babiniotis, while accepting that the etymology is unknown, also states that the name is already attested in Mycenean Greek and is possibly of pre Greek origin. this cult was a survival of very old totemic and shamanistic rituals and formed part of a larger bear cult found further afield in other Indo European cultures (e. g., Gaulish Artio). It is believed that a precursor of Artemis was worshipped in Minoan Crete as the goddess of mountains and hunting, Britomartis. While connection with Anatolian names has been suggested, the earliest attested forms of the name Artemis are the Mycenaean Greek , a te mi to /Artemitos/ (gen.) and , a ti mi te /Artimitei/ (dat. ), written in Linear B at Pylos. Charles Anthon argued that the primitive root of the name is probably of Persian origin from *arta, *art, *arte, all meaning "great, excellent, holy", thus Artemis "becomes identical with the great mother of Nature, even as she was worshipped at Ephesus". or, like Plato did in Cratylus, to ἀρτεμής, artemḗs, i. e. "safe", "unharmed", "uninjured", "pure", "the stainless maiden". A. J. Van Windekens tried to explain both ἀρτεμής and Artemis from ἀτρεμής, atremḗs, meaning "unmoved, calm; stable, firm" via metathesis.

Сипаттама

Артемида – аң аулаудан ләззат алып, оған қарсы шыққандарды қатаң жазалайтын қасиетті әйел ретінде бейнеленеді. Артемиданың ашуы – мақалға айналған, ол жабайы табиғаттың адамдарға деген қатігездігін көрсетеді. Артемида – ежелгі Грекияның ең танымал құдайларының бірі. Грек күнтізбелеріндегі айдың ең көп кездесетін атауы ион тілінде Артемисион, дор және эол аймақтарында Артемизиос немесе Артамитий, ал Македонияда болған. Сонымен қатар, Элис қаласында Элафиос, Афинада Элафеболион, Ясос, Халкидикедегі Аполлония және Аттикадағы Мюнхион айлары болған. Этолия, Фокис және Гитхейон күнтізбелерінде Лафриос айы, ал Фива, Коркира және Византияда Эуклеос айы болған. Құдайға көктемде тойлар өткізіліп, оған құлшылық ететін. Кейбір культтерде ол грек құдайының териоморфтық түрін сақтайды – аюдың (άρκτος árktos: аю) пішінінде. Аркадиядағы Каллисто – Артемиданың аю тәрізді бейнесі, ал Браурон мен Пирейдегі (Мюнхия) оған жасалған құлшылықтар арктеямен ерекшеленеді, онда үйленбеген қыздар некеге тұру алдында аюға ұқсатып киінетін. Ежелгі гректер жануарлар арасындағы құдайдың бейнесін – potnia theron деп атаған; шамамен б.з.д. 570 жылға жатпайтын грек вазасында қанатты Артемида нүспен пантера мен бұғының арасында тұр. "Потния терон" даймонға жақын және бұл оны басқа грек құдайларынан ерекшелейді. Сондықтан Артемида кейіннен Гекатамен теңестірілді, өйткені даймон – қамқоршы құдайлар. Геката – жол торабының құдайы, сондай-ақ сиқыршылардың патшайымы. Лафрия – Делфи мен Патрастағы гректердің "жануарлардың иесі". Мейрам отына жануарларды тірідей лақтыру салты болған. Артемиданы жануарлармен байланыстыратын басқа эпитеттер – Амаринтия және Колаинис. Аркадиядағы гректердің алғашқы сенімдері бойынша Артемида – алғашқы нимфа, еркін табиғаттың құдайы. Ол тәуелсіз, еркін әйел, оған серік қажет емес. Ол нимфаларымен қоршалған күйі аң аулайды. Бұл идея – еркіндік және әйелдердің шеберлігі – көптеген грек мифтерінде көрінеді. Артемида – нимфалардың (гегемон) басшысы және олардың айналасында аң аулайды. Нимфалар неке тойында пайда болады және жүкті әйелдер оларды шақырады. Әйел бишілер маска киіп, ежелгі дәуірде танымал болған. Өсімдіктер құдайы да ағаштарға байланысты болды, киелі ағаштардың жанында ғибадатханалар салынды және Апанхомен, Кариатис және Седереатис деген аттар берілді. Гректердің сенімдеріне сәйкес, құдайдың немесе құдайының бейнесі белгілер беріп, құдайлық және сиқырлы күшке ие болған. Осы ұғымдармен ол Таврия (Таврика құдайы), Арицина (Италия) және Анаитис (Лидия) ретінде құлшылыққа алынды. Буколикалық (пасторальдық) әндерде құдайдың бейнесі жапырақтар немесе құрғақ таяқтардың арасында табылған, сондай-ақ оған Лигодесма және Факелит аттары берілді. Еуропалық фольклорда, жабайы аңшы суға құлаған әйелді қуады. Грек мифтерінде аңшы әйел бұғыны қуады және екеуі де суға кетеді. Осы мифтермен байланысты Артемида Сарония және Стимфалия ретінде құлшылыққа алынды. Афая мен Диктина культтерімен байланысты, қуғындалып, теңізге құлаған әйел құдай туралы аңыз бар. Афина мен Тегеяда оған "ең сұлу" Артемида Каллисте деген атпен құлшылық ететін. Кейде құдай Ликея (қасқыр терісінен жасалған қалқанмен) және Молпадия сияқты амазонканың атын алған. Амазонка әйел жауынгерлері – бостандық пен әйелдердің тәуелсіздігі идеясын бейнелейді. Артемиданың мәртебесіне қарамастан, ол өз махаббаттарынан қашып, сұлулығы мен эротикалық жағы туралы көптеген сілтемелер бар; Одиссейде Одиссей Наусикааны Артемидамен салыстырады, оның ықыласын жеңіп алу үшін, Либаний Антиохия қаласын мақтағанда Птолемей Артемиданың (мүсінінің) сұлулығына ғашық болды деп жазды, ал оның анасы Лето қызының сұлулығымен жиі мақтанатын.

Artemis is presented as a goddess who delights in hunting and punishes harshly those who cross her. Artemis' wrath is proverbial, and represents the hostility of wild nature to humans. Artemis was one of the most popular goddesses in Ancient Greece. The most frequent name of a month in the Greek calendars was Artemision in Ionic, territories Artemisios or Artamitios in the Doric and Aeolic territories and in Macedonia. Also Elaphios in Elis, Elaphebolion in Athens, Iasos, Apollonia of Chalkidice and Munichion in Attica. In the calendars of Aetolia, Phocis and Gytheion there was the month Laphrios and in Thebes, Corcyra, and Byzantion the month Eucleios. The goddess was venerated in festivals during spring. In some cults she retains the theriomorphic form of a Pre Greek goddess who was conceived with the shape of a bear (άρκτος árktos: bear). Kallisto in Arcadia is a hypostasis of Artemis with the shape of a bear, and her cults at Brauron and at Piraeus (Munichia) are remarkable for the arkteia where virgin girls before marriage were disguised as she bears. The ancient Greeks called potnia theron the representation of the goddess between animals; on a Greek vase from circa 570 BCE, a winged Artemis stands between a spotted panther and a deer. "Potnia theron" is very close to the daimons and this differentiates her from the other Greek divinities. This is the reason that Artemis was later identified with Hecate, since the daimons were tutelary deities. Hecate was the goddess of crossroads and she was the queen of the witches. Laphria is the Pre Greek "mistress of the animals" at Delphi and Patras. There was a custom to throw animals alive into the annual fire of the fest. Other epithets that relate Artemis to the animals are Amarynthia and Kolainis. According to the beliefs of the first Greeks in Arcadia Artemis is the first nymph, a goddess of free nature. She is an independent free woman, and she doesn't need any partner. She is hunting surrounded by her nymphs. This idea of freedom and women's skill is expressed in many Greek myths. Artemis is the leader of the nymphs (Hegemone) and she is hunting surrounded by them. The nymphs appear during the festival of the marriage, and they are appealed by the pregnant women. The female dancers wore masks and were famous in antiquity. The goddess of vegetation was also related to the tree cult with temples near the holy trees and the surnames Apanchomene, Caryatis and Cedreatis. According to Greek beliefs the image of a god or a goddess gave signs or tokens and had divine and magic powers. With these conceptions she was worshipped as Tauria (the Tauric, goddess), Aricina (Italy) and Anaitis (Lydia). In the bucolic (pastoral) songs the image of the goddess was discovered in bundles of leaves or dry sticks and she had the surnames Lygodesma and Phakelitis. In the European folklore, a wild hunter is chasing an elfish woman who falls in the water. In the Greek myths the hunter is chasing a female deer (doe) and both disappear into the waters. In relation to these myths Artemis was worshipped as Saronia and Stymphalia The myth of a goddess who is chased and then falls in the sea is related to the cults of Aphaea and Diktynna. In Athens and Tegea, she was worshipped as Artemis Kalliste, "the most beautiful". Sometimes the goddess had the name of an Amazon like Lyceia (with a helmet of a wolf skin) and Molpadia. The female warriors Amazons embody the idea of freedom and women's independence. In spite of her status as a virgin who avoided potential lovers, there are multiple references to Artemis' beauty and erotic aspect; in the Odyssey, Odysseus compares Nausicaa to Artemis in terms of appearance when trying to win her favor, Libanius, when praising the city of Antioch, wrote that Ptolemy was smitten by the beauty of (the statue of) Artemis; whereas her mother Leto often took pride in her daughter's beauty.

Туу

Грек мифологиясында Артемида мен оның егіз інісі Аполлонның тууына қатысты әртүрлі, қарама-қайшы айтылымдар бар. Дегенмен, олардың тегі жайлы айтқанда, барлық деректерде ол Зевстің және Летоның қызы, ал Аполлонның егіз қарындасы екені нақты айтылады. Кейбір дереккөздерде олар Аполлонмен бір уақытта дүниеге келеді, ал басқаларында ертерек немесе кейінірек туғандығы айтылады. Егіздер деп дәстүрлі түрде айтылғанымен, Гомердің Аполлонға арналған 3-ші гимнының авторы (Летоның саяхаты мен балаларының тууы туралы ең көне мәлімет) тек Аполлонның тууына назар аударады және Артемиданы екінші орынға қояды; шындығында, Гомердің гимнында олар егіздер деп тікелей айтылмаған. Бірақ, кейінірек шыққан ақын Пиндар бір жүктілік туралы айтады. Гомер мен Гесиод сияқты екі ертедегі ақын Артемида мен Аполлонның бір анадан және бір әкеден туған толыққанды бауырлар екенін растайды, бірақ оларды егіздер деп нақты атамайды. Каллимахтың айтуынша, күйеуі Зевс Летоны жүкті еткеніне ашуланған Гера оған құрлықта немесе аралда босануға тыйым салады, бірақ Делос аралы оған бағынбай, Летоға сол жерде босануға рұқсат береді. Кейбір деректерге сүйенсек, бұл бір кезде еркін жүзіп жүрген аралды бір орынға бекіткен. Алайда, Гомердің "Артемидаға арналған гимнында" олардың екеуі де Ортигия аралында дүниеге келгені айтылады. Ежелгі Крит тарихында Летоға Фаистоста табынушылық етушілер болған, ал Крит мифологиясында Лето бүгінгі Паксимадия аралдарында Аполлон мен Артемиданы дүниеге әкелген. Сервийдің "Энеида" III-тегі түсіндірмесінде аралдың ежелгі атауы Ортигияның себебі Зевстің Гераның адалдықсыздығын білмеуі үшін Летоны кептерге (ортукс) айналдырғанымен байланыстырылады. Кеннет МакЛиш одан әрі, кептер түрінде Лето ана кептер жұмыртқа салғандағыдай аз ауыртпалықпен босанғанын болжайды. Мифтерде Артемиданың немесе Аполлонның бірінші туылғаны туралы да әртүрлі пікірлер бар. Көптеген аңыздарда Артемида тұңғыш бала ретінде бейнеленеді және ағасы Аполлонның тууына анасының көмекшісі болады. IV-V ғасырларда өмір сүрген грамматик Сервий Артемиданың бірінші туылғанын, себебі алғашқыда түн болған, ал түннің символы – Ай, оны Артемида бейнелейді, содан кейін күн пайда болды, оның символы – Күн, оны Аполлон бейнелейді деп жазған. Алайда Пиндар екі егіздің де жарыққа шыққанда Күндей жарқырағанын айтады. Туғаннан кейін Лето егіздерді алып, Кіші Азияның оңтүстік-батысындағы Ликияға барады, онда ол тапқан бұлақтан су ішуге және балаларын жууға тырысады. Бірақ, жергілікті ликиялық шаруалар егіздер мен аналарын судан пайдаланудан тыйысуға тырысады, бұлақтың лайлы түбін қоздырып, олардың су ішуіне кедері келтіреді. Лето, құдайға мойынсұнбайтын ликиялықтардың шаршаған ана мен шөлдеген балаларына қонақжайлық көрсетуден бас тартқанына ашуланып, оларды бақаларға айналдырып, мәңгілікке бұлақта жүзуге және секіруге міндеттейді.

Various conflicting accounts are given in Greek mythology regarding the birth of Artemis and Apollo, her twin brother. In terms of parentage, though, all accounts agree that she was the daughter of Zeus and Leto and that she was the twin sister of Apollo. In some sources, she is born at the same time as Apollo; but in others, earlier or later. Although traditionally stated to be twins, the author of The Homeric Hymn 3 to Apollo (the oldest extant account of Leto's wandering and birth of her children) is only concerned with the birth of Apollo, and sidelines Artemis; in fact in the Homeric Hymn they are not stated to be twins at all. It is a slightly later poet, Pindar, who speaks of a single pregnancy. The two earliest poets, Homer and Hesiod, confirm Artemis and Apollo's status as full siblings born to the same mother and father, but neither explicitly makes them twins. According to Callimachus, Hera, who was angry with her husband Zeus for impregnating Leto, forbade her from giving birth on either terra firma (the mainland) or on an island, but the island of Delos disobeyed and allowed Leto to give birth there. According to some, this rooted the once freely floating island to one place. According to the Homeric Hymn to Artemis, however, the island where she and her twin were born was Ortygia. In ancient Cretan history, Leto was worshipped at Phaistos, and in Cretan mythology, Leto gave birth to Apollo and Artemis on the islands known today as Paximadia. A scholium of Servius on Aeneid iii. 72 accounts for the island's archaic name Ortygia by asserting that Zeus transformed Leto into a quail (ortux) to prevent Hera from finding out about his infidelity, and Kenneth McLeish suggested further that in quail form, Leto would have given birth with as few birth pains as a mother quail suffers when she lays an egg. The myths also differ as to whether Artemis was born first, or Apollo. Most stories depict Artemis as firstborn, becoming her mother's midwife upon the birth of her brother Apollo. Servius, a late fourth/early fifth century grammarian, wrote that Artemis was born first because at first it was night, whose instrument is the Moon, which Artemis represents, and then day, whose instrument is the Sun, which Apollo represents. Pindar however writes that both twins shone like the Sun when they came into the bright light. After their troubling childbirth, Leto took the twin infants and crossed over to Lycia, in the southwest corner of Asia Minor, where she tried to drink from and bathe the babies in a spring she found there. However, the local Lycian peasants tried to prevent the twins and their mother from making use of the water by stirring up the muddy bottom of the spring, so the three of them could not drink it. Leto, in her anger that the impious Lycians had refused to offer hospitality to a fatigued mother and her thirsty infants, transformed them all into frogs, forever doomed to swim and hop around the spring.

Ерлермен қарым-қатынас

Өзен құдайы Альфей Артемидаға ғашық болған, бірақ оның жүрегін жеңуге ештеңе істей алмайтынын түсінген соң, оны басып алуға шешім қабылдады. Артемида мен оның серіктері Летренойға Альфейге барғанда, ол оның ниетіне күдікпен қарап, оны танымауы үшін бетін сазбен жабады. Тағы бір оқиғада Альфей Артемиданың қызметшісі Аретсузаны зорлауға тырысады. Артемида осы қызға аянып, оны құтқарып, Летринидегі Артемида Альфея ғибадатханасындағы бұлаққа айналдырады, онда қасиетті құдай мен оның қызметшісі су ішеді. Титан Иапеттің ұлы Буфагос Артемиданы көріп, оны зорлау туралы ойлайды. Оның осы күнәлі ойларын сезген Артемида оны Фолой тауынан құлатып жібереді. Дафнис – жас жігіт, Гермес ұлы, ол Артемида қабылдап, оның ізбасары болды; Дафнис көбінесе онымен бірге аң аулауға шығып, пасторальдық әндермен және панфиль сазымен оның көңілін көтеріп жүретін. Артемида Скамандрийге жақсы садақ көздеуге үйретті, ол оның басшылығымен садақ пен жебе қолдануда шеберлікке жетті. Бротеас – атақты аңшы, ол Артемидаға құлшылық етуден бас тартып, өзіне ешқандай зиян келтіре алмайтынымен мақтанған, тіпті оттан да. Артемида оны ақылдан шығарып, отқа қадалып, өмірін жоюға мәжбүр етті. Антонинус Либералистің айтуынша, Сипроитес – Артемиданың әйелге айналдырған критті, себебі ол аң аулағанда қасиетті құдайдың шомылып жатқанын көріп қалды. Арес пен Астиноманың ұлы Калидон Артемиданың жалаңаш шомылып жатқанын көргенде, оны тасқа айналдырды.

Актеон

Актеон мифінің бірнеше нұсқалары сақталған, бірақ олардың көпшілігі фрагментті. Деректері әртүрлі, бірақ негізінде, олар Артемиданың қылмысы үшін бұғыға айналдырған және содан кейін аң аулайтын итттер өлтірген ұлы аңшы Актеонды қамтиды. Әдетте, итттер оның меншігі, бірақ енді өз қожайынын тани алмайды. Кейде олар Артемиданың итттері деп айтылады. Әртүрлі аңыздар аңшының қылмысы туралы әртүрлі пікірлер білдіреді: кейде ол құдайды жалаңаш көріп, кейде ол одан жақсы аңшы екенін мақтан тұтады, тіпті Семеленің махаббаты үшін Зевске қарсылас болған. Семеле туралы нұсқаны жазған Аполлодор Артемида туралы бейнелер көбірек таралған деп атап өтті. Ламар Рональд Лейсидің "Актайон мифі: әдеби және иконографиялық зерттеулер" еңбегіне сәйкес, бұл шығарманың қазіргі заманғы стандартты мәтіні, мифтің ең бастапқы нұсқасы Актеонды құдайдың аң аулау серігі ретінде бейнелейді, ол оны киелі бұлақта жалаңаш көріп, өзіне күштеп баруға тырысады. Осы мақтанышы үшін ол бұғыға айналып, өз итттерімен желінеді. Алайда, кейбір сақталған нұсқаларда Актеон Артемидаға кездейсоқ келген жат адам. Аскфилдің қазір жоғалған "Токсотидтер" ("әйел садақшылар") пьесасының бір жолы Актеон мифіне қатысты ертеректегі куәліктердің бірі болып табылады, онда "итттер өз қожайынын мүлдем жойған" деп айтылады, Актеонның метаморфозы немесе ол ренжіткен құдай туралы ешбір растау жоқ (бірақ ол Артемида деп аталады, себебі атауға байланысты). Актеон мифін бейнелейтін ежелгі суреттер Аискилден бұрын жасалған. Еврипид біраз уақыттан кейін "Бакхаяда" Актеонның Артемидадан гөрі жақсы аңшы екендігін мәлімдеген кезде оның "адам етін жейтін" аңшы итттерімен жыртылып, шашылып кетіпті деп жазды. Эскил сияқты, ол Актеонның бұғы пішінде болғанын айтпайды. Каллимах Актеон Артемиданың орманға барып, суға түсіп жатқанын көріп, ол оның өз итттерімен желінуіне себепші болды деп жазды. Диодор Сицилийский Актеон өзінің аң аулаудағы жүлделерін Артемидаға арнады, оған үйленуді ұсынды және тіпті құдайдың қасиетті ғибадатханасында "ерлі-зайыптылықты" күшпен жүзеге асыруға тырысты; бұл үшін оған "оның аң аулауға дағдыланған жануарларының бірі" түрін берді, содан кейін оны аң аулаушы итттері шашады. Диодор сондай-ақ Актеонның аңшылық құдайынан гөрі жақсы аңшы екенін айтқан. Гигинус сондай-ақ Актеонның Артемиданы жылаңаш жуған кезде зорлауға тырысқанын және оны өлімге кесілген бұғыға айналдырғанын айтады. Аполлодор Актеон Артемиданың суға түсіп жатқанын көргенде, оны сол сәтте-ақ бұғыға айналдырып, итттерін ашуға салып, оны өлтіріп, жалмап тастағанын жазған. Кейін Кирон итттерін қайғыдан жұбату үшін Актеонның мүсінін жасады, өйткені олар қожайынын қанша іздесе де таба алмады. Паузанияс Актеон Артемиданы жалаңаш көріп, оған елік терісін тастап, оны итттері өлтіріп, Семеленің күйеуі болуына жол бермеу үшін дейді.

Multiple versions of the Actaeon myth survive, though many are fragmentary. The details vary but at the core, they involve the great hunter Actaeon whom Artemis turns into a stag for a transgression, and who is then killed by hunting dogs. Usually, the dogs are his own, but no longer recognize their master. Occasionally they are said to be the hounds of Artemis. Various tellings diverge in terms of the hunter's transgression: sometimes merely seeing the virgin goddess naked, sometimes boasting he is a better hunter than she, or even merely being a rival of Zeus for the affections of Semele. Apollodorus, who records the Semele version, notes that the ones with Artemis are more common. According to Lamar Ronald Lacey's The Myth of Aktaion: Literary and Iconographic Studies, the standard modern text on the work, the most likely original version of the myth portrays Actaeon as the hunting companion of the goddess who, seeing her naked in her sacred spring, attempts to force himself on her. For this hubris, he is turned into a stag and devoured by his own hounds. However, in some surviving versions, Actaeon is a stranger who happens upon Artemis. A single line from Aeschylus's now lost play Toxotides ("female archers") is among the earlier attestations of Actaeon's myth, stating that "the dogs destroyed their master utterly", with no confirmation of Actaeon's metamorphosis or the god he offended (but it is heavily implied to be Artemis, due to the title). Ancient artwork depicting the myth of Actaeon predate Aeschylus. Euripides, coming in a bit later, wrote in the Bacchae that Actaeon was torn to shreds and perhaps devoured by his "flesh eating" hunting dogs when he claimed to be a better hunter than Artemis. Like Aeschylus, he does not mention Actaeon being deer shaped when that happens. Callimachus writes that Actaeon chanced upon Artemis bathing in the woods, and she caused him to be devoured by his own hounds for the sacrilege, and he makes no mention of transformation into a deer either. Diodorus Siculus wrote that Actaeon dedicated his prizes in hunting to Artemis, proposed marriage to her, and even tried to forcefully consummate said "marriage" inside the very sacred temple of the goddess; for this he was given the form "of one of the animals which he was wont to hunt", and then torn to shreds by his hunting dogs. Diodorus also mentioned the alternative of Actaeon claiming to be a better hunter than the goddess of the hunt. Hyginus also mentions Actaeon attempting to rape Artemis when he finds her bathing naked, and her transforming him into the doomed deer. Apollodorus wrote that when Actaeon saw Artemis bathing, she turned him into a deer on the spot, and intentionally drove his dogs into a frenzy so that they would kill and devour him. Afterward, Chiron built a sculpture of Actaeon to comfort his dogs in their grief, as they could not find their master no matter how much they looked for him. Pausanias says that Actaeon saw Artemis naked and that she threw a deerskin on him so that his hounds would kill him, in order to prevent him from marrying Semele.

Ниоб

Ниобе туралы әңгіме, Фива патшайымы және Амфионның әйелі, ол Летодан өзінің артық екендігін пендешілікпен мақтанған. Бұл миф өте көне; Гомер оны білген және Ниобе он екі бала туғанын, олардың алтысы ұл, алтысы қыз болғанын (Ниобидтер) жазған. Басқа көздерде он төрт бала, жеті ұл және жеті қыз туралы айтылады. Ниобе Летодан жақсы анамын деп мәлімдеді, себебі оның Летоның екі баласынан көбірек баласы бар еді, "бірақ олар екеуі ғана болғанымен, қалғандарының бәрін жойды". Лето бұған ұзақ күтпеді және патшайымның мақтанғанына ашуланды. Ол өз балаларын шақырып, өзіне жасалған бұл әрекеттің құнын өтеуге бұйырды. Аполлон мен Артемида жылдам Фиваға келді. Ұлдары орманға аң ауына барғанда, Аполлон оларға жақындап, күміс садағымен жетісін де өлтірді. Мәйіттер сарайға әкелінді. Ниобе олар үшін жылады, бірақ ол тоқтаған жоқ, тіпті қазір де Летодан жақсымын деді, себебі оның жеті қызы бар еді. Сәтімен, Артемида қыздарын бірінен соң бірін атып өлтіре бастады. Ниобе ең кішісін аман қалдыруды жалбарығанда, Артемида соңғысын да өлтірді.

Орион

Орион Артемиданың аң аулау серіктесі болды; Оэнопионды табуға тырысудан бас тартқаннан кейін, Орион Артемида мен оның анасы Летомен кездесіп, құдайға аң аулауда қосылды. Өзі де ұлы аңшы болған ол, жер бетіндегі барлық аңды өлтіре алатынына мақтанды. Жер-ана Гайя мұны естігенде наразы болды және оны шағу үшін алып шаян жіберді. Артемида оны жұлдыздар қатарына – Орион шоқжұлдызы ретінде көшірді. Бір дерек бойынша, Орион Летоны шаяннан құтқаруға тырысып, оны итеріп жібергеннен кейін қайтыс болды. Тағы бір дерек бойынша, Орион Артемиданың Гипербореядан келген ізбасары Описке зорлық жасауға тырысып, Артемида оны өлтірді. Араттың айтуынша, Орион Артемиданың киіміне қол сұққан, ал ол өзін қорғау үшін оны өлтірген. Басқа жазушылар Артемида оны немесе оның қызметшілерін зорлауға тырысқаны үшін өлтіргенін жазады. Иструс Артемида Орионға ғашық болған нұсқасын жазды, бұл Артемиданың ғашық болған жалғыз жағдайы болды. Ол оған үйленгісі келді, ал ағасы Аполлонның сөздері оны ойынан қайтара алмады. Аполлон Артемиданы алдап, Орион теңізде жүзіп бара жатқанда, оған (көкжиектегі шағын нүктеге) көрсетіп, Артемида осы кішкентай "нүктеге" тигізе алмайтынына тіл білдірді. Артемида өзін жақсы мерген екенін дәлелдеуге құштар болғандықтан, Орионды атып өлтірді. Содан кейін оны жұлдыздардың арасына орналастырды. Гомердің "Илиадасында" таң құдайы Эос Орионды азғырып, өлмейтін құдайлардың өлімдік еркектерді сүйікті етіп алуына қарсы болған құдайларды ашуландырды, нәтижесінде Артемида оны Ортигия аралында атып өлтірді.

Кішігірім аңыздар

Зевстің ұлы Титиос Летоны зорлауға тырысқанда, ол балаларына көмек сұрап жалбарынды, ал Артемида мен Аполлон Титиосқа жебелерін жаудырып, оны өлтірді. Хиона Фокис ханшайымы болған. Ол екі құдайдың, Гермес пен Аполлонның сүйіктісі болды. Ол Артемидадан гөрі әдемі екенімен мақтанады, өйткені ол екі құдайды бірден өзіне ғашық етті. Артемида ашуланып, Кионеді жебемен өлтіреді немесе тілін атып, оны үндетпейді. Алайда, кейбір нұсқаларда Аполлон мен Гермес Артемиданың қаһарынан қорғады деп айтылады. Артемида сәби Аталантаны әкесі тастап кеткеннен кейін, жарықсыздықтан өлтіруден құтқарды. Ол нәрестеге күтім жасау үшін бір аюды жіберді, оны аңшылар өсірді. Кейбір аңыздарда Артемида кейіннен аюды Атлантаны жарақаттауға жіберді, өйткені басқалары Атланта олардан жақсы аңшы екендігін айтты. Басқа оқиғалардың ішінде Атталанта Калидонды жою үшін Артемида жіберген Калидондық шошқа аулауға қатысты, өйткені патша Оней оны егін жинау құрбандығында ұмытты. Аң аулауда бірінші қанды атланта тартып, оған шошқа терісі сыйлығы берілді. Ол оны Артемидаға бағыштау ретінде Тегеядағы қасиетті бақтарға іліп қойды. Мелеагер - Аэтолияның батыры. Патша Оней оған бүкіл Грекиядан батырлар жинап, Калидондық шошқаны аулауға бұйырды. Мелеагердің өлімінен кейін Артемида қайғылы әпкелерін, Мелеагридтерді, Артемиданың сүйікті құстарына айналдырады. Ноннның "Дионисика" романында Аура, Лелантос пен Перибояның қызы, Артемиданың серігі. Бір күні Артемидамен бірге аң аулаған кезде ол құдайдың құмар денелері мен көкіректері тым әйелдік және сезімтал екенін айтады және оның пәктігіне күмән келтіреді, өзінің кішкентай денесі мен еркек тәрізді көкіректері Артемидадан жақсы екенін және өзінің пәктігінің нағыз символы екенін айтады. Ашулы Артемида өзінің абыройы үшін Немезистен көмек сұрайды. Немезис Артемидаға Аураның арсыздыққа батылдық танытқандықтан, оның бойындағы бопсалық күйін жоғалту жазасы болатынын айтады. Немезис Эросқа Дионис Аураға ғашық болуын қамтамасыз етеді. Дионис Аураны мас қылып, есінен танып қалған кезде зорлайды, содан кейін ол есірткіге толы кісі өлтіруші болады. Жүкті кезінде ол өзін-өзі өлтіруге немесе құрсағын кесуге тырысады, өйткені Артемида оны мазақтайды. Екі ұл туғанда, бірін жеп, екіншісін Артемида құтқарып қалды. Посейдон мен Ифимедияның егіз ұлдары Отос пен Эфиальтес жас кезінде өте өсті. Олар бір-бірінен басқа ешкімді өлтіре алмайтын агрессивті және шебер аңшылар еді. Алоадалардың өсімі ешқашан тоқтаған жоқ, олар көкке жеткенде Артемида мен Гераны ұрлап алып, әйелдікке аламыз деп мақтанады. Олармен бірге жүретін бір қызыл бұғыны ұстап алған Артемидадан басқа құдайлар олардан қорықты. Әңгіменің басқа нұсқасында ол өзін қызға айналдырып, олардың арасына секіреді. Басқа нұсқаларда Артемида Адонисті кек алу үшін өлтірді. Кейінгі аңыздарда Адонис - Афродитаның сүйіктісі, ол Артемиданың аңшысы болған Гипполиттің өліміне жауапты. Сондықтан Артемида Адонисті Хиполит өлімі үшін жазалау үшін өлтірді. Тағы бір нұсқада Адонисті Артемида емес, Арес өлтірді, бұл Афродитамен бірге болғандығы үшін жаза ретінде. Полифонт - әйел, әйелдің үйінен қашып, Артемидамен бірге ерікті, пәк өмір сүру үшін, әдеттегі неке мен балалы өмірге қарсы, Афродитаға ұнайды. Афрдоита жаза ретінде оны қарғап, аюмен жұптасып, балалы етті. Артемида бұны көріп, қатты ренжіді де, оған қарсы жабайы аңдар үйірін жіберді, бұл Полифонттың әкесі үйіне қашуына себеп болды. Оның ұрпақтары Агрий мен Орей Зевстің жеккөрінісіне ұшыраған жабайы каннибальдар болды. Ақырында бүкіл отбасы құстарға айналды, олар адамзат үшін жаман белгі болды. Коронис - Аполлонның сүйіктісі болған, жүкті болған Фессалиялық ханшайым. Аполлон жоқ болған кезде, Коронис Исхис есімді адаммен қарым-қатынас бастады. Аполлон бұл туралы білгенде, Артемиданы жүкті Коронисті өлтіруге жіберді, немесе Артемида өз інісіне жасаған қорлық үшін Коронисті өз еркімен өлтірді. Асклепий деген бала кейіннен өлі анасының құрсағынан алынып тасталды. Артемиданың екі аң аулаушы серігі Родопис пен Евтиник оған адал болуға ант бергенде, бір-біріне ғашық болып, үңгірде анттарын бұзғанда, Артемида Родописті сол үңгірдің ішіндегі бұлақ көзіне айналдырды. Екеуі өз еркімен емес, тек Эрос оларды махаббат жебелерімен ұрғаннан кейін ғашық болды, оған анасы Афродита бұйрық берді, ол Родопис пен Евтиниктің махаббат пен некеден бас тартып, пәк өмір сүруіне ренжіді. Үлкен тайфун Олимпке шабуы...

When Zeus' gigantic son Tityos tried to rape Leto, she called out to her children for help, and both Artemis and Apollo were quick to respond by raining down their arrows on Tityos, killing him. Chione was a princess of Phokis. She was beloved by two gods, Hermes and Apollo, and boasted that she was more beautiful than Artemis because she had made two gods fall in love with her at once. Artemis was furious and killed Chione with an arrow, or struck her mute by shooting off her tongue. However, some versions of this myth say Apollo and Hermes protected her from Artemis' wrath. Artemis saved the infant Atalanta from dying of exposure after her father abandoned her. She sent a female bear to nurse the baby, who was then raised by hunters. In some stories, Artemis later sent a bear to injure Atalanta because others claimed Atalanta was a superior hunter. Among other adventures, Atalanta participated in the Calydonian boar hunt, which Artemis had sent to destroy Calydon because King Oeneus had forgotten her at the harvest sacrifices. In the hunt, Atalanta drew the first blood and was awarded the prize of the boar's hide. She hung it in a sacred grove at Tegea as a dedication to Artemis. Meleager was a hero of Aetolia. King Oeneus ordered him to gather heroes from all over Greece to hunt the Calydonian boar. After the death of Meleager, Artemis turns his grieving sisters, the Meleagrids, into guineafowl that Artemis favoured. In Nonnus' Dionysiaca, Aura, the daughter of Lelantos and Periboia, was a companion of Artemis. When out hunting one day with Artemis, she asserts that the goddess's voluptuous body and breasts are too womanly and sensual, and doubts her virginity, arguing that her own lithe body and man like breasts are better than Artemis' and a true symbol of her own chastity. In anger, Artemis asks Nemesis for help to avenge her dignity. Nemesis agrees, telling Artemis that Aura's punishment will be to lose her virginity, since she dared question that of Artemis. Nemesis then arranges for Eros to make Dionysus fall in love with Aura. Dionysus intoxicates Aura and rapes her as she lies unconscious, after which she becomes a deranged killer. While pregnant, she tries to kill herself or cut open her belly, as Artemis mocks her over it. When she bore twin sons, she ate one, while the other, Iacchus, was saved by Artemis. The twin sons of Poseidon and Iphimedeia, Otos and Ephialtes, grew enormously at a young age. They were aggressive and skilled hunters who could not be killed except by each other. The growth of the Aloadae never stopped, and they boasted that as soon as they could reach heaven, they would kidnap Artemis and Hera and take them as wives. The gods were afraid of them, except for Artemis who captured a fine deer that jumped out between them. In another version of the story, she changed herself into a doe and jumped between them. In other versions, Artemis killed Adonis for revenge. In later myths, Adonis is a favorite of Aphrodite, who was responsible for the death of Hippolytus, who had been a hunter of Artemis. Therefore, Artemis killed Adonis to avenge Hippolytus's death. In yet another version, Adonis was not killed by Artemis, but by Ares as punishment for being with Aphrodite. Polyphonte was a young woman who fled home in pursuit of a free, virginal life with Artemis, as opposed to the conventional life of marriage and children favoured by Aphrodite. As a punishment, Aphrodite cursed her, causing her to mate and have children with a bear. Artemis, seeing that, was disgusted and sent a horde of wild animals against her, causing Polyphonte to flee to her father's house. Her resulting offspring, Agrius and Oreius, were wild cannibals who incurred the hatred of Zeus. Ultimately the entire family was transformed into birds who became ill portents for mankind. Coronis was a princess from Thessaly who became the lover of Apollo and fell pregnant. While Apollo was away, Coronis began an affair with a mortal man named Ischys. When Apollo learnt of this, he sent Artemis to kill the pregnant Coronis, or Artemis had the initiative to kill Coronis on her own accord for the insult done against her brother. The unborn child, Asclepius, was later removed from his dead mother's womb. When two of her hunting companions who had sworn to remain chaste and be devoted to her, Rhodopis and Euthynicus, fell in love with each other and broke their vows in a cavern, Artemis turned Rhodopis into a fountain inside that very cavern as punishment. The two had fallen in love not on their own but only after Eros had struck them with his love arrows, commanded by his mother Aphrodite, who had taken offence in that Rhodopis and Euthynicus rejected love and marriage in favour of a chaste life. When the monstrous Typhon attacked Olympus, all the terrified gods transformed into various animals and fled to Egypt. Artemis became a cat, as she was identified by the Greeks with the Egyptian feline goddess Bastet. When the queen of Kos Echemeia ceased to worship Artemis, she shot her with an arrow; Persephone then snatched the still living Euthemia and brought her to the Underworld.

Троя соғысы

Артемида Трояның қолдаушысы ретінде бейнеленген болуы мүмкін, өйткені оның ағасы Аполлон қаланың қамқоршы құдайы болды, ал ол өзі тарихи дәуірде Батыс Анатолияда кеңінен құлшылыққа ие болды. Артемида соғыста маңызды рөл атқарады; Лето мен Аполлон сияқты, Артемида троялықтардың жағына шықты. "Илиадада" Артемида алтын тоқпалы күймесінде Белерофонның қызын өлтіреді. Грек флоты Аулисте Трояға аттануға дайындалып, Троя соғысын бастағанда Артемида желді тоқтатты. Пайғамбар Калхас Агамменонға Артемиданы ынақтырудың жалғыз жолы – оның қызы Ифигенияны құрбандыққа шалу екенін қате кеңес берді. Мифтің кейбір нұсқаларында Артемида Ифигенияны құрбандық тағынан алып, оның орнына бұғыны қойды; ал басқаларында Артемида Ифигенияның құрбандыққа шалынуына рұқсат берді. Ифигения аман қалған нұсқаларда Артемида оны алып кеткеннен кейін не болғаны туралы әртүрлі аңыздар айтылады: ол Тавриске әкелініп, ондағы дін қызметкерлеріне жетекшілік етті, немесе Артемиданың өлмейтін серігі болды. Артемида жылап, садағы мен жебелерін тастап, Олимпқа қашып, әкесі Зевстің алдында жылады, ал анасы Лето садақ пен жебелерін жинап, жылап тұрған қызының артынан ерді.

Дін

Артемида – орман мен төбелердің құдайы, бүкіл ежелгі Грецияда оған табынып құлшылық еткен. Оның ең танымал культтері Делос аралында (оның туған жері), Аттикадағы Браурон мен Мунихияда (Пирейдің жанында) және Спартада болды. Ол көбінесе суреттер мен мүсіндерде орманды ортада, садақ-жебесімен, бірге еленмен бейнеленген. Ежелгі спарталықтар жаңа әскери науқанға кіріспес бұрын оған өздерінің қамқоршы құдайы ретінде құрбандық шалған. Афиналық Артемидаға арналған мерекелерге Элафеболия, Мунихия, Харистерия және Браурония кірген. Спартада Артемида Орфия мерекесі тойланған. Афиналық қыздар бір жыл бойы Брауронғы Артемиданың қасиетті орнына қызмет етуге жіберілген. Осы уақыт ішінде қыздар арктой, яғни кішкентай аю деп аталған. Бұл қызметті түсіндіретін миф бойынша, бір аю Браурон қаласына үнемі келіп, адамдар оны тамақтандырып, уақыт өте келе қолға үйреткен. Бір қыз аюды мазақтаған, мифтің кейбір нұсқаларында аю оны өлтірген, ал басқаларында көзін тырнап алған. Қай жағдайда болса да, қыздың бауырлары аюды өлтірген, Артемида ашуға іштенген. Ол жас қыздардан аюдың өлімі үшін өтеу ретінде өз қасиетті орнында "аюдың рөлін" ойнауды талап еткен. Артемида Эйлейтиямен бірге бала тудыру мен акушерлік ісінің басты құдайы ретінде құлшылыққа ие болған. Классикалық дәуірде сәтті босанғаннан кейін киімдерін оның қасиетті орындарына сыйлау кең таралған. Артемида жүкті әйелдердің қорқатын құдайы болуы мүмкін, себебі осы кезде болатын өлімдер оған байланысты болған. Бала туу мен жүктілік өте маңызды оқиға болғандықтан, оған байланысты Aphrodite, Hera және Hekate сияқты көптеген басқа құдайлар да болған, олардың көбі белгілі бір географиялық аймақтармен байланысты болған. Псевдо-Аполлодордың айтуынша, ол анасына егіздерін дүниеге әкелуге көмектескен. Ескі дереккөздерде, мысалы, Гомердің Делиан Аполлонына арналған гимнінде (115-жол) Ейлейтияның Делосқа келуі Летоның бала тууына мүмкіндік берген оқиға ретінде көрсетілген. Гесиодтың "Теогониядағы" мифті баяндауы қарама-қайшылыққа толы, онда ол Летоның Зевстің Гераға үйленбес бұрын бала туғанын айтады және олардың тууына байланысты ешқандай драма туралы еске салмайды. Ол негізінен аңшылық пен жабайы табиғаттың құдайы ретінде танымал болғанымен, ол ағасы Аполлон сияқты би, музыка және әнмен де байланысты болған; оны көбінесе нимфаларымен бірге ән салып, билеп жүрген немесе Дельфидегі Музалар мен Грациялар хорын басқарып жүргендей көруге болады. Спартада некеге шығарғалы жасқа келген қыздар оның құрметіне парфенея (хор әндері) орындаған. Афинадағы классикалық кезеңде ол Гекатемен теңестірілген. Артемида сондай-ақ Кариатисті (Карья) сіңіріп алған. Кизикте Артемидаға табынатын әйелдердің культы болған, ол Долон (Δόλων) деп аталған.

Artemis, the goddess of forests and hills, was worshipped throughout ancient Greece. Her best known cults were on the island of Delos
(her birthplace), in Attica at Brauron and Mounikhia (near Piraeus), and in Sparta. She was often depicted in paintings and statues in a forest setting, carrying a bow and arrows and accompanied by a deer. The ancient Spartans used to sacrifice to her as one of their patron goddesses before starting a new military campaign. Athenian festivals in honor of Artemis included Elaphebolia, Mounikhia, Kharisteria, and Brauronia. The festival of Artemis Orthia was observed in Sparta. Pre pubescent and adolescent Athenian girls were sent to the sanctuary of Artemis at Brauron to serve the Goddess for one year. During this time, the girls were known as arktoi, or little she bears. A myth explaining this servitude states that a bear had formed the habit of regularly visiting the town of Brauron, and the people there fed it, so that, over time, the bear became tame. A girl teased the bear, and, in some versions of the myth, it killed her, while, in other versions, it clawed out her eyes. Either way, the girl's brothers killed the bear, and Artemis was enraged. She demanded that young girls "act the bear" at her sanctuary in atonement for the bear's death. Artemis was worshipped as one of the primary goddesses of childbirth and midwifery along with Eileithyia. Dedications of clothing to her sanctuaries after a successful birth was common in the Classical era. Artemis could be a deity to be feared by pregnant women, as deaths during this time were attributed to her. As childbirth and pregnancy was a very common and important event, there were numerous other deities associated with it, many localized to a particular geographic area, including but not limited to Aphrodite, Hera and Hekate. According to Pseudo Apollodorus, she assisted her mother in the delivery of her twin. Older sources, such as Homeric Hymn to Delian Apollo (in Line 115), have the arrival of Eileithyia on Delos as the event that allows Leto to give birth to her children. Contradictory is Hesiod's presentation of the myth in Theogony, where he states that Leto bore her children before Zeus' marriage to Hera with no commentary on any drama related to their birth. Despite her being primarily known as a goddess of hunting and the wilderness, she was also connected to dancing, music, and song like her brother Apollo; she is often seen singing and dancing with her nymphs, or leading the chorus of the Muses and the Graces at Delphi. In Sparta, girls of marriageable age performed the partheneia (choral maiden songs) in her honor. During the Classical period in Athens, she was identified with Hekate. Artemis also assimilated Caryatis (Carya). There was a women's cult at Cyzicus worshiping Artemis, which was called Dolon (Δόλων).

Ана құдай ретінде

Оның пәктігіне қарамастан, қазіргі ғалымдар мен ежелгі түсіндірмелер Артемиданы ана құдайдың архетипімен байланыстырды. Артемида дәстүрлі түрде өнімділікпен байланысты болды және әйелдер бала тууға көмектесу үшін оған дұға тілеп, құлшылық ететін. Геродоттың айтуынша, грек драматургі Эсхил Артемиданы Деметрдің қызы Персефонамен теңестірген. Аркадиядағы оның табынушылары да оны Деметр мен Персефонамен байланыстырды. Кіші Азияда ол көбінесе Кибеле сияқты жергілікті ана құдайлармен, сондай-ақ Ирандағы Анахитамен шатастырылды. Елшілердің істерінде, Әулие Пауылдың христиандықты уағыздауынан қорқып, ефестік металл өңдеушілер оны қорғау үшін ашуланып, "Ефестіктердің Артемидасы ұлы!" деп ұрандап көтеріліс жасады. Оның ғибадатханасының 121 бағанасының тек біреуі ғана, сынықтардан құралған, ғибадатхана орнының белгісі ретінде әлі тұр.

Ай құдайы ретінде

Гректер Артемиданы ай құдайы ретінде есімдерінде көрсеткен жазбалар табылмады, себебі олардың ай құдайы Селена болған. Бірақ римдіктер Артемиданы Селенамен теңестірді, осылайша оны ай құдайы ретінде қарастыруға келді, алайда гректер оны осылайша есімдерінде көрсетпеді немесе оған осындай құлшылық етпеді. Римдіктер Аполлонды Күннің бейнесі Гелиоспен байланыстыра бастаған соң, Аполлонның егіз қарындасы Артемиданы Гелиостың өзінің қарындасы Селенамен теңестіруі табиғи болды. Артемиданы жарық сыйлайтын құдай ретінде тікелей есімдерде көрсетуі әлдеқайда кейінірек басталды. Артемиданың бала тууға және әйелдер еңбегіне байланысты болуы, уақыт өте келе оның ай сайынғы циклмен, яғни Аймен байланысты болуына әкелді. Селена, Артемида сияқты, бала туумен байланысты болды, себебі әйелдердің толық ай кезінде ең оңай босанатынына сендірілді, осылайша екі құдайдың бірдей болып көрінуіне жол ашылды. Артемида мен Селенаның бірігуінің тағы бір себебі – денсаулыққа қатысты болды. Страбон Аполлон мен Артемиданың Күн мен Айға сәйкес келетінін жазды, бұл екі аспан денесінің ауа температурасындағы өзгерістеріне байланысты болды, себебі егіздер жұқпалы аурулар мен кенеттен болатын өлімнің құдайлары еді. Рим авторлары Артемида/Диананың «Фебе» деген есімін Луна/Селенаға қолданды, дәл сол сияқты «Фебус» Гелиосқа Аполлонмен теңестірілуіне байланысты берілді. Артемиданың тағы бір есімі «Синтия» болды, яғни «Синт тауында туған». Артемида, Селена және Геката үш құдайдан тұратын топты құрады, олар үш бейнесі бар бір құдай ретінде танылды: аспандағы Селена (ай), жердегі Артемида (аң аулау) және жер астындағы Геката (әлем бас). Италияда осы үш құдайдың бейнесі киелі тоғайларда кеңінен таралды, онда Геката/Тривия басқа да шекаралық құдайлармен бірге қиылыстар мен жол тораптарын белгіледі. Римдіктер Диананың көптеген бейнелерін – Гека, Луна және Тривияны құлшылықпен тойлады. Вергилийдің «Энеидасында» Нис Лунаға/Айға сөйлегенде оны «Латонаның қызы» деп атады. Көркем туындыларда екі құдайдың арасында көбінесе айырмашылық жасалды: Селена әдетте Артемидадан кішкентай, дөңгелек бетті және қысқа аңшылық тонның орнына ұзын көйлек киген, ал оның басынан жоғарыға қарай иілген плащпен бейнеленеді. Артемида кейде ай тәжімен бейнеленген.

No records have been found of the Greeks referring to Artemis as a lunar deity, as their lunar deity was Selene, but the Romans identified Artemis with Selene leading them to perceive her as a lunar deity, though the Greeks did not refer to her or worship her as such. As the Romans began to associate Apollo more with Helios, the personification of the Sun, it was only natural that the Romans would then begin to identify Apollo's twin sister, Artemis, with Helios' own sister, Selene, the personification of the Moon. Active references to Artemis as an illuminating goddess start much later. Artemis' connection to childbed and women's labour naturally led to her becoming associated with the menstrual cycle in course of time, thus the Moon. Selene, just like Artemis, was linked to childbirth, as it was believed that women had the easiest labours during the full moon, paving thus the way for the two goddesses to be seen as the same.</blockquote>

Association to health was another reason Artemis and Selene were syncretized; Strabo wrote that Apollo and Artemis were connected to the Sun and the Moon, respectively, which was due to the changes the two celestial bodies caused in the temperature of the air, as the twins were gods of pestilential diseases and sudden deaths. Roman authors applied Artemis/Diana's byname, "Phoebe", to Luna/Selene, the same way as "Phoebus" was given to Helios due to his identification with Apollo. Another epithet of Artemis that Selene appropriated is "Cynthia", meaning "born in Mount Cynthus." The goddesses Artemis, Selene, and Hecate formed a triad, identified as the same goddess with three avatars: Selene in the sky (moon), Artemis on earth (hunting), and Hecate beneath the earth (Underworld). In Italy, those three goddesses became a ubiquitous feature in depictions of sacred groves, where Hecate/Trivia marked intersections and crossroads along with other liminal deities. The Romans enthusiastically celebrated the multiple identities of Diana as Hecate, Luna, and Trivia. In Virgil's Aeneid, when Nisus addresses Luna/the Moon, he calls her "daughter of Latona." In works of art, the two goddesses were mostly distinguished; Selene is usually depicted as being shorter than Artemis, with a rounder face, and wearing a long robe instead of a short hunting chiton, with a billowing cloak forming an arc above her head. Artemis was sometimes depicted with a lunate crown.

Гекате есімінде

Гекка – жол айырықтарының, шекаралардың, арбақтардың және сиқыршылықтың құдайы. Ол – сиқыршылардың патшайымы. Артемида гректерден бұрынғы даймонмен тығыз байланысты болған Потния Терон құдайының сипаттарын өзіне сіңірді. Кейбір ғалымдар Гекка Артемиданың Олимпиада құдайлары қатарына енбегенге дейін оның бір қыры болған деп санайды. Артемида сол кезде бір жағынан тазалық пен бойжеткендікпен байланысты болса, ал оның бастапқыда қараңғырақ сипаттары – сиқырмен, өлгендердің жандарымен және түнмен байланысы – Гекате деген атпен жеке табынуға ие болды. Екі құдай да шамдарды ұстап, бір иттің серігінде болды. Аркадиядағы Артемида бейнесі түпнұсқа болған секілді. Акацесиумда Артемида Гегемона екі шам ұстаған күйде бейнеленген, ал Ликосурада Артемида жылан мен шам ұстаған күйде бейнеленген. Оның жанында аң аулауға жарамды иттің анасы жатқан. Дельфидегі Лафрия мерекесінде дін қызметкері бұғының терісімен жабылған күймеде шеруге қатысты.

Елендер

Артемиданың өзіне ғана қасиетті жануарлар бұғылар еді. Ол бұқадан да үлкен, жарқыраған мүйізді бұғыны көргенде, осы жануарларға ғашық болып, оларды қасиетті деп санады. Бұғылар – ол тұтқындаған алғашқы жануарлар болды. Ол бес алтын мүйізді бұғыны ұстап алып, оларды өз арбасына жеккен. Ликозурадағы, шалқыған Аркадияда Артемида жылан мен шырақ ұстаған, ал Димитер мен Персефонаның қасында бұғы терісімен киген түрінде бейнеленген. Аркадиядағы Артемида мен Демет Мелайнаның (қара) бейнелері Грециядағы алғашқы гректердің алғашқы түсініктерімен сәйкес келеді. Дельфидегі Лафрия мерекесінде дін қызметкері бұғы терісімен жабылған арбамен шеруге қатысты.

Аңшы ит

Аңыз бойынша Артемида Аркадия орманында Паннан аң аулауға арналған итттерді алған. Пан Артемидаға екі қара-ақ, үш қызғылт, бір дақты ит берді. Бұл иттер тіпті арыстанды да аулауға қабілетті болды. Пан Артемидаға ең таза Аркадиялық тұқымның жеті иесін берді, бірақ Артемида бір уақытта өзімен бірге аң аулауға тек жеті ғана итті алып шықты. Ликозурадағы Артемиданың ең ерте бейнелерінде, оның қасында аң аулауға жарамды бір ие жатқан. Арктейяның пайда болуын түсіндіруге тырысатын этиологиялық миф бар. Жыл сайын бес пен он жас аралығындағы қыз бала Артемиданың Браурон ғибадатханасына жіберілетін. Артемида аюды қолға түсіріп, афиналықтарға көрсетті. Олар оған тиіп, ойнап жүрді. Бір күні қыздардың тобы аюды мазалап, шабуылдауына себеп болды. Қыздардың бірінің ағасы аюды өлтірді, сондықтан Артемида өш алып, індет жіберді. Афиналықтар осы індетті қалай тоқтатуға болатынын білу үшін оракулға жүгінді. Оракул аюдың қаны үшін құн төлеу ретінде, афиналық ешбір бойжеткен Артемиданың ғибадатханасында қызмет етпейінше (құдайға аю рөлін ойнағанша) үйленбеуі керек екенін айтты. Мюникия культының аңызында, егер біреу аюды өлтірсе, оның қызын ғибадатханада құрбан ету арқылы жазаланатын еді. Ембарос қызын аюға ұқсатып киіндіріп, оны адитонға жасырды. Ол құрбандық тастағына бір ешкі қойып, оны қызының орнына құрбан етті.

Құс

Артемида жоғалған бауыры Мелеагр үшін күйініп отырған Калидон принцессалары Мелеагридтарға аянып, оларды өзінің сүйікті жануарлары – қарақұстарға айналдырды.

Құс тұяғы

Жабыралар көптеген қасиетті құдайлардың, Артемиданың да сүйікті құстары болған.

Бұқа

Артемида кейде Грекияда бөгде культтегі мифтік бұқа қасиетті әйел құдайымен теңестіріледі. Бұл культты Аттикадағы Хале Арафенидтерде табуға болады. Осы ерекше тойдың соңында адамды құрбан ету рәсімі сомдалатын.

Шам

Артемида көбінесе бір немесе екі машақ ұстаған күйінде бейнеленеді. Мұндай бейнелеудің нақты түсіндірмесі жоқ. Аркадиядағы қасиетті әйелдің бейнесі түпнұсқа болып көрінеді. Бұл сипаттама Дельфидің үстіндегі Парнас тауының екі шыңындағы екі отқа да сілтеме жасайды (Фаэдриадтар). Ол аңшылық етік, қолғап, алтын немесе күміс садақ және жебелермен келеді. Көбінесе ол садақ тартып тұрған күйде көрсетіледі, оның жанында аңшылық иті немесе бұғы болады. Ай құдайы ретінде бейнеленген Артемида ұзын көйлек киіп, кейде басын жамылғышпен жабады. Оның зұлым жағы кейбір ваза суреттерінде көрінеді, онда ол өлім әкелетін қасиетті әйел ретінде бейнеленеді, оның жебелері жас қыздар мен әйелдерді, мысалы Ниобаның қыздарын құртады. Артемида кейде классикалық өнерде ай тәжін киген күйінде бейнеленген, Луна сияқты басқаларында да осылай. 2007 жылдың 7 маусымында Артемида мен бұғының рим дәуіріндегі қола мүсіні Нью-Йорк штатындағы Sotheby's аукцион үйінде Albright Knox өнер галереясымен 25,5 миллион долларға сатылды.

Таксономияда

Артемия тұқымдасы, толығымен Артемида тұқымдасты құрайды және Артемидадан шыққан. Артемия түрлері – тұзды су шаяндары деп аталатын су қымызбалары, олардың ең танымал түрі – Артемия салина, немесе «теңіз маймылдары», алғаш рет Карл Линней 1758 жылы «Жаратылыстың жүйесі» еңбегінде сипаттаған. Артемия түрлері тұзды көлдерде тіршілік етеді, және олар ашық теңізде дерлік кездеспесе де, Эгей теңізі жағалауында, бір кезде Артемида ғибадатханасы орналасқан Ефес маңында кездеседі.

Қазіргі заманғы ғарышқа ұшу

Артемида бағдарламасы – NASA, АҚШ коммерциялық ғарыш компаниялары және Еуропалық ғарыш агенттігі, Жапония ғарыш зерттеу агенттігі және Канада ғарыш агенттігі сияқты халықаралық әріптестер жүзеге асырып жатқан роботтық және экипажды ғарыш ұшу бағдарламасы. Бағдарламаның мақсаты – 2025 жылдан бұрын айдың оңтүстік полюсіне "бірінші әйелді және келесі еркекті" қондыру.