Кіріспе

Актеон (грекше: Ἀκταίων, Aktaiōn) – грек мифологиясында діни қызметкер Аристай мен Беотиялық Аутоноэдің ұлы, белгілі Тебалық батыр. Анасы арқылы ол Кадмус әулетінің мүшесі болған. Ахилл сияқты, кейінгі буын өкілі ретінде оны да кентавр Хирон тәрбиеледі. Ол Артемиданың (кейін римдік аналогы Дианамен байланыстырылған) қаһарына ұшырады, бірақ оның жасаған қатесі туралы мәліметтер әртүрлі: "Актаионның неге ұшырағаны, оның қайғысы және Артемиданың не істегені белгілі – аңшының өзі аң болып кетті; ол бұғыға айналды, ал оның ашулы итттері 'құрттың ашуы' (Лисса)мен тітіркеніп, бұғыдай жыртып салды". Ежелгі өнерде де, Ренессанс және Ренессанстан кейінгі өнерде де көптеген бейнелер әдетте оның құлпыратын сәті мен түрленуін немесе өз итттерінен қаза тапқандағы жағдайын көрсетеді.

"Актеон төсегі"

Біздің заманымыздың екінші ғасырында Паузанияс атты саяхатшыға Аттикадағы, Элевтерадан Платеяға қарай созылған жолда, Мегарадан сәл асып, "тасқа жақын жерде" бір бұлақ көрсетілді. Бұл жер Актеон төсегі деп аталады, себебі ол аң аулаудан шаршағанда осы жерде ұйықтады және Артемида суға түскен кезде осы бұлаққа қарады делінеді. "Ал Актеонға қатысты Орхоменде мынандай әңгіме бар: тасқа отырған бір көрініс олардың жеріне зиян келтірген. Олар Дельфи оракуліне жүгінгенде, құдай олардан Актеонның қалдықтарын тапқан жерге көміп, сондай-ақ оның қоладан жасалған бір көшірмесін жасап, темірмен тасқа бекітіп қоюды бұйырды. Мен мұны өз көзіммен көрдім, және олар жыл сайын Актеонға арнап жерлеу рәсімдерін өткізеді."

Актеонға қатысты символика

Грек мифологиясында Актеонды құдай немесе құдайына жарасу үшін жасалған адамдық құрбандықтың символы деп кеңінен есептейді: иттің бейнесі құрбандық шалушыларды, ал Актеонның өзі – құрбандықты көрсетеді. Актеон адамның табиғатындағы қызығушылықты немесе құрметсіздікті де білдіруі мүмкін. Юнг психологы Вольфганг Гигерих бұл мифті рухани түрленудің және/немесе рухани оянудың символы ретінде қарастырады. Актеон көбінесе адалсыздыққа ұшыраған ер адамды бейнелейді, себебі ол бұғыға айналғанда "мүйізді" болып кетеді. Бұл туралы Шекспирдің "Қызық әйелдері", Роберт Бертонның "Меланхолия анатомиясы" және басқа да туындыларда кездеседі.

Мәдени суреттер

Екі негізгі көрініс – Актеон Артемида/Диананы таңғалдырып, оның өлімі. Классикалық өнерде Актеон әдетте толыққанды адам ретінде бейнеленеді, тіпті оны итттері өлтіріп жатқанда да (кейде кішкентай мүйіздері болады), бірақ Ренессанс өнерінде оған Дианамен бірге көрсетілген сахнада мүйізді бұғының басы беріледі, ал ол өлтірілген кезде ол кем дегенде осы басқа ие болады, көбінесе толығымен бұғының кейпіне айналады. Эсхил және басқа да трагедия ақындары бұл әңгімені пайдаланды, ол ежелгі өнер туындыларындағы сүйікті тақырып болды. Британ мұражайының 83/84 галереясында осы оқиғаны бейнелейтін танымал кішкентай мрамор тобы бар. XVI ғасыр суретшісі Тицианның екі картинасы («Актеонның өлімі» және «Диана мен Актеон»). Актеон, Марк-Антуан Шарпентиенің опералық пасторалы. Перси Биш Шелли, Джон Китске арналған «Адонайс» атты элегиясының 31-ші шумағында өзінің альтер-эгосы мен Актеон арасындағы параллельді көрсетеді («Табиғаттың жалаңаш сұлулығына / Актеон сияқты қарап, енді ол адасып кетті / Ал оның ойлары, сол қиын жолмен / Ашулы итттердей, олардың әкесі мен жемтігін қуды»). Перселлдің «Дидо және Эней» операсынан «Ол жиі осы жалғыз тауды аралайды» ариясы, алғаш рет 1689 жылы немесе одан бұрын орындалған. Джордано Бруно, «Gli Eroici Furori». Джанбаттиста Мариноның «V» әніндегі басты кейіпкер Актеон мифін бейнелейтін трагедияны көру үшін театрға барады. Бұл эпизод кітаптың соңында кейіпкердің зорлықпен өліміне ишара жасайды. Жак Оффенбахтың «Орфей жер астында» операсының I актісінің 2-ші көрінісінде Актеон Диананың (Артемиданың) жары, ал оны бұғыға айналдырған Юпитер, бұл Диананы аң аулаудан тоқтатады. Осы сәтте оның тарихы тоқтатылып, басқа сюжеттерге басымдық беріледі. Тед Хьюз өзінің «Овидийден әңгімелер» еңбегінде осы оқиғаның нұсқасын жазды. Мариус Петипаның «Le Roi Candaule» балетінен «Диана мен Актеон» па-де-де, Риккардо Дриго мен Чезаре Пугнидің музыкасына, кейіннен «La Esmeralda» балетінің екінші актісіне енгізілді. Уильям Шекспирдің «Он екінші түн» пьесасында Орсино өзінің Оливияға деген сыртымды махаббатын Актеонның тағдырымен салыстырады. «О, менің көзімде Оливияны бірінші көргенімде, Мен ол ауадан індетті тазартты деп ойладым, Сол сәтте мен серкеге айналдым, және менің құштарлығым содан бері құлап, қатыгез итттер мені қуды». 1-ші акт, 1-ші көрініс. Кристофер Марлоудың «Эдвард II» пьесасында Пирс Гавестон өзінің сүйіктісі, Англия королі Эдвард II-ге Актеон мифіне негізделген пьесаны ұсынып, оны көңіл көтереді. Гавестонның нұсқасында Диананы белін жасыру үшін зәйтүн бұтағын ұстап тұрған жалаңаш бала бейнелейді, ал осы бала Диана Актеонды серкеге айналдырып, итттерге жем болады. Осылайша, Гавестонның (және Марлоудың) интерпретациясы түпнұсқа мифте жоқ гомоэротизмнің күшті элементін қосады. Пол Маншип 1925 жылы Диана мен Актеонның мыс мүсінін жасады, ол Люс Лундер Смитсондар институтында сақталады. Француздық LFKs ұжымы және оның кино/театр режиссері, жазушы және бейнелеуші суретші Жан Мишель Брюйер 2002 жылы 600 қысқа және «орта» фильмдер сериясын, интерактивті 360° инсталляцияны «Si poteris narrare licet» («егер сіз бұл туралы айта алсаңыз, онда айтуға болады»), 2002 жылғы 3D 360° инсталляцияны «La Dispersion du Fils» (2008 жылдан 2016 жылға дейін) және ашық ауадағы қойылымды «Une Brutalité pastorale» (2000) – барлығы Диана мен Актеон мифіне арналған. Мэтью Барнидің 2019 жылғы «Redoubt» фильмі, АҚШ-тың Айдахо штатындағы Sawtooth тауларында түсірілген және Йель университетінің өнер галереясынан бастау алған көрме, суретші және режиссер бұл мифті өзінің көзқарасымен қайта жаңартады. Сеймус Хинидің «North» жинағында Диана мен Актеон мифіне қатысты айслинг бар.