Кіріспе
Ежелгі грек діні мен мифологиясындағы даналық және соғыс құдайы, Грекияның астанасы – Афина немесе Афина, көбінесе Паллас атауымен танымал. Ол даналық, соғыс және қолөнермен байланысты ежелгі грек құдайы, кейін римдік Минерва құдайымен біріктірілген. Афина Грекияның көптеген қалаларының қамқоршысы және қорғаушысы саналды, әсіресе Афина қаласы, оның атын осыдан алған болуы мүмкін. Афинадағы Акропольдегі Парфенон оған арналған. Оның басты белгілері – сұрғырлар, зәйтүн ағаштары, жыландар және Горгонейон. Ол әдетте қасқыр киіп, найза ұстап бейнеленеді. Афина Эгей теңізі аймағындағы сарай құдайы ретінде қаламен тығыз байланысты болды. Ол Полиас және Полиухос (екеуі де "қала-мемлекет" мағынасын беретін полис сөзінен туындаған) деп аталды, ал оның храмдары көбінесе қаланың орталық бөлігіндегі бекінілген акропольдің үстінде орналасқан. Афина Акрополіндегі Парфенон және көптеген басқа храмдар мен ескерткіштер оған арналған. Афина қолөнер мен тоқу өнерінің қамқоршысы болғандықтан, Эргане деп аталды. Ол сонымен қатар соғыс құдайы болды және Афина Промах ретінде әскерлерді шайқасқа бастап жүрді деп сенді. Афинадағы ең маңызды мерекесі – Панафеная, ол жаздың ортасында Гекатобомбион айында тойланды және афиналық күнтізбенің ең маңызды оқиғасы болды. Грек мифологиясында Афина әкесі Зевстің маңдайынан туған деп есептеледі. Кейбір деректерде Афинаның анасы жоқ және ол Зевстің маңдайынан партеногенез арқылы туған. Басқаларында, мысалы Гесиодтың "Теогониясында", Зевс Афинаға жүкті болған әйелі Метисті жұтып қояды; осы нұсқада Афина алдымен Зевстің ішінде пайда болады, содан кейін оның маңдайы арқылы шығып кетеді. Афинаның негізін қалау мифінде Афина алғашқы зәйтүн ағашын жаратып, Посейдонды қаланың қамқорлығы үшін жеңіп шықты. Ол Афина Парфенос ("Құдай қыз") деп аталды, бірақ бір архаикалық аттикалық мифте, құдай Гефест оны зорлауға тырысып, сәтсіз аяқтады, нәтижесінде Гайя Афинаның маңызды негізін қалаушы батыры Эрихтонийді дүниеге әкелді. Афина ерлік істердің қамқоршысы болды; ол Персей, Геракл, Беллерофонт және Ясон сияқты батырларға көмектескен деп саналады. Афина Афродита мен Герамен бірге Троя соғысының басталуына себеп болған үш құдайдың бірі болды. Ол "Илиадада" белсенді рөл атқарады, онда ол ахейлерге көмектеседі, ал "Одиссейде" Одиссейдің рухани кеңесшісі болады. Рим ақыны Овидийдің кейінгі жазбаларында Афина тігін жарысында өлімге ұшыраған Арахнамен бәсекелесіп, кейін Арахнаны алғашқы өрмекшіге айналдырды; Овидий сондай-ақ Афинаның діни қызметшісі Медузаны және оның әпкелерін, Стено мен Эвриаланы, құдайдың ғибадатханасында Посейдонның зорлағанына куә болғаннан кейін Горгоналарға қалай айналдырғанын сипаттайды. Ренессанстан бері Афина даналық, өнер және классикалық білімнің халықаралық символына айналды. Батыс суретшілері мен аллегористтер Афинаны еркіндік пен демократияның символы ретінде жиі пайдаланды.
the capital city of Greece
Athena or Athene, often given the epithet Pallas, is an ancient Greek goddess associated with wisdom, warfare, and handicraft who was later syncretized with the Roman goddess Minerva. Athena was regarded as the patron and protectress of various cities across Greece, particularly the city of Athens, from which she most likely received her name. The Parthenon on the Acropolis of Athens is dedicated to her. Her major symbols include owls, olive trees, snakes, and the Gorgoneion. In art, she is generally depicted wearing a helmet and holding a spear. From her origin as an Aegean palace goddess, Athena was closely associated with the city. She was known as Polias and Poliouchos (both derived from polis, meaning "city state"), and her temples were usually located atop the fortified acropolis in the central part of the city. The Parthenon on the Athenian Acropolis is dedicated to her, along with numerous other temples and monuments. As the patron of craft and weaving, Athena was known as Ergane. She was also a warrior goddess, and was believed to lead soldiers into battle as Athena Promachos. Her main festival in Athens was the Panathenaia, which was celebrated during the month of Hekatombaion in midsummer and was the most important festival on the Athenian calendar. In Greek mythology, Athena was believed to have been born from the forehead of her father Zeus. In some versions of the story, Athena has no mother and is born from Zeus' forehead by parthenogenesis. In others, such as Hesiod's Theogony, Zeus swallows his consort Metis, who was pregnant with Athena; in this version, Athena is first born within Zeus and then escapes from his body through his forehead. In the founding myth of Athens, Athena bested Poseidon in a competition over patronage of the city by creating the first olive tree. She was known as Athena Parthenos "Athena the Virgin", but in one archaic Attic myth, the god Hephaestus tried and failed to rape her, resulting in Gaia giving birth to Erichthonius, an important Athenian founding hero. Athena was the patron goddess of heroic endeavor; she was believed to have aided the heroes Perseus, Heracles, Bellerophon, and Jason. Along with Aphrodite and Hera, Athena was one of the three goddesses whose feud resulted in the beginning of the Trojan War. She plays an active role in the Iliad, in which she assists the Achaeans and, in the Odyssey, she is the divine counselor to Odysseus. In the later writings of the Roman poet Ovid, Athena was said to have competed against the mortal Arachne in a weaving competition, afterward transforming Arachne into the first spider; Ovid also describes how Athena transformed her priestess Medusa and the latter's sisters, Stheno and Euryale, into the Gorgons after witnessing the young woman being raped by Poseidon in the goddess's temple. Since the Renaissance, Athena has become an international symbol of wisdom, the arts, and classical learning. Western artists and allegorists have often used Athena as a symbol of freedom and democracy.
Шығу тегі
Афина – Эгей теңізінің сарай құдайы, үй шаруашылығына басшылық етіп, патшаны қорғаған. Микендік грек жазуы a ta na po ti ni ja Кносстағы Линейлік B тақташаларында, Соңғы Миной дәуірінің II кезеңіндегі "Арбалар бөлмесінде" табылды; бұл кез келген жердегі ең ерте Линейлік B архиві. Афина потния көбінесе "Афина ханым" деп аударылса да, "Афинаның Потниясы" немесе "Афина ханым" деген мағынаны да білдіруі мүмкін. Дегенмен, Кносс жазуының Афина қаласымен байланысы белгісіз. Әлі де жазылмаған Линейлік А тақташаларының корпусында a ta no dju wa ja деген әріптер тізбегі кездеседі, ол классификацияланбаған Миной тілінде жазылған. Бұл Линейлік B микендік a ta na po ti ni ja және di u ja немесе di wi ja (Diwia, "Зевстің" немесе, мүмкін, бір атаулы құдайға қатысты) сөздерімен байланысты болуы мүмкін, нәтижесінде "Зевстің Афинасы" немесе "құдайлық Афина" аудармасы туындайды. Грек мифологиясы мен эпостық дәстүрде Афина Зевстің қызы ретінде бейнеленеді (Διός θυγάτηρ; cfr. бояулар). Бірақ, келтірілген жазу "a ta nū tī wa ya" дегенге өте ұқсас, оны Ян Бест SY Za 1 деп атады. Бест a ta nū tī сөзін, жол басында жиі қайталанататын сөзді "Мен бердім" деп аударады. Микендік фрескада екі әйелдің қолдарын орталық тұлғаға созуы бейнеленген, ол үлкен сегіздік қалқанмен жабылған; бұл жауынгер құдайының палладиімен немесе оның палладиінің аникондық бейнесі болуы мүмкін. Микендіктер қалпына келтірген Кносстағы "Шолу фрескасында" ыдыстарды алып жүрген екі қатар тұлғалар орталық тұлғаның алдында кездеседі, бұл, мүмкін, Миной Афинасының алғабасы. ХХ ғасырдың басындағы ғалым Мартин Перссон Нильссон Миной жылан құдайының мүсіндері Афинаның ертедегі бейнелері деп санайды. Нильссон және басқалар ежелгі уақытта Афинаның өзі құс құдайы немесе жалпы құс құдайы болғанын айтады. "Одиссеяның" үшінші кітабында ол теңіз бүркітінің кейпін қабылдайды. Бұл пікірді қолдаушылар оның қанаттарынан айырылғанға дейін қорғанышқа арналған бүркіт маскасын тастағанын айтады. "Афина суретте пайда болған кезде, - деп жазады Джейн Эллен Харрисон, - толығымен жануарлық бейнесінен айырылып, бұрын киген жылан мен құс пішіндерін атрибуттарға дейін азайтады, бірақ кейде қара фигуралы ваза суреттерінде ол әлі де қанаттарымен келеді". Афина культі Proto-Индоевропалық трансфункционалдық құдайдың кейбір аспектілерін сақтайды деп жалпы түрде келісіледі. Афина культіне Таяу Шығыстың Иштар және Угариттік Анат сияқты жауынгер құдайларының да әсері тиген болуы мүмкін, олардың екеуі де жиі қару-жарақпен бейнеленген. Классикалық зерттеуші Чарльз Пенглаз Афинаның "қорқынышты жауынгер құдайы" ретіндегі Иннанаға ұқсас екенін және екеуінің де жаратылыспен тығыз байланысты екенін айтады. Афинаның Зевстің басынан тууы ертерек шумерлік Иннананың жер астына түсуі және одан қайтуы туралы мифтен алынған болуы мүмкін. Платон Мысырдағы Саис қаласының тұрғындары Афинамен теңестірілген Неит деп аталатын әйел құдайына табынғанын айтады. Неит – ежелгі Мысырдың соғыс және аңшылық құдайы, сонымен қатар тоқумен байланысты; оған табыну Мысырдың династиялық кезеңінде басталды. Грек мифологиясында Афина Солтүстік Африкадағы мифологиялық орындарға, соның ішінде Ливияның Тритон өзені мен Флегрей жазығына барған. Осы ұқсастықтарға сүйене отырып, синолог Мартин Берналь "Қара Афина" гипотезасын жасады, ол Нейт "үшінші және екінші мыңжылдықтардағы өркениет пен мәдениеттің көптеген ерекшеліктерімен" бірге Грекияға Мысырдан әкелінгенін мәлімдеді. "Қара Афина" гипотезасы ХХ ғасырдың соңында кең дау тудырды, бірақ қазіргі ғалымдар оны кеңінен қабылдамайды.
Эпитеттер мен атрибуттар
Афина сондай-ақ бейбітшілік құдайы болды. Афина Атритон (Άτρυτώνη "Еңбекуш"), Парфенос (Παρθένος "Қыз") және Промах (Πρόμαχος "алдыңғы қатарда шайқасатын") деп аталды. Полиас (Πολιάς "қалалық") эпитеті Афинаның қаланың қорғаушысы рөлін көрсетеді. Эргане (Εργάνη "Еңбекқор") эпитеті оны қолөнершілер мен шеберлердің қамқоршысы ретінде таныстырады. Буркерт атап көрсетеді, афиналықтар кейде Афинаны жай ғана "Құдайша" деп атаған, hē theós (ἡ θεός), әрине, ежелгі атау. Оресттің анасы Клитемнестраны өлтіргені үшін ақталған сотта төреші болғаннан кейін Афина Арея (Αρεία) эпитетін алды. Кейбір авторлар Афинаны, Гестия мен Артемиданы жыныссыз деп сипаттаған, бұл негізінен Гомер гимндерінде, 5-ші гимн, Афродитаға арналғанда, Афродитаның оларға "құдіреті жоқ" екенін айтуымен түсіндіріледі. Афинаға кейде Хиппия (Ἵππια "аттарға қатысты", "атты") деген эпитет берілетін, ол біт, жекпе-жек, күйме және арбаны ойлап тапқанымен байланысты. Грек географы Паусания өзінің "Грекияға оқулық" еңбегінде Коринфтегі Афина Халинит ("жекпе-жекке дайындаушы") ғибадатханасы Медея балаларының қабіріне жақын орналасқандығын жазған. Басқа эпитеттері: Агелея, Итония және Эфия, осы аттармен Мегарада оған табынушылық етеді. Aíthyia (αἴθυια) сөзі "теңізге шомылушы", сондай-ақ кейбір теңізге шомылатын құстар (мүмкін, қанағат құсы) және метафоралық түрде "кеме" деген мағынаны білдіреді, сондықтан бұл атау кеме жасау немесе теңіз жүзу өнерін үйреткен Афинаға сілтеме болуы керек. Елистегі Фриксадағы ғибадатханасында, Климен салған деген мәлімет бар, ол Кидония (Κυδωνία) деп аталды. Паусания Бупорфмуста Афина Промахорманың (Προμαχόρμα) қасиетті орны бар екенін жазды, яғни ол жағалауды қорғаушы. Грек тарихшысы Плутарх (б.з.д. 46–120 ж.) Пропилея құрылысы кезінде дәрігерді сәтті емдеуге шабыттандырғаннан кейін Афина Гигиея (Ὑγίεια, яғни "Денсаулық") деп аталғанын айтады. Афинада Афина Фратрия ғибадатханасы бар, ол фратрияның қамқоршысы ретінде Афинаның ежелгі агорасында орналасқан.
Палас Афина
Афинаның Паллас есімі – оның ең танымал аты – πάλλω сөзінен туындаған, яғни «[қару ретінде] шабып тұру» мағынасын береді, немесе, көбінесе, παλλακίς және оған ұқсас сөздерден шыққан, «жастық, бойжеткен қыз» дегенді білдіреді. Осы тақырыпта Уолтер Буркерт: «Ол Афинаның Палласы, Паллас Афина, Аргостың Герасы – Аргей Герасы» дейді. Кейіннен, есімнің бастапқы мағынасы ұмытылып, гректер оның тегін түсіндіру үшін мифтер ойлап тапты. Мысалы, Эпикурлық философ Филодем және Псевдо-Аполлодордың кітабында айтылғандай, Паллас бастапқыда жеке бір тұлға болған, оны Афина шайқаста жеңген. Мифтің бір нұсқасында Паллас теңіз құдайы Тритонның қызы болып, Афинамен бала кезінен дос болған. Бір күні Зевс Афина мен Палластың достық айқасын көрген. Қызының жеңіліп қалғанын қаламаған Зевс Палластың назарын аудару үшін эгисін қағып, Афина оны қателікпен сұғып қойған. Өзі жасаған ісіне қатты қайғырып, Афина досына деген құрметінің белгісі ретінде Паллас есімін алған. Зевс оған кешірім ретінде эгис сыйлаған. Әңгіменің тағы бір нұсқасында Паллас – алып. Афина оны Гигантомахия кезінде өлтіріп, терісін алып, жеңіс нышаны ретінде киген. Осы мифтің басқа бір түрінде Паллас Афинаның әкесі болған, ол өз қызына күш қолдануға тырысқан. Афина оны өлтіріп, терісін трофей ретінде алған. Палладий – Афинаның мүсіні, ол Троя Акрополіндегі ғибадатханасында тұрған делінеді. Афина осы мүсінді өзінің қайтыс болған досы Палластың бейнесімен жасаған. Мүсіннің ерекше қасиеттері бар еді және ол қалада болғанша Трояның құламайтынына сенген. Гректер Трояны басып алғанда, Приамның қызы Кассандра қорғаныш үшін Палладийге жабысып алған, бірақ Кіші Аяк оны күшпен жұлып алып, басқа тұтқындармен бірге сүйреп әкеткен. Афина осы әрекетке қатты ашуланған. Агамменон оның ашуын басуға құрбандық шалғанмен, Афина Кафереос мүйісіне дауыл жіберіп, грек флотының көп бөлігін жойды және аман қалған кемелерді Эгей теңізіне таратып жіберді.
Глаукопис
Гомердің эпостық шығармаларында Афинаның ең көп қолданылатын эпитеті – Глаукопис (γλαυκῶπις), ол көбінесе "жарық көзді" немесе "көзі жарқыраған" деп аударылады. Бұл сөз glaukós (γλαυκός, "жасыл, күміс түсті", кейіннен "көкшіл жасыл" немесе "сұр") және ṓps (ὤψ, "көз, бет") сөздерінің қосылуынан пайда болған. Глаукс (γλαύξ, "кішкентай сұлу") сөзі де осы түбірден шыққан, кейбіреулер бұл құстың ерекше көзге түсетін көздерімен байланысты деп санайды. Афина өте ерте заманнан бері сұлумен байланысты болған; көне суреттерде ол көбінесе қолына сұлу қонған күйінде бейнеленген. Афинамен байланысы арқасында сұлу афинялықтардың ұлттық нышанына айналып, соңында даналықтың символы болды.
Тритогенез
Илиадада (4.514), Одиссеяда (3.378), Гомер гимндерінде және Гесиодтың «Теогониясында» Афинаға ерекше эпитет – Тритогенея (Τριτογένεια) берілген, оның мағынасы әлі анықталмаған. Бұл «Тритон тудырған» дегенді де білдіруі мүмкін, бәлкім, ежелгі мифтерде осы теңіз құдайы оның әкесі болған делінеді. Бір мифте Тритонның жартылай жесім қалған Афинаны өсіргендігі айтылады, ол оны өз қызы Палласпен бірге тәрбиелеген. Кереньи пікірінше, «Тритогенея» оның белгілі бір өзен немесе көлде туғанын емес, судың өзінен туғанын білдіреді, өйткені Тритон есімі көбінесе сумен байланысты болып келеді». Овидийдің «Метаморфозаларында» Афина кейде «Тритония» деп аталады. Тағы бір мүмкін мағынасы – «үш рет туылған» немесе «үшінші туылған», бұл үштікке немесе Зевстің үшінші қызы ретіндегі статусына, немесе Метис, Зевс және өзінен туғанына сілтеу болуы мүмкін. Әртүрлі мифтерде Афина Артемида мен Аполлоннан кейін туған алғашқы бала ретінде көрсетілсе, басқа мифтерде оны Зевстің тұңғыш қызы деп есептейді. Бірнеше ғалым бұл атауды Ригведа құдайы Тритамен байланыстырады, ол кейде үш мифологиялық ақынның құрамына кіреді. Майкл Жанда Трита туралы мифті «Илиададағы» Зевс, Посейдон және Хадис «үш бауырдың» әлемді бөлісіп алған көрінісімен байланыстырады, олар сәйкесінше «кең аспанды», теңізді және жер асты әлемін алған. Жанда Афинаның Зевстің басынан (яғни ең жоғарғы бөлігінен) тууы туралы мифті жалғастырады, Тритонды (бәлкім, бастапқыда «үшінші» дегенді білдірген) «аспан» сөзінің басқа атауы ретінде түсіндіреді. Жанданың үнді-еуропа мифологиясын талдауында бұл аспан сферасы да мекенделген әлемді қоршап тұрған мифологиялық су кеңістігімен байланысты (мысалы, Тритонның анасы Амфитрита). Диоген Лаэрцийдің Демокрит туралы өмірбаянында Афина «Тритогенея» деп аталған, себебі барлық жанды өмірге қажетті үш нәрсе одан шыққан.
Пангелендік және афиналық құлшылық
Афина Полиас ретінде Афина қаланың құдайы және цитадельдің қорғаушысы ретінде құрметтелді. Афинада жыл сайын Таргелион айының соңында Плиньтерия, яки "мою мейрамы" тойланды. Мейрам бес күнге созылды. Осы кезеңде Афинаның діни қызметкерлері, яғни плинтридтер, Афина мен Посейдонға арналған ғибадатхана – Эрехтейон ішінде тазару рәсімін орындады. Мұнда Афинаның мүсіні шешіліп, киімдері жуылды, ал денесі тазартылды. Афинаға Халкея сияқты мерекелерде Афина Эргане, түрлі қолөнердің, әсіресе тоқудың қамқоршысы ретінде табынуға болады. Ол металл өңдеушілердің де қамқоршысы болды және қару-жарақ жасауда көмектеседі деп сендірілді. Б.з.д. V ғасырының соңында философия құдайының рөлі Афинаның культінің маңызды бөлігіне айналды. Афина Промах ретінде ол жауынгерлерді шайқасқа бастап шығады деп есептелді. Афина соғыстың тәртіпті, стратегиялық жағын бейнеледі, ал оның інісі Арес зорлық-зомбылық, қанқұмарлық және қырғынның қамқоршысы – "соғыстың шикі күшіне" қарсы қойылды. Афина тек әділ іске үшін күресетіндерді ғана қолдайды деп саналды және соғысты негізінен қақтығысты шешу құралы ретінде қарастырды. Гректер Афинаны Ареске қарағанда жоғары бағалады. Афинаға осы рөлде Панафинея және Памбоетия мерекелерінде ерекше табынуға болады, оларда спорттық және әскери шеберлік көрсетіліп, маңызды орын алды. Батырлар мен жауынгерлердің қамқоршысы болғандықтан, Афина айлакерлік пен ақыл-ойды қолданғандарды, емес, күш көрсетушілерді жақсы көреді деп есептелді. Әуесқой қыз ретінде Афина Парфенос (παρθένος "қыз") деп аталды, себебі ол Артемида мен Гестия сияқты мәңгілік бойда қала береді деп сенді. Афинаның ең әйгілі ғибадатханасы – Афина Акрополісіндегі Парфенон осы атаудан атын алған. Грек мифологиясын зерттеуші Карл Керенийдің айтуынша, Парфенос атауы Афинаның бойжеткендігін ғана емес, сонымен қатар оның жыныстық ұяттылық ережелерін және ритуалдық құпияны сақтаушы ретіндегі рөлін де мойындау. Афиналықтар құдайдың құнын оның бойжеткендігіне негіздеп, тіпті танымаса да, әйелдер мінез-құлқының бастапқы түрі ретінде сақтады. Керенийдің Афина туралы зерттеуі мен теориясы оның бойжеткен қызы епітетін әкесі Зевспен қарым-қатынасының нәтижесі және оның мінезінің маңызды, біртұтас бөлігі ретінде түсіндіреді. Бұл рөл Афина туралы бірнеше әңгімелерде көрінеді. Неаполистік Маринус христиандар Парфеноннан әйел құдайдың мүсінін алып тастағанда, Афинаның құлшысы Проклге түсінде әдемі әйел көрініп, "афиналық ханымның" онымен бірге тұруға ниеттенгенін айтқан. Афинаның тас арқылы болашақты болжау өнерін жасағаны да айтылады. Сол тастар триаия деп аталды, сонымен қатар, болашақты көре білетін нимфалар тобының да атауы болды. Бірақ оның туған інісі Аполлон, өзіне бәсекелес өнерді жасайтындарға ашуланып, наразылық білдіріп, олардың әкесі Зевске көптеген адамдар тас лақтыруға көшкенін, бірақ шын пайғамбарлардың азайып бара жатқанын айтты. Зевс Аполлонның наразылығын сезініп, тас арқылы болашақты болжауды күшсіз етіп, оны жойды. Аполлонның сөздері ежелгі грек тіліндегі мақал-мәтелге айналды.
Афина ханым
Гомердің "Илиадасында" Афина, соғыс құдайы ретінде грек батырларымен бірге рухтандырып, соғысты; оның көмегі әскери ерлікпен бірдей болды. Сондай-ақ, "Илиада"да басты құдай Зевс соғыстың саласын Ареске, соғыс құдайы мен Афинаға тағайындады. Афинаның Ареске қарағанда моральдық және әскери артықшылығы, ол соғыстың интеллектуалды және өркениетті жағын және әділдік пен шеберліктің қасиеттерін білдіргендіктен, ал Арес жай ғана қанқұмарлықты білдірді. Оның артықшылығы, сондай-ақ, оның функцияларының әлдеқайда көп түрлілігі мен маңыздылығынан және Гомердің алдыңғыларының патриотизмінен, Арес шетелдік болып шыққандықтан, бөліп алынған. Илиадада Афина батырлық, жауынгерлік идеалдың құдайлық түрі болды: ол жақын ұрыста, жеңісте және даңқта үздікті бейнеледі. Афинаның соғысқа аттанған кезде киген "эгидасында" жеңіске әкелген қасиеттер: қорқыныш, қақтығыс, қорғаныс және шабуыл. Афина Гомердің "Одиссеясында" Одиссейдің қамқоршы құдайы ретінде көрінеді, ал кейінгі дереккөздердегі аңыздар оны Персей мен Гераклдің (Геркулес) көмекшісі ретінде бейнелейді. Патшалардың игілігін қорғайтын Афина ақыл-кеңес, парасаттылық, практикалық көрегендік пен соғыс құдайы болды. Псевдо-Аполлодордың жазған негізін қалау мифінде Афина Афинаның қамқорлығы үшін Посейдонмен бәсекелесті. Олар әрқайсысы афиналықтарға бір-бір сыйлық беріп, афиналық патша Кекроп қайсысы жақсырақ екенін шешуге келісті. Посейдон үшбұрышпен жерге соғып, тұщы су көзін ашты. Афина өзінің биіктігінде маңызды теңіз державасы болды, ол Саламис шайқасында парсы флотын жеңді, бірақ су тұщы және ішуге жарамсыз болды. Вергилийдің Георгиктер мифінің баламалы нұсқасында Посейдон афинялықтарға бірінші жылқы берді. Афина алғашқы отандық зәйтүн ағашын ұсынды. Кекроп бұл сыйлықты қабыл алып, Афинаны Афинаның қамқоршы құдайы деп жариялады. Зәйтүн ағашы афиналықтардың астық, май, азық-түлік әкелетін символына айналды. Роберт Грейвс "Посейдонның белгілі бір қалаларды иеленуге тырысуы - саяси аңыздар" деп есептеді, бұл матриархалды және патриархалды діндер арасындағы қақтығысты көрсетеді. Кейін Посейдон өзінің жеңілісіне қатты ашуланып, ағашты кесіп тастауға ұлдарының бірі Халирофийді жіберді. Бірақ балтасын соққанда, ол нысананы аттап, ол өзіне түсіп, оны өлтірді. Бұл Афинаның қасиетті зәйтүн ағашын мория деп атаудың бастауы болды деп есептеледі, өйткені Халирхотиус өш алу әрекеті өлімге ұшырады (грекше moros). Посейдон ашуланып Аресті кісі өлтірген деп айыптады, ал мәселе Ареопагта ("Арес төбесі") Арес пайдасына шешілді, ол содан кейін оқиғадан кейін аталған. Псевдо-Аполлодордың бір көне аңызына сәйкес, Хефест бірде Афинаны зорлауға тырысқан, бірақ ол оны итеріп жіберіп, оның жамбасына эякуляция жасады. Афина жүнді бір түйірмен сүртіп алып, оны шаңға лақтырып, Гайяны жүкті етіп, Эрихтонийді тудырды. Афина Эрихтонийді өз ұлы ретінде асырап алып, өсірді. Рим мифографы Гигин осыған ұқсас оқиға жазған. Онда Хефест Зевске Афинаны өзіне үйлендіруді талап еткен, өйткені ол Зевстің бас сүйегін жарып, Афинаның тууына мүмкіндік берген. Зевс бұған келісті, ал Гефест пен Афина үйленді, бірақ Гефест одақ құруға жақын болғанда Афина күйеу төсегінен жоғалып кетті, оның еденге эякуляция жасауына себеп болды, осылайша Гая Эрихтонимен жүкті болды. Географ Паусаниас Афинаның нәресте Эрихтонийді кішкентай сандыққа (циста) салып, оны Кекропстың үш қызының: Герсе, Пандрос және Аглаврос афиналықтардың күтіміне тапсырғанын жазған. Ол үш бауырласқа қорапты ашпауларын ескертіп, бірақ не үшін және не бар екенін түсіндірмеді. Аглаурос және басқа бір әйел бауырлас сандықты ашқан. Әртүрлі деректерде олар баланың өзі жылан екенін, оны жылан күзетіп отырғанын, оны екі жылан күзетіп отырғанын немесе оның жыланның аяғы бар екенін анықтаған. Паузанияс әңгімесінде екі әйел бауыр сандықтың мазмұнын көргенде, ақылдан адасып, Акрополдан секіріп түсіп, бірден өліп қалды, бірақ Аттик вазасының суреті оларды жыланның жартастан қуып жүргенін көрсетеді. Эрихтоний Афинаның ең маңызды негізін қалаушы батырларының бірі болды, ал Кекроптың қыздары туралы аңыз Арефория фестивалінің рәсімдерімен байланысты культ мифы болды. Паузанияс Арефория кезінде Афина Полия ғибадатханасының жанында тұратын Арефорой деп аталатын екі қызға Афинаның жесірі жасырын заттарды беретінін, оларды өз бастарында жер астынан табиғи жолмен алып жүретінін жазған. Олар өздеріне берілген заттарды жолдың түбінде қал�...
Батырлардың қамқоршысы
Псевдо-Аполлодордың «Библиотекасына» сәйкес, Афина Арго кемесін салған Аггосқа кеңес берді, осы кемеде батыр Ясон мен оның аргонавттары саяхат жасады және кеме құрылысына көмектесті. Псевдо-Аполлодор сондай-ақ Афинаның Медузаның басын кесу үшін Персейге басшылық жасағанын жазды. Ол және саяхатшылардың құдайы Гермес, Персейге ізденісінде көрініп, Горгонды өлтіру үшін қажетті құралдарды сыйлады. Афина Персейге Медузаның бейнесін қорқып қалмай көру үшін жылтыратылған қола қалқанын берді. Гермес Персейге Медузаның басын шабу үшін қисық пышағын (harpe) берді. Персей Медузаның басын кесу үшін пышақты соққанда, Афина оны бағыттап, пышақтың Горгонның басын таза кесіп алуына мүмкіндік берді. Ежелгі грек өнерінде Афина жиі Гераклға көмектесіп тұрады. Ол Олимпиададағы Зевс ғибадатханасындағы он екі метопаның төртеуінде Гераклдың он екі еңбегін бейнелейді, соның ішінде біріншісінде ол Немеялық арыстанды өлтіруін пассивті түрде бақылайды, ал оныншысында оған аспанды ұстауға көмектесуі көрсетіледі. Ол оның «қатаң одақтасы», сонымен қатар «оның жетістіктерін жұмсақ мойындайтыны» ретінде танылады. Гераклдың апотеозының көркем суреттері Афинаның оны күймесімен Олимп тауына алып бара жатқанын және оны құдайландыру үшін Зевске ұсынатынын көрсетеді. Эсхилдің «Орест» трагедиясында Афина Орестті Эриниялардың қаһарынан құтқару үшін араласады және анасы Клитемнестраны өлтіргені үшін сотталады. Қазылардың жартысы айыпты ақтауға, ал қалған жартысы айыпты тануға дауыс бергенде, Афина Орестті ақтауға шешуші дауыс береді және одан әрі, қазылар алқасы тең болған кезде, айыпталушы әрқашан ақталады деп жариялайды. «Одиссеяда» Одиссейдің айлакерлігі мен ақыл-ойы Афинаның құрметіне тез ие болады. Алайда, поэманың бірінші бөлігінде ол оған тек алыстан көмектеседі, негізінен Троядан үйге оралған кезде оның басына ойлар сіңіреді. Оның басшылық ету әрекеттері оның «батырлардың қорғаушысы» немесе мифолог Вальтер Фридрих Оттоның «жақындықтың құдайы» деп атаған рөлін нығайтады. Ол Фейакия аралының жағалауына, Наусикая киім жуған жерге, Афина жеке келіп, нақты көмек көрсету үшін келеді. Ол Наусикаяның түсінде көрініп, ханшайымның Одиссейді құтқарып, оны Итакаға эскорттауда рөл атқарады. Афина Одиссей келген кезде оған көрінеді, ол бағушы болып маскараланған; ол бастапқыда өтірік айтады және оған әйелі Пенелопа қайтадан үйленгенін және оның өлген деп есептелетінін айтады, бірақ Одиссей өзін қорғау үшін шеберлікпен алдап, оған өтірік айтады. Оның шешендігі мен ақыл-ойына таңғалған ол өзінің кім екенін ашып, патшалық иелігін қайтарып алу үшін не істеу керектігін айтады. Ол оны жалдамалылар мен Пенелопа танымасын деп, қарт жалқау ретінде жамылып, жалдамалыларды жеңуге көмектеседі. Афина Одиссейдің ұлы Телемахқа да көрінеді. Оның әрекеттері оны Одиссейдің серіктеріне барып, әкесі туралы сұрауға мәжбүр етеді. Ол Одиссейдің саяхаттары туралы әңгімелерді естиді. Афинаның Телемахтың сапарына ықпал етуі оған әкесі атқарып келген ер адам рөлін атқаруға көмектеседі. Сондай-ақ, ол талапкерлердің туыстарына қарсы араздықты тоқтатуға ықпал етеді. Ол Лаертке найзасын лақтырып, Антинус әкесі Евпейтті өлтіруді бұйырады.
Жаза туралы аңыздар
Горгоней көрініс түрінде пайда болып, зұлымдыққа қарсы апотропалық символ ретінде қолданылған. Горгонның тегін түсіндіру үшін жасалған мифте Медуза Афина ғибадатханасында қызмет еткен жас діни қызметкер ретінде сипатталған. Посейдон Медузаға құмарланып, Афина ғибадатханасында зорлады, оның пәктігіне берген сертіне қарамастан. Афина ғибадатханасының бұзылуын байқаған Афина Медузаны шашы жыландардан тұратын қорқынышты жандарға айналдырды, оның үңілуі кез келген адамды тасқа айналдыратын. Пиндар өзінің XII Пифиялық жырларында Афинаның Медузаның әпкелері Горгонның азасын еліктеп, Персей батырдың қолынан бас тартқаннан кейін ойлап тапқан аулды қалай ойлап тапқанын айтады. Пиндардың сөзіне қарағанда, Афина аулды өлімге ұшырағандарға сыйлық ретінде берген. Кейіннен Мелостың комедиялық драматургы Меланиппид (б.з.д. 480–430) «Марсия» комедиясында Афинаның аул тартып ойнағанда айнаға қарап, оның екі жағының ісіп, ақымақ көрінгенін көргенін, сондықтан ол аулды лақтырып тастап, оны алған әркім қорқынышты өлімге ұшырайды деп қарғады. Аулды Марсий атқышы жинап алды, ол кейіннен Аполлонның мақтанышы үшін өлтірілді. Бұл оқиғаның нұсқасы кейіннен канондық деп танылды және афиналық мүсінші Мирон оған негізделген қола мүсіндер тобын жасады, ол б.з.д. 440 жыл шамасында Парфенонның батыс жағына орнатылды. Б.з.д. III ғасырдың басында грек ақыны Каллимахтың V гимнінде айтылатын миф Афинаның күндіз Хеликон тауындағы бұлақта өзінің сүйікті серігі нимфа Хариклмен бірге суға түсуінен басталады. Хариклдың ұлы Тирезий сол таудың үстінде аң аулап жүріп, су іздеп бұлаққа келді. Ол Афинаның жалаңаш екенін көріп қалды, сондықтан ол оны соқыр етті, ешқашан адам көруге тиіс емес нәрсені көруіне жол бермеу үшін. Харикл ұлы үшін араласып, Афинадан мейірімділік сұрады. Афина Тирезийдің көзіне көру қабілетін қайтаруға болмайтынын, бірақ оның орнына ол құстардың тілін түсініп, болашақты болжау қабілетін берді. Мирмекс ақылды және пәк аттикалық қыз болды, ол тез арада Афинаның сүйіктісіне айналды. Бірақ Афина жыртысты ойлап тапқанда, Мирмекс аттикалықтарға барып, оның өзінің өнертабысы екенін айтты. Қыздың сатқындығына ашуланған Афина оны өзінің атын алған кішкентай жәндікке, құмырсқаға айналдырды. Арахна туралы миф Овидийдің «Метаморфозаларында» (8 ж.) (VI.5–54 және 129–145) кездеседі, бұл мифтің қазіргі уақыттағы жалғыз көзі. Овидийдің баяндауынан бұрын бұл оқиға кеңінен танылмаған, ал оған қатысты ең ертерек сілтеме – Вергилийдің «Георгикаларындағы» (29 ж.б.д.) (IV, 246) қысқаша сілтеме, онда Арахна есімі аталмайды. Овидийдің айтуынша, Арахна (есімі ежелгі грек тілінде «өрмелеуші» дегенді білдіреді) Лидияның Гипайпа қаласында тирлік қызғылт түсті бояумен айналысатын атақты адамның қызы және Афинаның тоқу оқушысы болған. Ол өзінің тоқу шеберлігімен мақтанып, өз шеберлігі Афинаныкінен артық деп айта бастады. Афина Арахнеге қарт әйелдің кейпіне кіріп, құдайларды ренжітпеу туралы ескертіп, өзін құтқару мүмкіндігі берді. Арахна күліп, өзінің шеберлігін дәлелдеу үшін тоқу жарысын өткізгісі келді. Афина Афинаның қамқорлығы үшін айтыста Посейдонды жеңгенін тоқыды. Афинаның кебедесінде 12 олимпиялық құдай және олардың билігіне қарсы шыққан мифологиялық кейіпкерлердің жеңілісі бейнеленген. Арахнаның кебедесінде құдайлардың адалдығын бұзған жиырма бір оқиға, соның ішінде Зевстің Ледамен, Еуропамен және Данаямен адал еместігі бейнеленген. Бұл құдайлардың адамдарға деген әділетсіз және жамандау мінез-құлқын көрсетті. Афина Арахнаның жұмысының мінсіз екенін мойындады, бірақ Арахнаның құдайлардың қателіктері мен теріс қылықтарын көрсететін тақырыпты таңдауына ашуланды. Соңында Афина ашуланып, Арахнаның кебедесі мен тоқыма станогын жойып, оны ұшағымен ұрып-соқты. Афина Арахнаға таяғымен төрт рет бетінен ұрып-соқты. Арахна өзін-өзі өлтіріп, асылып өлді, бірақ Афина оған жаны ашып, оны жәндік түрінде өлімнен қайтарды. Никандрдың оқуларында сақталған, оның еңбектері Овидийге үлкен әсер еткен сирек нұсқада Арахна Аттикаға орналастырылған және оның Фаланкс есімді ағасы бар. Афина Арахнеге тоқу өнерін, ал Фаланксқа соғыс өнерін үйретті, бірақ ағасы мен апасы бірге төсекте жатқанда Афина олардың екеуін де арамдап, оларды өз балалары жеуге мәңгілік сотталған жәндіктерге айналдырды.
Троя соғысы
Париж сотының мифы "Илиадада" қысқаша айтылады, бірақ Киприяның жоғалған поэмасында, эпикалық циклдың бір бөлігінде, тереңірек сипатталған. Бұл поэмада барлық құдайлар мен құдайлар, сондай-ақ түрлі өлімділер Пелей мен Фетиданың (Ахиллдің ата-анасы) тойына шақырылған. Тек дау-жанжалдың құдайы Эрида шақырылмаған. Ол мұнан ренжіді, сондықтан "ең әдемісі үшін" (καλλίστῃ) деп жазылған алтын алмамен келді және оны құдайлардың арасына лақтырып жіберді. Афродита, Гера және Афина барлығы өздерін ең әдемі деп жариялады, демек алманың заңды иесі – олар. Зевс ешқайсысына жағдай жасағысы келмегендіктен, шешімді троялық ханзада Парижге жүктеді. Троя орналасқан Ида тауының бұлағында тазаланғаннан кейін, құдайлар Париждің алдына келіп, оның үкімін күтті. Париждегі сот туралы ежегі бұрынғы бейнелеулерде Афродита сирек жалаңаш болып кескенде, ал Афина мен Гера әрқашан толық киінген. Алайда, Ренессанстан бері батыс суреттерінде көбінесе барлық үш құдай жалаңаш бейнеленген. Үш құдайдың да сұлулығы өлшеусіз болғандықтан, Париж ешқайсысын таңдай алмады, сондықтан олар пара беруге көшті. Гера Парижге Азия мен Еуропаның билігін ұсынды, ал Афина – соғыста даңқ пен атақ беруге уәде берді, бірақ Афродита Парижге егер оны ең әдемі деп таңдаса, жер бетіндегі ең әдемі әйелге үйленуге мүмкіндік беретінін айтты. Бұл әйел – Спарта патшасы Менелайға үйленген Елена. Париж Афродитаны таңдап, алманы оған сыйлады. Қалған екі құдай ашуға іштелді және тікелей нәтижесінде Троя соғысында гректердің жағына қосылды. "Илиаданың" V-VI кітабында Афина батыр Диомедке көмектеседі, ол Ахиллдің болмауында ең тиімді грек жауынгері екенін дәлелдейді. Б.з.д. VI ғасырдың басындағы бірнеше көркемдік бейнелер Афина мен Диомедті бейнелейді, соның ішінде б.з.д. VI ғасырдың басындағы қалқандағы Афина мен арбада отырған белгісіз жауынгердің суреті, Афинаға қарап тұрған күймешісі бар жауынгердің вазадағы суреті және Диомед пен Афинаның арбада отырғанын көрсететін жазылған саз тақтасы. "Илиаданың" көптеген бөлімдерінде Афинаның Диомедтің әкесі Тидейдің қамқоршысы болғаны да айтылады. Троялық әйелдер Диомедтен қорғаныш сұрап Афинаның Акропольдегі ғибадатханасына келгенде, Афина оларды елемеді. "Илиаданың" XXII кітабында Ахилл Гекторды Троя қабырғаларының айналасында қуғанда, Афина Гекторға оның бауыры Дейфоб ретінде көрінеді және оны Ахиллмен бірге күресу үшін тұруға көндіреді. Содан кейін Гектор Ахиллға найзасын лақтырады, бірақ Дейфоб оған жаңа найза беруі керек деп күтеді, бірақ Афина оның орнына жоғалып кетеді, Гектор найзасыз жалғыз Ахиллге қарсы тұрады. Софоклдің "Аякс" трагедиясында ол Одиссейдің қарсыласы Аякс Ұлыны жазалайды, оны ақылдан бездіреді және Ахаия малын қырқып тастайды, өйткені ол Ахаиялықтардың өзін қырқып жатыр деп ойлайды. Одиссейдің өзі Аяксқа аяныш сезінсе де, Афина: "Дұшпандарыңа күлу – одан тәтті күлкі бар ма?" (78-9 жолдар) дейді. Соңынан Аякс ұяттан өзін-өзі өлтіреді.
Классикалық өнер
Афина классикалық грек өнерінде жиі кездеседі, соның ішінде монеталарда және керамикаға салынған суреттерде. Ол әсіресе Афинада жасалған туындыларда ерекше көзге түседі. Классикалық бейнелерде Афина көбінесе тік тұрып, толық ұзындықтағы хитон киген күйінде суреттеледі. Көбінесе ол еркек сарбаз сияқты толық қаруланған, маңдайына жоғары көтерілген коринфтік кезбесін киген болып бейнеленеді. Оның қалқанының ортасында горгонаның (горгонейон) басы бейнеленген, ал жиегінде жыландар оралған. Кейде ол эгисті жамылғы ретінде киген күйінде көрсетіледі. Афина Промах ретінде ол найза ұстаған күйде бейнеленеді. Афина бейнеленген көріністердің арасында Зевстің басынан тууы, гиганттармен шайқасы, Эрихтонийдің дүниеге келуі және Париж сот талқылауы бар. Афина қайғысы немесе Афина ойлы тұрғаны – б.з.д. 470–460 жылдарға жатқан атақты рельефтік мүсін, ол Афина Полиясты бейнелейді деп жорылған. Афинаның ең танымал классикалық бейнесі – Афина Парфенос, Парфенондағы алтын мен азудан жасалған, мүсінші Фидий салған мүсіні. Көшірмелер бұл мүсінде Афинаның сол қолында қалқаны бар екенін, ал оң жағында жеңіс құдайы Нике тұрғанын көрсетеді. Афина Полияс Вирджиния көркемсурет мұражайында сақталатын неоаттикалық рельефте де бейнеленген, онда ол қолында бағаналы сұңқарды ұстап, әдеттегі коринфтік кезбесін киген күйде, қалқанын жақын маңдағы гермаға сүйеп отыр. Римдік Минерва құдайы Афинаның грек иконографиялық байланыстарының көп бөлігін қабылдады, бірақ Капитолийлік триадаға да енді.
Өнер және символика
Алғашқы христиан жазушылары, мысалы, Александриялық Климент пен Фирмик Афинаны түркі діннің барлық жек көрікті нәрселерінің символы ретінде қарастырды; оны "әдепсіз және адалсыз" деп айыптады. Бірақ орта ғасырларда Афинаның көптеген атрибуттары Төртінші ғасырдағы бейнелерде жиі Горгоней киген Қасиетті Марияға берілді. Кейбіреулер тіпті Марияны Афина Парфенос сияқты жауынгер қыз ретінде қарастырды; бір әңгімеде Мария аварлар Константинопольді қоршаған кезде қала қабырғаларында найза ұстап, халықты күресуге шақырып пайда болды. Орта ғасырларда Афина христиан символы ретінде кеңінен қолданыла бастады және кейбір ақсүйек үйлердің отбасылық гербінде пайда болды. Ренессанс кезінде Афина өнер мен адам еңбегінің қамқоршысы болды; Афинаны бейнелейтін аллегориялық суреттер итальяндық Ренессанс суретшілерінің сүйіктісі болды. Сандро Боттичеллидің шамамен 1480 жылдары салған «Паллас және кентавр» картинасында Афина, нәпсіқұмарлықты бейнелейтін кентаврдың маңдай шашын ұстап тұрған, тазалықтың символы болып бейнеленген. Андреа Мантеньяның 1502 жылғы «Минерва ізгілік бағынан жамандықтарды қудырып шығарады» картинасында Афина грек-рим білімінің тұлғасы ретінде, қазіргі заманғы ғылым бағынан ортағасырлық жамандықтарды қудырып шығарады. Афина сондай-ақ Бартоломей Спрангердің 1591 жылғы «Даналықтың жеңісі» немесе «Ақымақтықты жеңген Минерва» картинасында даналықтың символы ретінде қолданылады. XVI-XVII ғасырларда Афина әйел билеушілердің символы ретінде қолданылды. Томас Бленнерхассеттің 1582 жылғы «Нағыз Минерваның ашылуы» кітабында Англияның королевасы Елизавета I «жаңа Минерва» және «қазіргі жер бетіндегі ең ұлы құдайша» ретінде бейнеленген. Питер Пауль Рубенстің суреттер сериясы Афинаны Мари де Медичидің қамқоршысы және ұстазы ретінде көрсетеді; сериядағы соңғы сурет одан да ары барып, Мари де Медичиді Афинаның иконографиясымен, құдайдың жердегі бейнесі ретінде бейнелейді. Фламанд мүсіншісі Жан Пьер Антуан Тассерт (Jan Peter Anton Tassaert) кейіннен 1774 жылы мармар бюстінде Ресейдің Екатерина II-ін Афина ретінде бейнеледі. Француз революциясы кезінде түркі құдайларының мүсіндері Францияның барлық жерінде қиратылды, бірақ Афинаның мүсіндері қиратылмады. Керісінше, Афина бостандық пен республиканың символына айналды және әйел құдайдың мүсіні Париждегі Революция алаңының ортасында тұрды. Революциядан кейінгі жылдары Афинаның көркем бейнелері көбейді. Афинаның мүсіні Венадағы Австрия Парламенті ғимаратының алдында тұр, ал Афинаның бейнелері батыс бостандығының басқа да символдарына, соның ішінде Бостандық және Британия мүсініне әсер етті. Бір ғасырдан астам уақыттан бері Теннесси штатының Нэшвилл қаласында Парфенонның толық көлемді көшірмесі тұр. 1990 жылы кураторлар Фидийдің Афина Парфеносының алтынмен қапталған, қырық екі фут (12,5 м) биіктігі бар, бетон мен шыны талшықтан салынған көшірмесін қосты. Калифорнияның Ұлы мөрінде ағаш аюдың жанында тізе бүгіп отырған Афина бейнесі бейнеленген. Афина кейде қазіргі монеталарда, мысалы, ежелгі афиналық драхмада бейнеленген. Оның басы 50 долларлық 1915 S Панама Пасифик ескерткіш монетасында бейнеленген.
Қазіргі заманғы түсіндірмелері
Зигмунд Фрейдтің ең қымбат нәрселерінің бірі оның үстелінде тұрған Афинаның қола мүсіні болды. Фрейд Афинаны "ананың қорқынышты жыныс мүшелерін көрсеткендіктен, барлық жыныстық құштарлықты тежейтін, жақындасуға болмайтын әйел" деп сипаттаған. Афинаға қатысты феминистік көзқарастар қатаң түрде екіге бөлінген; кейбір феминистер оны әйелдердің күшін бейнелейтін символ деп санайды, ал басқалары оны "өз жынысынан гөрі ерлерді ілгерілету үшін өз күштерін пайдаланатын, патриархаттың сатқыны" деп есептейді. Қазіргі Виккада Афина Құдайдың бір қыры ретінде құрметтеледі және кейбір виккандар оның өзіне табынғандарға "Сыртқы сыйлықты" ("жазу және анық қарым-қатынас жасау қабілеті") сыйлай алады деп сенеді. Оның он екі Олимпиада құдайының бірі болу мәртебесіне байланысты, Афина ежелгі Грекия дінін қазіргі әлемде шынайы түрде қайта жаңғыртуға және қайта құруға ұмтылатын неопаган дінінің маңызды құдайы болып табылады. Афина – университеттердің табиғи қамқоршысы: Пенсильвания штатындағы Брин-Мор колледжінде Афинаның мүсіні (өнер және археология кітапханасындағы түпнұсқа қола мүсіннің көшірмесі) Үлкен залға орналасқан. Емтихан кезінде студенттердің сәттілік тілеп, құдайға сыйлықтар қалдыруы немесе колледждің көптеген дәстүрлерін бұзып алғаны үшін өкінуі дәстүрге айналған. Паллас Афина – Phi Delta Theta халықаралық әлеуметтік бауырластығының қамқоршысы. Оның сұрғыр құсы да бауырластықтың символы болып табылады.
Қазіргі заманғы дереккөздер
Ганц, Тимоти, Ерте грек мифтері: Әдеби және көркемдік көздерге нұсқаулық, Джонс Хопкинс университетінің баспасы, 1996, Екі томдық: (1-том), (2-том). Харрисон, Джейн Эллен, 1903 жыл. Грек дінін зерттеуге кіріспе. Телениус, Сеппо Сакари, (2005) 2006. Афина Артемида (Хельсинки: Kirja kerrallaan).