Кіріспе
Ран Вэй мемлекетінің императоры 350-352 жылдары. Ран Мин (; 352 жылы қайтыс болды), сондай-ақ Ши Мин (石閔) деп те аталады, бұрынғы Ян мемлекеті оны (Ран) Вэйдің Вудао Көк патшасы (冉魏武悼天王) деп құрметтеді, әдепті есімі Йонгзэн (永曾), лақап аты Цзину (棘奴). Ол Қытайдың Он алты патшалық дәуіріндегі әскери қолбасшы және қысқа ғұмырлы Ран Вэй (冉魏) мемлекетінің жалғыз императоры болды. Ол Цзе және басқа да көшпенділерді қырып салуға бұйрық бергенімен белгілі, оның салдарынан 349 және 350 жылдар аралығында 200 000-ға жуық адам, оның ішінде хандар мен хан емес адамдар қаза тапты.
Ran Min (; died 352), also known as Shi Min (石閔), posthumously honored by the Former Yan as Heavenly King Wudao of (Ran) Wei ((冉)魏武悼天王), courtesy name Yongzeng (永曾), nickname Jinu (棘奴), was a military leader during the era of Sixteen Kingdoms in China and the only emperor of the short lived state Ran Wei (冉魏). He was known for ordering the culling of the Jie and other barbarians, during which 200,000 people, both Han and non Han people, were killed between 349 and 350.
Отбасылық негіздер
Ран Миннің әкесі Ран Лян (冉良), кейіннен атын Ран Чжанға (冉瞻) өзгерткен, Вэй Комендариясынан (魏郡, қазіргі заманғы Аньян, Солтүстік Хэнань) шыққан және аристократиялық әулеттің ұрпағы болған. Бірақ, шамамен 310 жылдар шамасында болған қатыгез ашаршылық кезінде Чэн Вудың (陳午) басқаруымен жүрген босқындар тобына қосылған болуы мүмкін. Кейін Чжаоның (後趙) негізін қалаушы Ши Ле (石勒) 311 жылы Чэнді жеңген кезде, 11 жасар Ран Чжанды да тұтқындады. Белгісіз себептермен, ол өзінің немере інісі Ши Хуға (石虎) Ран Чжанды ұлы ретінде қабылдауын және оның атын Ши Чжанға (石瞻) өзгертуін бұйырды. Ран Миннің анасының аты Ван (王) еді. Ол қай жылы туғаны белгісіз, бірақ Ши Мин (石敏) деп танылған. 328 жылы Ши Ху, Хань Чжаоның (漢趙) императоры Лю Яоға (劉曜) жеңілген кезде, Ши Чжан шайқаста қаза тапқан деген ақпарат бар, бірақ бұл Ши Чжанның Ши Миннің әкесі болғаны нақты емес.
Ши Ху билігі кезінде
"Джин кітабында" Ши Миннің бойы 1,9 метрден асып, ерекше дене күші болғандығы айтылған. Ши Миннің жасы ұлғайған сайын, Ши Ху оның шайқастағы батылдығы мен тактикалық шеберлігіне қатты әсерленіп, оны өз ұлындай көреді. Ши Миннің генерал ретінде тарихта алғашқы еске алуы 338 жылы болды, осы жылы Ши Ху қарсыласы – бұрынғы Ян мемлекетін жоюға тырысты, бірақ бұрынғы Янның астанасы Жиченгті (棘城, қазіргі Цзиньчжоу, Ляонин) шамамен 20 күн қоршағаннан кейін, оны жаулап ала алмады және армиясы күйреп кетті. Тек Ши Мин басқарған әскер тобы ғана сақталды. Ши Хуның билігінің қалған бөлігінде Ши Минді көбінесе генерал деп атады. Мысалы, 339 жылы Цзинь генералы Юй Лян Кейіннен Жаоға қарсы үлкен жорық ұйымдастыруды жоспарлағанда, Ши Ху жауап беруге бел буды және өзінің генералы Куй Анға бес генералға, олардың бірі Ши Мин болды, Цзиньдің солтүстік аймақтарына шабуыл жасауды бұйырды. (Ши Миннің кейінгі одақтасы Ли Нонг тағы бір генерал болды, ал Ши Худың ұлы Ши Цзянь, Иян князі де солардың қатарында болды.) Ши Мин өз міндетін сәтті орындады, ал бес генерал бірлесіп Юйдің жоспарларын күйретіп, үлкен зиян келтірді. Осы жетістіктері үшін Ши Мин Вусин герцогі атағын алды.
Ши Ху қайтыс болғаннан кейінгі шатасу кезінде
349 жылы Ши Ху қайтыс болғаннан кейін, оның кіші ұлы және тәж мұрагері Ши Ши император болды, бірақ үкіметті Ши Шидің анасы Лю жесір император және шенеунік Чжан Чай басқарды. Ши Шидің ағасы Ши Цзун, Пэнчэн князі, жағдайға наразы болды, және император жесір Лю мен Чжанға көңілі толмаған бірқатар генералдар, соның ішінде Ши Мин, оған Йечэнге аттанып, оларды құлатуды ұсынды. Ши Цзун солай істеді және жеңіске жетсе, Ши Минді тәж мұрагері етіп тағайындауға уәде берді. 349 жылдың жазында Ши Цзун Ши Шидің әскерін жеңіп, оны, Лю жесір императорды және Чжан Чайды құлатып өлтірді. Ши Цзун императорлық атаққа ие болды. Алайда, ол уәде еткендей, Ши Минді тәж мұрагері етіп тағайындамады, керісінше, тағы бір туысы Ши Янды (石衍) тәж мұрагері етіп тағайындады. Сонымен қатар, ол Ши Минге маңызды лауазымдар бергенмен, Ши Мин қалағандай үкіметті басқаруға мүмкіндік бермеді. Ши Мин ашуланды. 349 жылдың қысында Ши Миннен қорқып, Ши Цзун анасы, жесір император Чжэннің алдында княздарды жинап, Ши Минді өлімге кесетінін жариялады. Жесір император Чжэн қарсылық білдірді, себебі Ши Шиға қарсы жасалған төңкерісте Ши Миннің үлесін естен шығармау керек еді. Ши Цзун күмәнмен қарады, ал кездесуге қатысқан княздардың бірі Ши Цзянь бұл жаңалықты Ши Минге жеткізді, ол дереу әрекет етіп, сарайды қоршап алды, Ши Цзунды, жесір император Чжэнді, Ши Цзунның әйелі император Чжанды, Ши Янды және Ши Цзунға адал бірнеше шенеунікті тұтқындап өлтірді. Ол Ши Цзяньды император етіп тағайындады, бірақ Ли Нонгпен бірге үкіметті басқаруды қолға алды. Ши Цзянь Ши Миннің билікке талаптанғанына шыдамады, сондықтан Ши Бао, Лепин князі мен генералдар Ли Сонг (李松) және Чжан Цайды (張才) Ши Минге қарсы жіберді, бірақ олар жеңілгеннен кейін Ши Цзянь олардың өздігінен әрекет еткендей көрсетіп, оларды өлтірді. Оның тағы бір ағасы, Синьсин князі Ши Цзи, содан кейін ежелгі астана Сянгуода (襄國, қазіргі Синтай, Хэбэй) Ши Мин мен Ли Нонгқа қарсы Цян тайпасының басшысы Яо Ижун және Ди тайпасының басшысы Пу Хонгпен одақтасып көтерілді. Ши Цзянь содан кейін өз этносы Цзе болған генерал Сунь Фудуға (孫伏都) Ши Минге шабуыл жасауға тырысты, бірақ Ши Мин оны тез жеңді, ал Ши Цзянь өзін ақтауға тырысып, Ши Минге Суньді өлтіруді бұйырды. Алайда Ши Мин Сунь шабуылдағанның артында Ши Цзянь тұрғанын түсіне бастады және ол Цзе халқын қарусыздандыру керек деп шешті, өйткені олар оның Цзе емес, этникалық қытай екенін білетін. Ол этникалық емес адамдарға қару ұстауға тыйым салды, содан кейін Йеченгтен көптеген этникалық емес адамдар қашып кетті. Ши Мин Ши Цзяньды үй қамауына алып, сыртқы байланыстан үзіп тастады. Этникалық емес тайпалар Йеченгтен қашуды жалғастырғанда, Ши Мин Ху (胡 варварларды) пайдалана алмайтынын түсінді, сондықтан ол этникалық қытайларға бұйрық шығарды. Оған сәйкес, әрбір мемлекеттік қызметкер бір Худы (胡) өлтіріп, оның басын өзіне әкелсе, үш дәрежеге жоғарылатылады және әскери шенеунік оның Жоғарғы қолбасшылығындағы қызметке ауыстырылады. Ши Миннің өзі Ху (胡) халқын жынысына және жасына қарамай өлтіруге бастап келді; күніне ондаған мың бас кесілді. Барлығы 200 мыңнан астам адам қаза тапты, олардың денелері қала сыртында тасталды. Штаттың әртүрлі бөліктеріндегі әскер басшылары Ши Миннен Хуларды (胡) өлтіру туралы жарлық алды; нәтижесінде биік мұрынды және бұталы сақалды адамдардың жартысы өлтірілді. Бұл қырғында қаза тапқан 200 мың адамның көптегені үлкен мұрынды, терең көзді және қалың сақалды этникалық қытайлар еді, олардың жиынтығы Хан емес екенін көрсететін белгілер саналды. 350 жылы Ши Цзянь, әлі де мемлекеттің номиналды басшысы, Ши Миннің қысымымен мемлекетінің атын Чжаодан Вэйге (衛) және императорлық кланның атын Шиден Лиге (李) өзгертті. Көптеген маңызды шенеуніктер Ши Чжиге қашып кетті. Империяның барлық жеріндегі жергілікті генералдар осы қақтығыстың шешілуін күтіп, тәуелсіздікке ұмтылды. Ши Миннің әскерлері Ши Цзиге қарсы күрескен кезде, Ши Цзянь Ши Минге қарсы соңғы әрекет жасап, Ши Мин қаладан кеткеннен кейін генерал Чжан Шенге (張沈) оған шабуыл жасауға бұйрық берді. Алайда Ши Цзяньның евнухтары бұл туралы Ши Мин мен Ли Нонгқа хабарлаған, олар дереу Йеченгке оралып, Ши Цзяньды өлтірді, сонымен қатар Ши Худың немерелерінің 38-ін және Ши кланының қалған бөлігін өлтірді. Ши Мин әкесінің түпнұсқалық әулеттік атын Ран (冉) қалпына келтіріп, жаңа мемлекеттің императоры ретінде таққа отырды.
Ран Вэй императоры ретінде
Ран Мин анасы Ван ханшайымына жесір император атағын берді. Ол әйелі Доң ханшайымын император, ал үлкен ұлы Ран Чжиді мұрагер ханзада етіп тағайындады. Оның басқа ұлдары мен оның одақтасы Ли Нонг князь болды, Ли Нонгтың ұлдарына герцог атақтары берілді. Ол генералдарға жалпы кешірім жариялады, бірақ олардың азы ғана қабылдады, алайда көптеген Хань генералдары ашық түрде оған қарсы шыққан жоқ. Белгісіз себептермен ол Лиді жақын арада өлтірді. Ол Цзинь императоры Муға хат жолдады, онда солтүстікке әскер жіберуді шақырып, мойынсұнуға келісетінін білдірді, бірақ хатты сынға алу ретінде де түсіндіруге болады. Цзинь жауап бермеді, бірақ бұрынғы Жаоның оңтүстік провинцияларындағы генералдардың адалдығын іздеуді бастады. Ран Миннің қысқа билігі асығыс шешімдермен және жаппай жазалаулармен сипатталды. Ол өзінен басқаша ой білдірген кеңесшілерге жиі қатыгездікпен жауап беріп, тіпті оларды өлтіріп, кейін өзінің қате екенін түсінгеннен кейін өкінді. Ол Хуға қарсы бастапқы саясатынан бас тартып, олардың қолдауын қайтаруды көздеді. Ол ұлы Ран Инді тайпаларды басқаруға тағайындады және Хуға қарсылық танытуды жалғастыруды ұсынғаны үшін өкілі Вэй Сяо (韋謏) өлтірді. 351 жылдың көктемінде Ран Мин Ши Чжидің астанасы Сянгуоға шабуыл жасады. Ши Чжи бұрынғы Янь ханзадасы Муронг Жундан көмек сұрап, Ран Минге ауыр жеңіліс сыйлады. Осы кезде Йеченгтегі Сюнну әскерлері көтеріліс жасап, Ран Инді тұтқынға алды және Ши Чжиге берді, ол Ран Инды өлімге жіберді. Ран Миннің қаза тапқаны туралы хабар тарады, бірақ ол Йеченгте пайда болғанда, қала тынышталды. Ши Чжи өзінің генералы Лю Сяньға Йеченгті қоршауға бұйрық берді, бірақ Ран Мин Лю Сяньды шайқаста жеңіп, оны қорқытып, Ши Чжиді өлтіріп, Сянгуоға оралғаннан кейін берілуге келістірді. Ол солай істеді және Ши Чжидің басын Ран Минге жіберді, ал Ран Мин Ши Чжидің басын Йеченгтің жұртшылық орындарында өртеді. Кейін Жаоның соңы жақындады. Алайда соғыс жалғасты. Лю Сянь қысқа уақытқа Ран Минге бағынып, өзін император деп жариялады. Батыс провинцияларды Фу Цзянь басып алды және бұрынғы Цинь мемлекетін құрды. Оңтүстік провинциялар көбінесе Цзиньге адалдықтарын білдірді. Ал бұрынғы Янь, Ючжоуды (қазіргі Пекин, Тяньцзинь және солтүстік Хэбэй) басып алып, астанасын Жиченгке (қазіргі Пекин) көшіргеннен кейін оңтүстікке қарай жылжуын жалғастырды. 352 жылдың басында Сянгуоны басып алып, Лю Сяньды өлімге жіберген Ран Мин, бұрынғы Янь әскеріне қарсы солтүстікке аттануға шешім қабылдады, бірнеше шенеуніктердің армиясына демалыс қажет екенін айтқан кеңесіне қарамастан. Бұрынғы Янь генералы Муронг Ке, Муронг Джунның інісі, бірнеше шайқаста жеңіліп, содан кейін шегініп, Ран Мин мен оның қытайлық жаяу әскерін ашық далаға алдады, содан кейін өзінің элиталық Сяньбей атты әскерін пайдаланып Ран Миннің жаяу әскерін қоршап алды, үлкен шығын келтірді. Ран Миннің өзі екі қолында бір-бір қару ұстап, қаһармандықпен шайқасып, Сяньбей әскерлеріне көптеген зиян келтірді. Алайда Ран Миннің әйгілі аты Чжу Лонг ("Қызыл айдаһар") кенеттен өлді, ол құлап, тұтқынға алынды. Бұрынғы Янь әскері оны Муронг Жунға ұстап берді, ол Ран Минді қорлады. Муронг Чжун оны 300 рет қамшылап, содан кейін өлімге жіберді, бірақ көп ұзамай оның рухы құрғақшылыққа себеп болады деп қорқып, оны өлімнен кейін Даову деген атпен құрметтеді. Ран Миннің әйелі Императрица Донг пен оның ұлы Ран Чжи тағы бірнеше ай бойы қарсылық көрсетті, бірақ сол жылдың соңында беріліп, Ран Вэйдің қысқа ғасырында соңғы нүкте қойды. Ран Мин ең көп танылғаны – У Худың, әсіресе Цзе тайпасының барлығын өлімге кесу туралы бұйрығы. Содан кейін ол Ху әскерлерімен Жижоуда шайқасып, әртүрлі нәсілден шыққан бірнеше миллион мигрантты қашуға мәжбүр етті; жолда олар бір-біріне шабуыл жасады және тек 2 3/10 бөлігі ғана туған жерлеріне қайта оралды.