Кіріспе

Цзяо Цзонг (413 жылы қайтыс болған) – шығыс Цзинь әулеті кезінде қазіргі Сычуань провинциясындағы хандық қытай әскери жетекшісі. 405 жылы ол өзін Чэнду ханзадасы деп жарияласа, 409 жылы Кейінгі Цинь билеушісі Яо Синг оған "Шу ханзадасы" атағын берді. Оның Шу мемлекеті тарихта Цзяо Шу немесе Батыс Шу деп белгілі. Оның басқару органы Янцзы өзені бойында Кейінгі Циньмен бірлескен шабуылдық науқандарды ұйымдастырды, бірақ 413 жылы Лю Юдің әскери қолбасшылары жүргізген науқанмен мемлекеті жойылды.

Батыс Шудың тарихы мен құрылуы

Цзяо Цзун Бакси округінен (巴西, шамамен қазіргі Нанчхон, Сычуань) шыққан. 405 жылы ол И провинциясының (қазіргі Сычуань және Чунцин) Цзинь губернаторы Мао Цюдің (毛璩) қолбасшылығындағы орта деңгейдегі әскери қолбасшы болды. 404 жылы Хуан Сюань император Аньнің тағын басып алды, жауап ретінде Мао Хуан Сюаньға шабуыл жасауға күш жинады, бірақ Хуан Сюань Лю Ю арқылы тез құлатылды, ол император Аньді қалпына келтірді. Дегенмен, Хуан Сюаньның інісі Хуан Чжэнь (桓振) маңызды Цзянлинг қаласын (江陵, қазіргі Цзиньчжоу, Хубэй) басып алып, қарсылық көрсетуді жалғастырды. Сондықтан Мао шығысқа қарай жорыққа шығып, Хуан Чжэньге шабуыл жасауға дайын болды. Ол күштерін екі топқа бөлді: біріншісін ағалары Мао Цзинь (毛瑾) мен Мао Юань (毛瑗) басқарды, ал екіншісіне Цзяо Цзун мен Хоу Хуэй (侯暉) басшылық етті. Бірақ И провинциясының сарбаздары осы ұзақ жорыққа риза болмады. Цзяо мен Хоудың басқаруындағы күштер Вученшуйкоуға (五城水口, қазіргі Деянг, Сычуань) жеткенде, Хоу және тағы бір офицер Ян Мо (陽昩) бүлік көтерді. Цзяо Цзун мейірімді және сақтықпен келетін адам болғандықтан, сарбаздар оған құрмет көрсетті, сондықтан Хоу мен Ян оны өздерінің жетекшісі болуға мәжбүрлеуге тырысты. Цзяо бас тартып қашты, бірақ сарбаздар оны қоршағанда, өзенге секіріп өлімекке тырысты, бірақ оны судан шығарды және мойнына қылыштар тіреп, патшалық паланкинге отыруға мәжбүр етті. Цзяо қарсылық көрсетіп, тіпті жерге жығылып, сарбаздарға бас иді, бірақ оны паланкинге байлап, бүлікшілерді "жетектеуге" мәжбүр етті. Бүлікшілер Мао Цзиньге шабуыл жасап, өлтірді. Мао Цю жауап беруге тырысқанда, жеңіліп, Мао Юаньмен және олардың туыстарымен бірге қаза тапты. Цзяо Цзун Чэнду патшасы атағын алды және И провинциясының астанасы Чэндуда өз астанасын орнатты.

Билік

Джин Шу және Цзи Тонгцзянь сияқты дәстүрлі тарихтарда Цзяо Цзонг туралы айтары аз болғанмен, ол мемлекеттік және әскери маңызды істерді ағасы Цзяо Минцзиге (明子) және туыстары Цзяо Хонгқа (洪) және Цзяо Даофуға (道福) сеніп тапсырғандай көрінеді. 406 жылы Лю Ю батыс Шуға шабуылға генералдар Мао Шиужи (毛脩之, Мао Цзиньнің ұлы), Сима Ронгчи (司馬榮期), Вэн Чумао (文處茂) және Ши Яньцзу (時延祖) жіберді. Бірақ жол жүрісінде Сима Ронгчи өзінің бағыныштысы Ян Чэнцзудың (楊承祖) қолынан қаза тапты, сондықтан Цзинь әскері Байдичжэнге (白帝城) қайта шегінуге мәжбүр болды. 407 жылы Мао Шиужи Ян Чэнцзуды жеңіп, өлтірді, бірақ Лю Ю батыс Шуға шабуылға тағы бір генерал, Лю Цзинсюаньді (劉敬宣) жіберді. Осы шамада Цзяо Цзонг Кейінгі Циннің (後秦) императоры Яо Синге (姚興) вассал ретінде бағынды. Сонымен қатар, ол Цзинь провинциясының Гуан провинциясының (廣州, қазіргі Гуандун және Гуанси) губернаторы Лу Сюньмен (盧循) жасырын байланыс күйінде болды. Лу Сюнь формальды түрде Цзиньнің шенеунігі болғанымен, іс жүзінде өзінің билігінде тәуелсіз басқару жүргізіп келді. 408 жылы Цзяо Цзонг Яо Синнен Хуан Сюаньнің (桓玄) туысы Хуан Цзяньді (桓謙) Чэндуға (成都) жіберуін сұрады, осылайша олар Хуан Цзяньмен бірлесіп Цзиньге шабуыл жасай алады. Хуан Цзянь, Цзиньнің батыс провинцияларының халқы оған еріп келеді деп сеніп, Яо Синнің Цзяо Цзонгтың ниетіне күмәндануына қарамастан Чэндуға келді. Хуан Цзянь Чэндуға келгенде көптеген адамдардан құрмет көрді, сонда Цзяо Цзонг күдікке түсіп, оны үй қамауына алды. 408 жылдың соңында Лю Цзинсюань Хуанхуға (黃虎, қазіргі Суйнин, Сычуань) жетті, ал Цзяо Цзонг Кейінгі Циннен көмек сұрады. Яо Син оған көмектесу үшін әскер жіберді, бірақ сонымен бірге Цзяо Даофу Лю Цзинсюаньнің шабуылына қарсы тұра алды. 60 күнге созылған шайқастан кейін Лю Цзинсюань әскерінің азық-түлігі таусылып, ауруға шалдықты, сондықтан олар кері шегінуге мәжбүр болды. 409 жылы Яо Син Цзяо Цзонгты Шу патшасы етіп тағайындап, оған тоғыз сыйлық берді. 410 жылдың күзінде Лю Ю Оңтүстік Янды (南燕) жойғаннан кейін Лу Сюнь Цзинь территориясының көп бөлігін басып алды, бірақ Лю Ю Оңтүстік Яннан қайтып келгеннен кейін кері шегінуге мәжбүр болды. Содан кейін Цзяо Цзонг, Яо Синнің келісімімен, Хуан Цзянь және Кейінгі Циннің генералы Го Линьмен (苟林) бірге Цзин провинциясына (荊州, қазіргі Хубэй және Хунань) шабуыл жасады. Алайда, олар Лю Юдың інісі Лю Даогуй (劉道規) тарапынан жеңіліске ұшырады, ал Хуан Цзянь қаза тапты. Цзяо Цзонг өзінің иелігіне қайта оралды, бірақ осы процесте Бадонг округін (巴東, шамамен қазіргі Чунцин) басып алды. 412 жылы Лю Ю генерал Чжу Линшиге (朱齡石) батыс Шуға қарсы 20 000 сарбазды басқаруды тапсырды. Ол Чжуға Лю Цзинсюань өткен жолды айналып өтіп, Мин өзенінің (岷江) айналасымен Чэндуға (成都) баруға бұйрық берді. Бірақ келіспеушіліктерді болдырмау және жаңалықтың Батыс Шуға таралуына жол бермеу үшін Лю Ю өзінің бұйрықтарын мөрлеп, Чжуға Баидичжэнге (白帝城) жеткенде ғана ашуға бұйырды. Чжу 413 жылдың жазында осылай істеді, ал бұйрықтар Лю Юдың бұрын Чжуға айтқандарымен сәйкес келді. Цзяо Цзонг мұны күтпегендіктен, Цзяо Даофуға Лю Цзинсюань өткен Фу өзенінің (涪江) бойындағы Фучэн қаласын (涪城, қазіргі Мианьян, Сычуань) қорғауды тапсырды. Тек Чжу Пингмоға (平模, қазіргі Лешан, Сычуань) жеткенде ғана Хоу Хуи (侯惠) және Цзяо Шен (譙詵) басқаратын Батыс Шу әскері Чжуды тоқтатуға тырысты. Чжу Хоу Хуи мен Цзяо Шенге шабуыл жасап, өлтірді, содан кейін кемелерін тастап, тікелей Чэндуға бет алды, жолда аз қарсылыққа тап болды. Цзяо Цзонг Чжуның жақындап келе жатқанын естіп, Чэндудан қашып, Цзяо Даофудың лагеріне бару үшін жолға шықты. Оның қызы ата-бабаларының қабірінде өз-өзіне қол жұмсауды ұсынды, бірақ Цзяо Цзонг бас тартты. Ол Цзяо Даофумен кездескенде, Цзяо Даофу оны Чэндудан қашқаны үшін сөкпекке алды және оған қылышын лақтырды. Цзяо Цзонг қашып кетті, бірақ қашып құтыла алмайтынына сеніп, асылып, өз-өзіне қол жұмсады. Цзяо Даофу қарсылық көрсетуге тырысты, бірақ оның әскері құлдырады, ол тұтқындалып, Чжу өлтірді. Батыс Шунің соңы келді.