Кіріспе
2004 жылдан 2012 жылға дейін Малави президенті болған Бингу ва Мутарика (/m//u/'/t//æ//r//ɪ//k//ə/; туған аты – Бригсон Вебстер Райсон Том; 24 ақпан 1934 – 5 сәуір 2012) – малавилік саясаткер және экономист. Ол 2004 жылдың мамырынан 2012 жылдың сәуірінде қайтыс болғанға дейін Малави президенті қызметін атқарды. Сондай-ақ ол 2005 жылдың ақпанында құрған Демократиялық прогрессивті партияның төрағасы болды. Бұл партия 2009 жылғы жалпы сайлауда Малави парламентінде көпшілік дауысқа ие болды. Екі мерзім бойы қызмет еткен кезеңінде ол 2010–2011 жылдары Африка Одағының төрағасы болды және бірнеше ішкі дау-дамайларға қатысты. 2009 жылы ол 13,26 миллион долларға жеке президенттік ұшақ сатып алды. Осыдан кейін бірден бүкіл елде жанармай тапшылығы туды. Ресми мәлімдемеде бұл логистикалық мәселелерге байланысты деп айтылды, бірақ халықаралық қауымдастықтың көмегін тоқтату салдарынан туындаған валюта тапшылығы себеп болуы мүмкін еді. Ол 2012 жылдың 5 сәуірінде 78 жасында жүрек тоқтауынан қайтыс болды.
Bingu wa Mutharika (/m//u/'/t//æ//r//ɪ//k//ə/; born Brightson Webster Ryson Thom; 24 February 1934 – 5 April 2012) was a Malawian politician and economist who was President of Malawi from May 2004 until his death in April 2012. He was also President of the Democratic Progressive Party, which he founded in February 2005; it obtained a majority in Malawi's parliament in the 2009 general election. During his two terms in office, he was noted for being the Chairperson of the African Union in 2010–2011, as well as for several domestic controversies. In 2009, he purchased a private presidential jet for $13.26 million. This was followed almost immediately by a nationwide fuel shortage, which was officially blamed on logistical problems but was more likely due to the hard currency shortage caused by the freezing of aid by the international community. He died in office from a cardiac arrest on 5 April 2012, at age 78.
Ерте өмір және мансап
Бингу ва Мутарика 1934 жылғы 24 ақпанда Тийоло ауданының Камото ауылында Брайтсон Вебстер Райсон Том деген атпен дүниеге келді және ол Ломве этникалық тобының мүшесі. Мутариканың ата-анасы – Райсон Том Мутарика мен Элени Том Мутарика екеуі де Шотландия миссиялық шіркеуінің мүшелері болды, кейіннен ол Орталық Африка шіркеуі, пресвитериан шіркеуіне айналды. Оның әкесі 37 жыл бойы мұғалім болды, ал анасы Мвано тобының әйелдеріне сабақ берді. Улунгве миссиясында, Чинголи, Муланже, Нтамбаняма, Малаула (Тийолода) және Блантайрдағы Генри Хендерсон институтында бастауыш білімін аяқтағаннан кейін, Мутарика 1956 жылы Дедза орта мектебінде Кембридждің шет елдегі мектеп бітіру куәлігін А бағасымен алды. Осыдан кейін ол Ньясаленд мемлекеттік қызметіне қабылданды. 1964 жылы ол Хастингс Камузу Банда (1961-1994 жылдар аралығында Малави президенті) таңдаған 32 малавилік азаматтың бірі болып, «жеделдетілген» дипломдар алу үшін Үндістанға Индира Ганди стипендиясымен жол тартты. BBC хабарлағандай, ол «сол кездегі президент Гастингс Банданың саяси қарсыластарына жасаған шабуылынан қашу үшін» Үндістанға барған. 1960 жылдардың белгілі бір кезеңінде ол өзінің атын Бингу ва Мутарика деп өзгертті. 1990 жылдардың басында ол Шығыс және Орталық Африканың артықшылықты сауда аймағында (ПТА) жұмыс істеген алғашқылардың бірі болды және 1991 жылы оның бас хатшысы болды. Мутарика Малави мемлекеттік қызметінде қызмет етті. Ол Малави және Замбия үкіметтерінде әкімшілік қызметкер болып жұмыс істеді. 2002 жылы Малави резервтік банкінің вице-губернаторы лауазымына ұсынылып, Экономикалық жоспарлау және даму министрі болып тағайындалды. Сондай-ақ, ол Дүниежүзілік банкте несиелер жөніндегі қызметкер болып, Біріккен Ұлттар Ұйымының Африка экономикалық комиссиясында сауда және дамуды қаржыландыру директоры, ал 22 мүше мемлекетті қамтитын Шығыс және Оңтүстік Африканың ортақ нарығы COMESA бас хатшысы болып жұмыс істеді.
Тағайындау
Мұтарика президент Муллузи тарапынан өзінің ізбасары ретінде ұсынылды. Мұтарика 2004 жылғы 20 мамырда өткен президент сайлауында Джон Тембо мен Гванда Чакуамбадан басымдық алып, бірнеше күннен кейін қызметке кірісті. 2006 жылғы 7 қазанда Мұтарика 2009 жылғы президент сайлауында ДПП кандидаттығымен қайта сайлануға ниеттенгенін мәлімдеді. Екі жыл өткен соң, 2008 жылғы қазан айында ДПП-ның ұлттық басқару кеңесі Мұтариканы партияның 2009 жылғы сайлауға кандидат ретінде бірауыздан таңдады, ол сайлауда дауыстардың 66,7 пайызын алып жеңіске жетті.
Бірінші кезең
Президент Мутариканың бірінші президенттік мерзімінде (2004–2008 жылдары) ел ауыл шаруашылығы өнімінің жоғары деңгейіне және азық-түлік қауіпсіздігіне қол жеткізді. Президенттің ауыл шаруашылығына субсидия беру бағдарламасына негізделген бастамаларының нәтижесінде шамамен 1 700 000 мүмкіндігі шектеулі шағын фермер пайда көрді. 2005/2006 жылғы егін жинау маусымында Малави 500 000 тоннадан астам азық-түлік артығына ие болды. 2008/2009 жылғы егіс маусымында азық-түлік артығы 1,3 миллион тоннадан асты. Бұл ауыл шаруашылығы саясаты кеңінен табысты, бірақ қымбат деп есептелді және 2011 жылы тоқтатылды.
Екінші мерзім
Оның өкіметтігінде конституциялық тұрғыда бекітілген адам құқықтары мен биліктердің бөлінуі, соның ішінде құқықтық реформалар күшейтілді. Оның алғашқы мерзімі кең ауқымды саяси жетістікке ие болды. Ол сондай-ақ экономикалық реформаларға, қаржылық шектеулерге және сыбайлас жемқорлыққа қарсы шараларға бекініп, оларды жүзеге асырғаны үшін мақталады. Оның өкіметтігінде өткен сайлауды бақылаушылар әділ деп мойындады. Мутариканың 2006–2011 жылдарға арналған Малавидің өсу және даму стратегиясы мыналарды күшейтуге басымдық берді: ауыл шаруашылығы және азық-түлік қауіпсіздігі, білім беру, көлік, энергия өндіру, ауылдық даму, суару және су ресурстарын дамыту, жастарды дамыту және сыбайлас жемқорлыққа қарсы бастамалар. 2009 жылы Малавидің Қаржы министрлігі өткен төрт жылда кедейлік шегінен төмен өмір сүретін малавиліктердің үлесі 52 пайыздан 40 пайызға дейін төмендегенін бағалады. Бұл Африканың экономикалық дамуы тұрғысынан жаңашыл саналатын елдің ауыл шаруашылығы саясатына байланысты деп есептеледі. Мутарика Малавидегі азық-түлік қауіпсіздігін қамтамасыз етумен қатар, Африка үшін де ұқсас тәсілді қолдады. 2010 жылы Африка Одағының төрағасы ретінде ол Африканың тұрақтылыққа және азық-түлік қауіпсіздігіне қол жеткізу жоспарын жасады. Ол басқа африкалық елдермен жаңа серіктестік құруды ұсынды, оны «Африкалық азық-түлік қоймасы» деп атады, бұл стратегия шағын фермерлерге, әсіресе әйелдерге субсидиялар беруді, суаруды жақсартуды және 5 жыл ішінде ауыл шаруашылығы мен азық-түлік қауіпсіздігін жақсартуды көздейді. Бұл субсидиялар, бюджеттік қаржыландырудың ұлғаюы, жеке сектордың инвестициялары және қолжетімді ақпараттық-коммуникациялық технологияларды пайдалану арқылы іске асырылатын жаңашыл шараларды қамтиды. Елдегі шаруалардың шамамен жартысы жүгері тұқымы мен тыңайтқыштарға жеңілдіктер беретін купон алды. Бағдарламаны қолдау үшін Малави үкіметі 2010/2011 жылдарға арналған бюджетінің 11 пайызын ауыл шаруашылығына бөлді, бұл Африкадағы осындай ауқымды міндеттемелердің сирек кездесетін үлгісін жалғастырды. 2011 жылы бағдарламаға инвестиция көлемі азайды. Ол елдің вице-президенті қызметінде қалды, себебі ресми импичмент процесі болған жоқ. «Кокрейн Дайет» 2011 жылғы телеграммасынан туындаған даулар нәтижесінде Мутариканың «өжді» және «авторитарлыққа» ұмтылатыны айыпталды, осыған байланысты ол Ұлыбританияның жоғары комиссарын елден қуды. Халықаралық қарым-қатынастарда оның Зимбабведегі Роберт Мугабемен және Суданның Омар әл-Баширмен жақын байланысы даулы болды. 2011 жылы отын тапшылығының нашарлауы, бағаның өсуі және жоғары жұмыссыздық деңгейі салдарынан бүкіл елде күндізгі наразылықтар болды. Малавидің денсаулық сақтау министрлігі наразылықты тарату үшін полицияның оқ атуынан Каронга және Мзузу қалаларында 18 адамның қаза тапқанын растады. Мутарика өкініш білдірмей, барлық жауындарын «құртуға» уәде берді. Бұл Малави журналистеріне, адам құқықтары жөніндегі белсенділерге және заңгерлерге, соның ішінде Ральф Касамбараға қарсы қысыммен бірге жүрді. Оның президенттік қызметіне нұқсан келтірген басқа да оқиғалар – 2011 жылы президент пен университет арасындағы академиялық еркіндікке қатысты жанжал және студент-белсенді Роберт Часованың қазасы болды.
Африка одағының төрағасы
2010 жылдың 31 қаңтарында Мутарика Муаммар әл-Қаддафиді Африка Одағының төрағасы ретінде алмастырды, себебі Қаддафидің Африка Одағының төрағасы лауазымына тағы бір жылға үміткер болу әрекеті сәтсіз аяқталды. Мутарика – Малави мемлекет басшысы ретінде осы лауазымға тағайындалған алғашқы тұлға. Құттықтау сөзінде ол «Африка кедей континент емес, африкалық халқы кедей» дегенді айтып, «Африканы Африка дамытуға» шақырды. Өз күн тәртібінде азық-түлік қауіпсіздігін басымдыққа қойып, Африка азық-түлік қоймасы жобасы бойынша өз көзқарасын ұсынды. 4 сәуірде ол Африка Одағының төрағасы ретінде Сенегал тәуелсіздігінің 50 жылдығын тойлауға қатысты. Сондай-ақ ол Канадада өткен G8 саммитінде және Оңтүстік Кореяның Сеул қаласындағы G20 саммитінде болды. 26 шілдеде ол Уганданың Кампала қаласында өткен Африка Одағының саммитіне қатысты. Ол Зимбабве азаматшасы Этель Звауя Мутарикаға үйленді, олардан төрт бала дүниеге келді. Этель Мутарика 2007 жылдың 28 мамырында қайтыс болды. 2010 жылы Мутарика бұрынғы Туризм министрі Каллиста Чимомбоға үйлену жоспарлап отырғанын мәлімдеді. Екеуі 2010 жылдың 1 мамырында неке қиды. Ол жүрек ұстамасына шалдығып, Лилонгведегі электр қуатының үзілуіне байланысты Оңтүстік Африка ауруханасына жеткізілді. Оның қазасы 7 сәуірде ресми түрде расталды, сол күні Джойс Банда Малавидің алғашқы әйел президенті болып ант берді. Бұл оқиға Ақпарат және азаматтық білім министрі Патрисия Калиатидің «Құрметті Джойс Банданың жеке оппозициялық партия құруы президенттікке үміткер болуға оның құқығын жоққа шығарады» деген мәлімдемесінен кейін туған дау-дамабылға қарамастан, елдің қауіпсіздік күштері конституциялық тәртіптің сақталуын қалады. АҚШ-тың Танзаниядағы бұрынғы елшісі Чарльз Стит Мутарика туралы: «Ол Малави халқының жағдайын жақсартуға деген ұлы міндеттемесімен берік болды» және «Африканың ең батыл және адал көшбасшыларының бірі» деді.