Лангенталь – Швейцарияның Берн кантонындағы қала. Тарихы 4000 ж. б.з. дейін сағалады. Білім, мәдениет және экономикалық орталық. Obersteckholz қосылды.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Лангентал — Швейцарияның Берн кантонындағы Оберааргау ауданында орналасқан қала және муниципалитет. 2010 жылдың 1 қаңтарында Унтерстекхольц муниципалитеті Лангенталға біріктірілді. 2021 жылдың 1 қаңтарында бұрынғы Оберстекхольц муниципалитеті Лангенталға қосылды. Лангентал – Оберааргау аймағының білім, мәдениет және экономика орталығы.
Langenthal is a town and a municipality in the district of Oberaargau in the canton of Bern in Switzerland. On 1 January 2010 the municipality of Untersteckholz merged into the Langenthal. On 1 January 2021 the former municipality of Obersteckholz merged into Langenthal. Langenthal is an educational, cultural, and economic center for the region of Oberaargau.
Тарих
Археологиялық деректерге сүйенсек, Лангентал аймағында б.з.д. 4000 жыл шамасында алғашқы қоныстар болған. Унтерхартта он екі қабір үйіндісі бар Халштат некрополі табылды. Сондай-ақ, екі римдік вилланың қалдықтары да анықталды. Лангентал алғаш рет 861 жылы "Langatun-дағы marcha" деп аталады, бұл Langete (Мургтың саласы) бойында орналасқан шаруашылықтарға сілтеме жасайды. Ежелгі жоғары неміс тіліндегі Лангатун атауы, болжам бойынша, "langa" гидронимінен және галл тіліндегі "dunom" ("бекініс") элементінен тұрады (бұл топонимдердегі жұрнаққа айналған). Атаудың "таль" ("долина") элементін қосатын интерпретациясы шамамен 15 ғасырға дейін созылады, сол кезде атау Лангатен немесе Лангентал деп тіркелген (осы процеске Мургентал, бұрынғы Мургтун мысалы да жатады). 12 ғасырда Лангентал (қазіргі Лангатон) Лангенштейн иелерінің билігінде болды. 1194 жылы Фрайхер Санкт-Урбан аббаттығын құрды және аббаттыққа Лангенталдағы жерлерді сыйлады. Бұрын Тунстеттен приходының бөлігі болған Лангенталға 1197 жылы жеке приход шіркеуі берілді. 1212 жылы Лангенштейн әулетінің жойылуынан кейін аббаттық аймақтағы қосымша жерлерді мұраға алды. Аббаттықтың құрылуы ауыл шаруашылығын жақсартуға, әсіресе аймаққа суару жүйесін енгізуге әкелді. Алайда, аббаттық жиі Кибург министериалдары (феодалдық иеге қызмет ететін еркін емес рыцарьлар) Лютернау әулетімен қақтығыстарға түсті. Лютернау әулеті аббаттықтың күшейіп бара жатқан билігіне қарсы күресті, 1273-76 жылдары Лангенталдағы үлестерін аббаттыққа сатуға мәжбүр болды. Бірнеше жылдан кейін, 1279 жылы аббаттық өз кезегінде төменгі сотты және Лангенталдағы бекіністі үйді Грюненберг фрейхерріне феод ретінде беруге мәжбүр болды. 14 ғасырдың соңына қарай аббаттық билікті қайта иеленді және ауылды толық бақылауына алды. Бірақ, шамамен 1700 жылға жатқан әнде "сары және көк түсті үш бұлақпен" ("Sie führen einen Fahnen ist gälb und blaw / In dreyfachen Bach darinnen") суреттелген тудың қолданылуы туралы мәлімет бар. Лангенталдың Берннен Цюрихке дейінгі жолдың (1760 жылы салынған) және Швейцарияның орталық темір жолының (1857 жылы ашылған) бойында орналасқандығы өнеркәсіптік дамуға, әсіресе тоқыма және машина жасау өнеркәсібіне серпін берді. 1894 жылы сумен жабдықтау жүйесі, ал 1896 жылы электр станциясы іске қосылды. 1898 жылы бұрынғы көршілес муниципалитет Шорен Лангенталға қосылды. 1764 жылы Лангенталда 1327 адам тұрды; 1850 жылы халық саны 2738-ге, ал 1900 жылы 4799-ға жетті. 20 ғасырда Лангентал фарфор өндірісімен танымал болды. 1957 жылы Лангенталдың халқы 10 000 адамға жетті, ал 1970 жылы 13 000-ға дейін өсті. 1997 жылдан бері муниципалитет өзін қала (Stadt) деп атап жүр. 2001 жылы Лангентал Италияның оңтүстігіндегі Невиано қаласымен және Валездің жоғарғы бөлігіндегі Бриг Глис қаласымен қалаластық байланыс орнатты. 2010 жылы Унтерстекхольц муниципалитеті Лангенталға қосылды.
Archeological evidence suggests that early settlements existed around 4000 B. C. in the Langenthal area. A Hallstatt necropolis with twelve grave mounds has been found at Unterhard. Remnants of two Roman villae have also been identified. Langenthal is first mentioned in 861, as marcha in Langatun, referring to farming estates scattered along the Langete (a tributary of the Murg). The Old High German name Langatun is presumably composed of a hydronym langa and the Gaulish element dunum "fort" (which had become productive as a suffix in toponyms). The re interpretation of the name as including the element tal "valley" dates to c. the 15th century, during which the name is on record as either Langaten or Langental (the same process can be observed in the case of Murgenthal, earlier Murgatun). In the 12th century Langenthal (now known as Langaton) belonged to the territory of the lords of Langenstein. In 1194 the Freiherr founded the Abbey of St. Urban and endowed the Abbey with lands in Langenthal. Formerly part of Thunstetten parish, Langenthal was granted its own parish church in 1197. After the extinction of the Langenstein family in 1212, the Abbey inherited additional lands in the area. The establishment of the Abbey brought agricultural improvements, especially the introduction of an irrigation system to the area. However, the Abbey often came into conflict with the Kyburg Ministerialis (unfree knights in the service of a feudal overlord) family of Luternau. The Luternau family fought the growing power of the Abbey, until 1273 76 when they were obligated to sell their interest in Langenthal to the Abbey. Just a few years later, in 1279, the Abbey, in turn, was forced to give the low court and a fortified house in Langenthal to the Freiherr of Grünenberg to hold as a fief. By the end of the 14th century, the Abbey had regained power and was able to bring the village fully under their control. but the use of a flag with a similar design, "yellow and blue with a triple rivulet" (Sie führen einen Fahnen ist gälb und blaw / In dreyfachen Bach darinnen) is recorded in a song of c. 1700. Langenthal's location on the road from Bern to Zurich (completed in 1760) and on the Swiss Central Railway line (inaugurated in 1857) spurred industrial development, led by textiles and machines. Municipal water supply was introduced in 1894 and an electric utility began operating in 1896. In 1898, the formerly neighboring municipality of Schoren was incorporated into Langenthal. Langenthal had a population of 1,327 in 1764; population grew to 2,738 by 1850, and to 4,799 by 1900. In the 20th century, Langenthal became known for its porcelain manufacture. Langenthal reached a population of 10,000 in 1957, further growing to 13,000 by 1970. The municipality has been officially referring to itself as a town (Stadt) since 1997. In 2001, Langenthal was twinned with the town of Neviano in southern Italy and with Brig Glis in the upper Valais. In 2010, the municipality of Untersteckholz was incorporated into Langenthal.
Оберштекхольц
Оберштекхольц алғаш рет 1255 жылы Stechcholz деп аталып кеткен. Ол кезде Оберштекхольц Лангенштейн баронының меншігі болған. 1194 жылы ол Санкт-Урбан аббаттығын құрды және ауылды аббаттықтың мүлігі ретінде берді. 1406 жылға дейін ол Лангенталь аббаттығының сотының бөлігі болды, содан кейін Берн кантонының Ванген билеу округіне қосылды. 1798 жылғы француз басқыншылығынан кейін Хельветика Республикасының Langenthal округінің құрамына кірді. 1803 жылы Республика құлағаннан кейін Аарванген округіне енді. Ауыл 1831 жылы тәуелсіз муниципалитет болып құрылды. 1790 жылға дейін және 1975 жылдан кейін Оберштекхольц пен Унтерштекхольц бір мектеп округін бөлісті. Салынған аумақтың 5,1%-ын өнеркәсіптік ғимараттар, 17,8%-ын тұрғын үйлер мен ғимараттар, ал 8,0%-ын көлік инфрақұрылымы құрады. Парктер, жасыл аймақтар мен спорт алаңдары 2,9% болды. Орманды жерлердің 40,5%-ы тығыз орманмен, ал 1,1%-ы жеміс бақтарымен немесе шағын ағаш тобымен жабылған. Егіс жерінің 16,6%-ы егін өсіруге, ал 6,2%-ы жайылымдарға пайдаланылады. Муниципалитеттегі барлық су ағын су. Соңғы 10 жылда (2000-2010 жылдар) халық саны 5,3%-ға өзгерді. Көші-қон 8%-ды, ал туылу мен өлім-жітім 0,7%-ды құрады. Халықтың көп бөлігі (2000 жылғы мәліметтер бойынша) неміс тілінде сөйлейді (11 994 адам немесе 85,2%), екінші ең көп таралған тіл – итальян тілі (484 адам немесе 3,4%), үшіншісі – серб-хорват тілі (297 адам немесе 2,1%). Француз тілінде сөйлейтін 108 адам және романш тілінде сөйлейтін 5 адам бар. 2000 жылы бір адам тұратын 2277 үй және бес немесе одан көп адам тұратын 365 үй болды. 2000 жылы барлығы 6080 пәтердің (жалпы санының 91,2%) тұрақты түрде, 327 пәтердің (4,9%) маусымдық түрде және 261 пәтердің (3,9%) бос тұрғаны анықталды. 2010 жылғы мәліметтерге сәйкес, жаңа тұрғын үйлердің құрылысы 1000 тұрғынға шаққанда 6,2 бірлікке жетті.
Obersteckholz is first mentioned in 1255 as Stechcholz. Obersteckholz was the property of the Baron of Langenstein. In 1194, he founded St. Urban's Abbey and granted the village to the Abbey as part of its endowment. It was part of the Abbey's court of Langenthal until 1406 when it became part of the Bernese bailiwick of Wangen. Following the 1798 French invasion it became part of the district of Langenthal under the Helvetic Republic. In 1803, after the collapse of the Republic, it became part of the Aarwangen District. The village became an independent municipality in 1831. Until 1790 and again after 1975 Obersteckholz and Untersteckholz shared a single school district. Of the built up area, industrial buildings made up 5.1% of the total area while housing and buildings made up 17.8% and transportation infrastructure made up 8.0%. while parks, green belts and sports fields made up 2.9%. Out of the forested land, 40.5% of the total land area is heavily forested and 1.1% is covered with orchards or small clusters of trees. Of the agricultural land, 16.6% is used for growing crops and 6.2% is pastures. All the water in the municipality is flowing water. Over the last 10 years (2000–2010) the population has changed at a rate of 5.3%. Migration accounted for 8%, while births and deaths accounted for 0.7%. Most of the population (as of 2000) speaks German (11,994 or 85.2%) as their first language, Italian is the second most common (484 or 3.4%) and Serbo Croatian is the third (297 or 2.1%). There are 108 people who speak French and 5 people who speak Romansh. as of 2000, there were 2,277 households that consist of only one person and 365 households with five or more people. In 2000, a total of 6,080 apartments (91.2% of the total) were permanently occupied, while 327 apartments (4.9%) were seasonally occupied and 261 apartments (3.9%) were empty. as of 2010, the construction rate of new housing units was 6.2 new units per 1000 residents.
Ұлттық маңызы бар мұра нысандары
Ескі Кауфхаус (базар ғимараты), Ескі диірмен және Унтерхардтағы археологиялық орын Швейцарияның ұлттық маңызы бар мұражайлық нысандар тізіміне енгізілген. Ескі Лангентал ауылы мен Хлирот шағын ауылы Швейцарияның мұражайлық орындарының тізіміне кіреді.
The old Kaufhaus (market building), Old Mill, and the archeological site at Unterhard are listed as Swiss heritage site of national significance. The old village of Langenthal and the hamlet of Chlyrot are part of the Inventory of Swiss Heritage Sites.
Саясат
2011 жылғы федералды сайлауда ең көп дауыс жинаған партия SPS болды, ол дауыстардың 22,7%-ын алды. Келесі үш ең көп дауыс жинаған партиялар: SVP (22,5%), FDP (16,7%) және BDP партиясы (12,1%). Федералды сайлауда барлығы 4833 дауыс берілді, сайлауға қатысу деңгейі 47,1% құрады.
In the 2011 federal election the most popular party was the SPS which received 22.7% of the vote. The next three most popular parties were the SVP (22.5%), the FDP (16.7%) and the BDP Party (12.1%). In the federal election, a total of 4,833 votes were cast, and the voter turnout was 47.1%.
Білім
Лангентальда 5,541 (39,4%) тұрғыны міндетті емес жоғары орта білімді аяқтаған, ал 1,733 (12,3%) қосымша жоғары білімді (университет немесе Фаххохшуле) аяқтаған. Жоғары білімді аяқтаған 1733 адамның 66,2% - швейцариялық ерлер, 22,0% - швейцариялық әйелдер, 7,4% - швейцариялық емес ерлер және 4,4% - швейцариялық емес әйелдер. 2009–2010 оқу жылында Лангентальда барлығы 1917 оқушы сабаққа қатысты. Муниципалитетте 12 балабақша сыныбы бар, онда барлығы 241 оқушы оқыды. Балабақша оқушыларының 26,6%-ы Швейцарияның тұрақты немесе уақытша тұрғындары (азамат емес) және 39,8%-ы сыныптағы тілден өзге ана тіліне ие. Муниципалитетте 44 бастауыш сынып және 789 оқушы бар. Бастауыш сынып оқушыларының 28,6%-ы Швейцарияның тұрақты немесе уақытша тұрғындары (азамат емес) және 39,9%-ы сыныптағы тілден өзге ана тіліне ие. Сол жылы барлығы 654 оқушымен 38 орта сынып болды. Олардың 19,1%-ы Швейцарияның тұрақты немесе уақытша тұрғындары (азамат емес) және 25,8%-ы сыныптағы тілден өзге ана тіліне ие. 2000 жылы Лангентальда басқа муниципалитеттен келген 1031 оқушы болды, ал 172 тұрғын муниципалитеттен тыс мектептерге барды.
In Langenthal about 5,541 or (39.4%) of the population have completed non mandatory upper secondary education, and 1,733 or (12.3%) have completed additional higher education (either university or a Fachhochschule). Of the 1,733 who completed tertiary schooling, 66.2% were Swiss men, 22.0% were Swiss women, 7.4% were non Swiss men and 4.4% were non Swiss women. During the 2009–10 school year, there were a total of 1,917 students attending classes in Langenthal. There were 12 kindergarten classes with a total of 241 students in the municipality. Of the kindergarten students, 26.6% were permanent or temporary residents of Switzerland (not citizens) and 39.8% have a different mother language than the classroom language. The municipality had 44 primary classes and 789 students. Of the primary students, 28.6% were permanent or temporary residents of Switzerland (not citizens) and 39.9% have a different mother language than the classroom language. During the same year, there were 38 lower secondary classes with a total of 654 students. There were 19.1% who were permanent or temporary residents of Switzerland (not citizens) and 25.8% have a different mother language than the classroom language. as of 2000, there were 1,031 students in Langenthal who came from another municipality, while 172 residents attended schools outside the municipality.
Көлік
Муниципалитетте төрт теміржол станциясы бар: , , және . Біріншісі – маңызды түйін, Цюрихтің бас теміржол станциясына, , , , және Langenthal Süd Лангентал қаласының оңтүстігінде Люцернге қарай жолда орналасқан. Соңғы екеуі Aare Seeland mobil компаниясының басқаратын әртүрлі желілердегі тары жол станциялары.
The municipality has four railway stations: , , , and The first of these is a major interchange, with regular service to Zürich Hauptbahnhof, , , , , and Langenthal Süd is located south of Langenthal on the way to Lucerne. The latter two are narrow gauge stations on the various lines operated by Aare Seeland mobil.
Спорт
Қалада Швейцария лигасында ойнайтын SC Langenthal клубы бар. Олардың үй аренасы – 4500 орындыққа арналған Шорен мұз сарайы.
The city is home to the SC Langenthal which plays in the Swiss League. Their home arena is the Schoren which has a seating capacity of 4,500.