Кіріспе
Швейцария кантоны Базель-Штат немесе Базель қаласы (нем. Basel-Stadt, фр. Bâle-Ville, итал. Basilea Città) – Швейцария Конфедерациясын құрайтын 26 кантонның бірі. Ол үш муниципалитеттен тұрады, Базель астанасы болып табылады. Дәстүрлі түрде "жарты кантон" саналады, екінші жартысы – Базель-Ландшафт, оның ауылдық бөлігі. Базель-Штат – Швейцарияның ең солтүстік және ең төменгі жатқан, сондай-ақ ауданы бойынша ең кішкентай кантоны. Кантон Рейн өзенінің екі жағында орналасқан және өте тығыз халқы бар. Ең ірі муниципалитет – Базель, одан кейін Рихен және Беттинген. Базель-Штатпен шекаралас жалғыз кантон – оңтүстіктегі Базель-Ландшафт. Базель-Штаттың солтүстігінде Франция және Германия орналасқан, үш елдің шекарасы Рейннің ортасында қиылысады. Базель-Ландшафтпен бірге Базель-Штат 1501 жылы Ескі Швейцария Конфедерациясына қосылған Базель кантонының бөлігі болды. Саяси даулар мен қарулы қақтығыстар 1833 жылы кантонның бөлінуіне әкелді. Базель-Штат – Швейцарияның жетінші ірі экономикалық орталығы және жан басына шаққандағы ЖІӨ көрсеткіші бойынша ең жоғары кантон, Цуг және Женева кантондарынан асып түседі (2018 жылы). Базель қаласының тауар экспортының 94%-дан астамы химия және фармацевтика салаларына тиесілі. Өндіріс орындары көршілес Швейцархалледе орналасқандықтан, Базель Швейцарияның экспорттық өнімдерінің 20%-ын құрайды.
Basel Stadt or Basel City (; ; ; ) is one of the 26 cantons forming the Swiss Confederation. It is composed of three municipalities with Basel as the capital. It is traditionally considered a "half canton", the other half being Basel Landschaft, its rural counterpart. Basel Stadt is one of the northernmost and lowest cantons of Switzerland, and the smallest by area. The canton lies on both sides of the Rhine and is very densely populated. The largest municipality is Basel, followed by Riehen and Bettingen. The only canton sharing borders with Basel Stadt is Basel Landschaft to the south. To the north of Basel Stadt are France and Germany, with the tripoint being in the middle of the Rhine. Together with Basel Landschaft, Basel Stadt was part of the Canton of Basel, who joined the Old Swiss Confederacy in 1501. Political quarrels and armed conflict led to the partition of the canton in 1833. Basel Stadt is Switzerland's seventh largest economic centre and has the highest GDP per capita in the country, ahead of the cantons of Zug and Geneva (in 2018). In terms of value, over 94% of Basel City's goods exports are in the chemical and pharmaceutical sectors. With production facilities located in the neighbouring Schweizerhalle, Basel accounts for 20% of Swiss exports.
Тарих
Базель-Штат кантоны 1833 жылы Базельдің тарихи кантоны саяси даулар мен қарулы қақтығыстар нәтижесінде бөлінген кезде құрылды. Бұл даулардың бір бөлігі ауыл шаруашылығы аймақтарындағы халықтың құқықтарымен байланысты болды. Соның салдарынан 1833 жылғы 26 тамызда Базель қаласынан Базель-Ланд кантоны бөлініп шықты. Одан бері бірігу қозғалысы күшейді. Бұл қозғалыс 1900 жылдан кейін Базель-Ландтың көптеген аймақтарында өнеркәсіп дамығанда одан да қарқын алды. Екі жартылай кантон принцип бойынша бірігуге келісті, бірақ 1969 жылы және 2014 жылдың қыркүйегінде Базель-Ланд халқы өз тәуелсіздігін сақтау ниетімен бұл ұсынысқа қарсы дауыс берді.
География
Базель-Штудт кантоны Швейцарияның солтүстігінде орналасқан. Базель Рейннің «тізесі» деп аталатын жерде орналасқан, яғни кіші Бірсиг өзені батыстан Рейнге сол жағынан қосылатын және Рейннің өзі батысқа ағысынан солтүстікке ағысына өтетін жерде. Бұл Рейн мен Сент-Кришона арасындағы биіктік айырмашылығы бар болғаны 277 метрді құрайтын екінші жазық кантон. Беттинген, Риен және Базель қаласының бір бөлігі Рейннің шығыс жағалауында орналасқан, үш жағынан Германияның Баден-Вюртемберг штатымен шектеседі. Кантонның қалған бөлігі Рейннің батыс жағалауында жатыр. Кантонның ауданы , бұл Базель-Штудтты Швейцариядағы ең кішкентай кантон етеді. Оны кейде қала-мемлекетімен салыстырады. Базель-Штудт оңтүстікке қарай Базель-Ландшафтпен шектеседі, ол жалғыз іргелес кантон. Солтүстікке қарай Германиямен (Баден-Вюртемберг) және Франциямен (Гранд-Эст) шекаралары орналасқан. Үш ел Рейн өзенінің ортасында, Дрейлендеррек ескерткішінен шамамен 150 метр солтүстікке қарай кездеседі.
Саясат
Базель-Штадт кантоны өзінің саяси құрылымы мен әкімшілігін Базель қаласымен бөліседі. Базель-Штадт – жарты кантон. Бұл кантонның Штаттар кеңесіне тек бір өкіл жіберетінін білдіреді. Базель-Штадт кантонының астанасы – Базель қаласы. Кантонның қазіргі конституциясы 1889 жылдан бері қолданылып келеді. 1966 жылдан бастап әйелдерге дауыс беру құқығы берілді, бұл неміс тіліндегі кантон ішінде алғашқы болып жасалған қадам. Кантонның парламенті – Үлкен Кеңес, онда 100 мүше бар, олар төрт жылға сайланады. Парламентте сегіз түрлі саяси партия өкілдік етеді; ең ірі партия – 32 орынға ие Социал-демократиялық партия. Кантонның атқарушы органы (Regierungsrat) жеті мүшеден тұрады. Кантонның Массачусетс штатымен бауырластық байланысы бар.
Экономика
Базельдің экономикалық аймағы Швейцариядағы екінші ірі экономикалық орталық болып саналады, Цюрихтен кейін. Кантон үшін ең маңызды салалар – химия және фармацевтикалық өнеркәсіп. Базель қаласында көптеген көпұлтты компаниялар орналасқан, олар Базель кантондарынан, сондай-ақ Франция мен Германияның шекаралық аймақтарынан жұмыс күшін тартады. Банктік және қаржы секторы, жалпы қызмет көрсету саласы да маңызды. Шағын және орта бизнестер қалада да, екі муниципалитетте де көптеген адамдарды жұмыспен қамтиды. Кантон өз банктік секторымен және Халықаралық Есептесулер Банкісінің (Bank for International Settlements) дүниежүзілік кеңсесінің орналасқан жері ретінде белгілі. Экономикалық тұрғыдан, Германия мен Францияның көршілес аймақтары Базель-Штадт кантонының аймағынан бөлінбеген. Шекара арқылы жақсы көлік байланыстары мен жергілікті биліктің қолдауы осы байланысты жеңілдетеді. Базельдің жанындағы үш елдің (Dreiländereck) кездесетін жері туристерді тартуға көмектеседі. Бұл орын анық белгіленген және бастауыш сынып оқушылары үшін танымал саяхаттардың бірі. Карнавал Швейцарияның өзінен де, көрші елдерден де көптеген адамдарды қызықтырады. 2014 жылы Базель-Штадт кантонында 104 адам бірінші секторда жұмыс істеді (бүкіл Швейцария бойынша көрсеткіш – 3,3%). Сол жылы екінші секторда 36 441 адам, яғни жалпы жұмыс күшінің шамамен 19,0%-ы жұмыс істеді. Екінші сектордағы жұмысшылардың жартысына жуығы фармацевтикалық өнімдерді өндірумен айналысты. Үшінші секторда 154 896 адам жұмыс істеді, бұл жалпы санының 80,9%-ын құрайды, бұл ұлттық көрсеткіштен (74,9%) сәл жоғары. Үшінші сектордағы жұмыспен қамтылғандардың шамамен төрттен бірін денсаулық сақтау, білім беру және бөлшек сауда құрады. Басқа да маңызды үшінші сектор салаларына жұмысқа орналастыру (5,1%), басқару және бизнес-консалтинг (4,1%), мемлекеттік басқару (3,9%), сәулет және инженерлік кеңселер (3,7%) және қаржылық қызметтер (3,5%) кіреді.
Көлік
Базель-Мюльхауз халықаралық әуежайы бар, ол шындығында француз территориясында орналасқан, бірақ қаладан кедендік бажсыз кіруге болады. Кантон теміржол және тас жол арқылы Швейцарияның қалған бөлігімен, сондай-ақ Франция мен Германияның көршілес аймақтарымен жақсы байланысқан. Базель – Швейцарияның ірі теміржол станциясы, ол Париж және Берлин қалаларымен тікелей, жылдам пойыз қатынасында. Рейн өзенінде жүзетін кемелер үшін Базель порты бар. Бұл порт теңізге шығу мүмкіндігі жоқ Швейцария үшін өте маңызды, себебі ол елге теңізге тікелей қатынас жасауға мүмкіндік береді. Порт теміржол және автокөлік желілерімен де жақсы байланысқан.
Мәдениет
Базель карнавалы (Basler Fasnacht) – жылдың маңызды мәдени оқиғасы. Карнавал Швейцариядағы ең ірі карнавалдардың бірі және оның көптеген негізгі дәстүрлері таңғы сағат 4-те (Моргстрайх) басталып, содан кейін 72 сағат бойы үзіліссіз мерекелік шаралар өтетініне қарамастан, көптеген адамдарды тартады. Базельдегі күзгі жәрмеңке (Basler Herbstmesse) – Швейцариядағы ең үлкен жәрмеңке. Базель кантоны екі бисквитімен әйгілі. Basler Läckerli – бал, бадам, қанты бар цитрустың қабығы және Кирштен жасалған қатты бисквит, ол жыл бойына арнайы дәмді тағам ретінде танымал. Basler Brunsli бадамнан жасалады және әдетте Швейцарияның барлық аймақтарында Рождествода желінеді. Базель Messe конгресс орталығы бірнеше халықаралық шараларға қонақжай жасайды. Ең ірілері – қазіргі заманғы және заманауи өнер туындыларының көрмесі Art Basel және сағаттар мен әшекей бұйымдарының ірі көрмесі BaselWorld. Базельдің мәдени елшілері ретінде "Top Secret Drum Corps" және "Базель жігіттері хоры" танымал.