Кіріспе
Романша – Швейцарияның гало-роман тілі, негізінен Швейцарияның Гризон кантонында (Граубюнден) сөйленеді. Романша тілі 1938 жылдан бері Швейцарияның ұлттық тілі ретінде танылса, 1996 жылдан бастап неміс, француз және итальян тілдерімен қатар романша сөйлейтін азаматтармен хат алмасуда ресми тіл мәртебесіне ие болды. Бұл тіл Гризон кантонында неміс және итальян тілдерімен бірге ресми мәртебеге ие және романша тілінде сөйлейтін аймақтардағы мектептерде оқыту құралы ретінде қолданылады. Кейбір тіл білімі мамандары оны ладин және фриуль тілдерімен бірге рето-роман тілдері тобына жатқызады, бірақ бұл мәселе даулы. Романша – Рим империясының латын тілінен тараған тілдердің бірі. Біздің заманымыздың 5 ғасырында бұл тіл аталған аймақта бұрын қолданылған кельт және рет тілдерін ығыстырды. Романша тілінде осы тілдерден аз ғана сөздер сақталған. Романша тіліне неміс тілінің сөздік қоры мен морфосинтаксисі айқын әсер еткен. Ғасырлар бойы тіл қазіргі географиялық аймағына шегініп, басқа аймақтарда алеман және бавария диалектілерімен алмастырылды. Романша тіліне жатқызылатын ең ерте жазбалар 10 немесе 11 ғасырға жатады, бірақ маңызды туындылар 16 ғасырға дейін пайда болған жоқ, осы кезде бірнеше аймақтық жазба түрлері қалыптаса бастады. 19 ғасырда Швейцарияның индустриализациясы салдарынан тілдің таралу аймағы қысқарды, бірақ романша сөйлейтін халық әдеби өркендеуге ұшырап, өз тілінің құлдырауын тоқтату мақсатында тіл қозғалысын бастады. 2000 жылғы Швейцария халық санағында 35 095 адам (олардың 27 038-і Гризон кантонында тұрады) романшаны «ең жақсы меңгерген» тіл деп, ал 61 815 адам «қалыпты түрде сөйлейтін» тіл деп көрсетті. 2010 жылы Швейцария муниципалитеттердегі азаматтардың тізімін және шектеулі сандағы сауалнамаларды пайдаланатын жылдық бағалау жүйесіне көшті. 2019 жылы 40 074 швейцариялық тұрғын негізгі тілі ретінде романшада сөйлесе, 2017 жылы Гризон кантонының 28 698 тұрғыны (халықтың 14,7%) оны негізгі тілі ретінде қолданды. Романша тілі бес түрлі аймақтық диалект топтарына бөлінеді (Сурсильван, Валладер, Путер, Сурмиран және Суцильван), олардың әрқайсысының өз стандартталған жазба тілі бар. Бұған қоса, 1982 жылы «Руманш Грищун» деп аталатын жалпыаймақтық нұсқа енгізілді, ол романша сөйлейтіндер арасында әртүрлі пікір тудырды.
a specific language
Romansh is a Gallo Romance language spoken predominantly in the Swiss canton of the Grisons (Graubünden). Romansh has been recognized as a national language of Switzerland since 1938, and as an official language in correspondence with Romansh speaking citizens since 1996, along with German, French, and Italian. It also has official status in the canton of the Grisons alongside German and Italian and is used as the medium of instruction in schools in Romansh speaking areas. It is sometimes grouped by linguists with Ladin and Friulian as the Rhaeto Romance languages, though this is disputed. Romansh is one of the descendant languages of the spoken Latin language of the Roman Empire, which by the 5th century AD replaced the Celtic and Raetic languages previously spoken in the area. Romansh retains a small number of words from these languages. Romansh has also been strongly influenced by German in vocabulary and morphosyntax. The language gradually retreated to its current area over the centuries, being replaced in other areas by Alemannic and Bavarian dialects. The earliest writing identified as Romansh dates from the 10th or 11th century, although major works did not appear until the 16th century, when several regional written varieties began to develop. During the 19th century the area where the language was spoken declined due to the industrialization of Switzerland, but the Romansh speakers had a literary revival and started a language movement dedicated to halting the decline of their language. In the 2000 Swiss census, 35,095 people (of whom 27,038 live in the canton of the Grisons) indicated Romansh as the language of "best command", and 61,815 as a "regularly spoken" language. In 2010, Switzerland switched to a yearly system of assessment that uses a combination of municipal citizen records and a limited number of surveys. In 2019, there were 40,074 Swiss residents who primarily spoke Romansh; in 2017, 28,698 inhabitants of the canton of the Grisons (14.7% of the population) used it as their main language. Romansh is divided into five different regional dialect groups (Sursilvan, Vallader, Putèr, Surmiran, and Sutsilvan), each with its own standardized written language. In addition, a pan regional variety called Rumantsch Grischun was introduced in 1982, which is controversial among Romansh speakers.
Диалектілері
Романш тілінде өте жақын диалекттер тобы бар, олар көбінесе бес түрлі нұсқаға бөлінеді, олардың әрқайсысы стандартталған форманы қалыптастырған. Бұл аймақтық стандарттар романш тіліндегі жергілікті сөйлеу тілдерінен ажырату үшін идиомалар деп аталады, ал олар диалекттер деп аталады. Бұл диалекттер нақты шекараларсыз диалекттік континуумды құрайды. Тарихи тұрғыдан үздіксіз сөйлеу аймағы болған бұл континуум қазір неміс тілінің таралуымен үзіліске ұшырады, сондықтан романш тілі қазір географиялық тұрғыдан кем дегенде екі бір-біріне жақын емес бөлікке бөлінген. Сурсильван (Сурсильван: ; Сурсельва аймағының атынан шыққан, ол өз кезегінде sur "жоғарыда" және selva "орман" сөздерінен құралған) – Vorderrhein (Сурсильван: Rein Anteriur) аңғарында, Лумнезия, Фоппа және Кади сияқты жерлерде сөйленеді. Бұл ең көп таралған нұсқа, оның тарихи аймағында 17 897 адам немесе 54,8% (Имбоден/Плаунды қоса алғанда, онда сурсильван тілінде жазылады, бірақ сутсильван тілінде сөйлейді, сурсильван тілінде сөйлейтін Флимс/Флемді қоспағанда) романш тілін тұрақты қолданылатын тіл ретінде атайды (2000 жылғы Швейцария халық санауы). Сутсильван (Sutsilvan, Rumantsch Grischun: sutsilvan; Vallader: suotsilvan; Putèr: suotsilvaun; sut "төмен" және selva "орман" сөздерінен шыққан) – Шамс/Шонс, Домлеск/Тумлеастга және Хайнценберг/Мантонияны қоса алғанда, Артқы Рейн (Sutsilvan: Ragn Posteriur) аңғарында сөйленеді. Имбоден/Плаунда, сурсильван тілінде сөйлейтін Флимс/Флемді қоспағанда, сутсильван тілінде сөйлейді, бірақ сурсильван тілінде жазады. Сутсильван – романш тілінің ең аз таралған нұсқасы, оның тарихи аймағында (Имбоден/Плаунды қоспағанда) 1111 адам немесе 15,4% романш тілін тұрақты қолданылатын тіл ретінде атайды. Ол 20 ғасырдың басынан бері тарихи аймағының көп бөлігінде жойылды. Сурмиран (Surmiran: surmiran; sur "жоғарыда" және meir "қабырға" сөздерінен шыққан) – Гелгия және Альбула/Альвра аңғарларында, Сурсес және Сусес сияқты жерлерде сөйленеді. 2000 жылғы халық санауында романш тілі тарихи Сурмиран жазу аймағында 3038 адам (44%) тұрақты қолданылатын тіл ретінде атады. Путер (романш: Putèr; бәлкім, бастапқыда "қайнатпа" сөзінен алынған лақап аты, яғни "қайнатпа жеушілер") – Жоғарғы Энгадинде (Путер және Валладер: Engiadin'Ota), сондай-ақ Зернездегі Брайль ауылында сөйленеді, бірақ олар Валладер тілінде жазады. 2000 жылғы халық санауында романш тілі Жоғарғы Энгадин мен Бергюн Филисурда 5497 адам (30%) тұрақты қолданылатын тіл ретінде атады (Путер жазылады, бірақ Путер емес диалектте сөйленеді). Валладер (Валладер: ; val "долина" сөзінен шыққан) – Төменгі Энгадинде (Валладер және Путер: Engiadina Bassa) сөйленеді, Путер тілінде сөйлейтін Брайльді қоспағанда – олар Валладер тілінде жазады, – және Вал Мюстаирде. Бұл романш тілінің екінші ең көп таралған нұсқасы, 2000 жылғы халық санауында Төменгі Энгадин мен Вал Мюстаирде 6448 адам (79,2%) романш тілін тұрақты қолданылатын тіл ретінде атады. Осы бес негізгі диалекттен басқа, көбінесе тағы екі қосымша нұсқаны ажыратады. Бірі – Вал Мюстаир диалектісі, ол Валладермен тығыз байланысты, бірақ көбінесе жеке Жауер деп аталады (романш: jauer; жеке есімдік jau "Мен", яғни "jau айтушылар"). Тюжец және Вал Медель диалектілері сирек ажыратылады, олар Сурсильваннан айтарлықтай ерекшеленеді және Туатчин деп аталады. Сонымен қатар, 1982 жылы жалпы аймақтық қолдану үшін арналған стандартталған Rumantsch Grischun нұсқасы енгізілді. Вал Брегалья диалектісі әдетте ломбард тілінің бір түрі болып саналады, ал сөйлейтіндер өздерінің жазба тілі ретінде итальян тілін қолданады, тіпті диалект көршілес Путер диалектісімен көптеген ерекшеліктерді бөлісе алса да. Бұл нұсқалар әр ауылдан келесісіне шағын өзгерістермен континуум құрағандықтан, романш диалектілерінің тікелей ішкі топтастырылуы жоқ. Романш тілінің аймағын ең жақсы батыстағы Сурсильван және шығыстағы Энгадин диалектілерінен тұрады деп сипаттауға болады, олардың арасында өтпелі аймақ құрайтын Сутсильван және Сурмиран. Энгадин нұсқалары Путер және Валладер көбінесе Ладин (ладин, Sursilvan, Surmiran және Rumantsch Grischun: ; Sutsilvan: ladegn) деп аталатын бір ерекше нұсқа ретінде аталады, оны Италияның Доломит тауларында ладин деп аталатын жақын туысқан тілмен шатастыруға болмайды. Сутсильван және Сурмиран кейде Орталық романш (rm. Грисчун орталық) деп топтастырылады, содан кейін Сурсильванмен бірге "Рейн романш" (неміс тілінде "Rheinischromanisch") болып топтастырылады. Рейн нұсқаларын Ладиннен ажырататын бір ерекшелік – Ладин тіліндегі дөңгеленген алдыңғы дауыстылардың (ü және ö) сақталуы, олар басқа диалекттерде дөңгеленбеген, мысалы, ладин, Сурсильван, Сурмиран meir "қабырға" немесе ладиннен Рейнге "ірімшік". Тағы бір ерекшелігі – латын тіліндегі CT дыбысының дамуы, ол Рейн нұсқаларында /tɕ/ түріне айналды, мысалы détg "деді" немесе fatg "істеді", ал Ладинде /t/ түріне айналды (dit және fat). Дегенмен, Сурсильванды Орталық романштан ажырататын ерекшелік – /a/ алдындағы латын тіліндегі /k/ дыбысының палаталдану деңгейі, ол Сурсильванда сирек кездеседі, бірақ басқа нұсқаларда көптеген жағдайларда кездеседі.
Романш диалектілері әрқашан өзара түсіністі бола бермейді. Әсіресе Сурсильван және Ладин тілінде сөйлейтіндер бастапқыда бір-бірін түсіне алмайды. Сөйлейтіндер көбінесе өзінің аймақтық диалектісімен ғана танысатындықтан, көптеген адамдар бейтаныс диалектілерді түсінуге тырыспайды және басқа нұсқаларды қолданушылармен швейцарлық неміс тілінде сөйлеуді жөн көреді. Романш тіліндегі ортақ біртүзілгілік зиялылық айналымдардан тыс жерлерде кеңінен таралмаған, бірақ бұл жас ұрпақ арасында өзгеруде.
Шығуы мен дамуы қазіргі заманға дейін
Романш тілі — римдік сарбаздардың, саудагерлердің және шенеуніктердің біздің заманымызға дейінгі 15 жылы Гризон аймағын басып алғаннан кейін осы аймаққа әкелген латын тілінен пайда болған. Оған дейін жергілікті тұрғындар кельт және раэтик тілдерінде сөйлеген. Бұл тілдердің іздері көбінесе топонимдерде, соның ішінде Цхлин, Скуол, Савогнин, Глион, Брейль/Бригельс, Бриенц/Бринзаулс, Пуртенза және Трун сияқты ауылдардың аттарында сақталған. Сонымен қатар, романш тілінде латын тілінен бұрынғы аз ғана сөздер сақталған, олар негізінен Альп тауларына тән жануарлар, өсімдіктер және геологиялық ерекшеліктерге қатысты, мысалы, *камуч* – «шамус», *грава* – «жартас құлауы». Раэтияны басып алғаннан кейін кельт және раэтик тұрғындарының қаншалықты жылдам римдіктерге айналғаны белгісіз. Кейбір тіл білімі мамандары бұл аймақтың римдіктер басып алғаннан кейін тез арада римдіктерге айналғанын болжайды, ал басқалары бұл процестің 4 немесе 5 ғасырға дейін аяқталмағанын айтады, сол кезде германдық тайпалардың шабуылынан қашу үшін солтүстіктен келген кельттер оңтүстікке қашты. Бұл процесс, әрине, аяқталды және римдіктерге дейінгі тілдер 5–6 ғасырларда жойылды, Раэтия Остготтар патшалығының құрамына кірген кезде. 537 жылы шамамен Остготтар Раэтия Прима провинциясын франк империясына тапсырды, ол жергілікті билеушілермен жалғасты. Алайда, соңғы Викторид билеушісі, епископ Телло қайтыс болғаннан кейін, шамамен 765 жылы Карл Великий аймақты басқаруға германдық герцогты тағайындады. Сонымен қатар, Чур епархиясы (Шизмаға дейінгі) Рим католик шіркеуі 843 жылы Милан архиепархиясынан Майнц епархиясына көшірілді. Бұл мәдени бағдардың неміс тілді солтүстікке қарай бұрылуына әкелді, әсіресе билеуші элита енді негізінен неміс тілділерден тұрды. Ол кезде романш тілінде сөйлейтіндер саны әлдеқайда көп болды, тіл қазіргі Гларс және Санкт-Галлен кантондарына дейін, солтүстік-батыста Валензеге, солтүстік-шығыста Рути және Альпілік Рейн аңғарына дейін тараған. Шығыста қазіргі Воральбергтің кейбір бөліктерінде, сондай-ақ Тирольдің кейбір бөліктерінде романш тілінде сөйлеген. 12 ғасырда «Төменгі Раэтия» деп аталған солтүстік аймақтарда неміс тілі таралды, ал 15 ғасырда Санкт-Галленнің Рейн аңғары мен Валлензе көлінің маңындағы аймақтарда толығымен неміс тілі таралды. Бұл тілдік өзгеріс ұзақ және кезең-кезеңімен жүрді, үлкен орталық қалалар бірінші болып неміс тілін қабылдады, ал олардың шеткі аймақтары романш тілінде ұзақ сөйледі. Неміс тіліне көшуге жергілікті неміс тілді элиталардың және солтүстіктен келген неміс тілді иммигранттардың ықпалы себеп болды, ал төменгі және ауылдық топтар романш тілін ұзақ сақтады. Сонымен қатар, 1270 жылдардың шамасында неміс тілді вальзерлер романш тілінде сөйлейтін орталық аймақтағы сирек қоныстанған немесе қоныстанбаған аймақтарға қоныстанды. Вальзерлер кейде романш тілінде сөйлейтін аймақтарға кеңейе бастады, содан кейін олар көбінесе неміс тілінде сөйлейтін болды, мысалы, Давос, Шанфигг, Пратигау, Шамс және Валендас, олар 14 ғасырда неміс тілінде сөйлейтін болды. Сирек жағдайларда бұл вальзерлік елді мекендер ақырында романш тілінде сөйлейтін көршілерімен ассимиляцияланды; мысалы, Оберхабштейн, Медель және Туйетш Сюрсельва аймағында. Чурдың германизациясы ұзақ мерзімді салдарларға әкелді. Қала бұрыннан-ақ романш тілінің мәдени орталығы болғанына қарамастан, Чур епархиясының астанасында сөйленетін тіл 15 ғасырға дейін романш тілі болып қала берді. 1465 жылы қаланы іс жүзінде жойған өрттен кейін, зақымдануды жөндеуге көмекке шақырылған көптеген неміс тілінде сөйлейтін қолөнершілер осында қоныстанды, бұл неміс тілін көпшілік тілге айналдырды. 1571–72 жылдары жазылған хроникада Дюрих Чиампелл шамамен жүз жыл бұрын Чурда романш тілінде сөйленгенін, бірақ содан бері неміс тіліне тез жол бергенін және қазір қала тұрғындары оны қатты бағаламайтынын айтады. Көптеген тіл білімі мамандарының пікірінше, тілдің неміс тіліне берілуі маңызды оқиға болды. Мысалы, Сильвия Освальдтың айтуынша, бұл дәл сол кезде болды, бұл кезде баспа машинасының пайда болуы романш тілінің диалектісін қабылдауға әкелуі мүмкін еді. Алайда, Яхен Курдин Аркуинт сияқты басқа тіл білімі мамандары бұл көзқарасқа күмәндана отырып, әр түрлі романш тілінде сөйлейтін аймақтар әлі де өздерінің жеке жазба стандарттарын дамытқан болар еді деп санайды. Оның орнына, 16 ғасырда романш тілінің бірнеше аймақтық түрлері пайда бола бастады. Джан Траверс романш тіліндегі алғашқы сақталған туындысын, *Путер* диалектінде жазылған *Муссо соғысы туралы жырды* жазды. 1527 жылы жазылған бұл эпикалық поэма Траверстің өзі қатысқан алғашқы Муссо соғысын сипаттайды. Траверс сонымен қатар көптеген библиялық пьесаларды романш тіліне аударды, бірақ олардың көптеген атаулары ғана сақталған. Басқа ерте автор, Джакем Бифрун, сонымен қатар *Путер* тілінде жазды, 1552 жылы романш тіліндегі алғашқы басылған кітапты, катехизисті жариялады. 1560 жылы ол Жаңа өсиетті аударды: *L'g Nuof Sainc Testamaint da nos Signer Jesu Christ*. Екі жылдан кейін, 1562 жылы, Энгадиннен келген тағы бір автор, Дюрих Чиампель *Vallader* диалектінде жазылған *Cudesch da Psalms* жинағын жариялады. Бұл ерте туындылар жақсы жазылған және авторлардың тілдің үлкен қорын қолдануға мүмкіндігі болғанын көрсетеді, бұл жаңа тілдегі алғашқы жазбалар үшін күтпеген нәрсе. Осы себепті тіл білімі маманы Рикарда Ливер бұл жазбалар әкімшілік және құқықтық жағдайларда романш тілін қолданудың бұрынғы дәстүріне негізделгенін болжайды, оның ешқандай дәлелі сақталмаған. Алғы сөздерінде авторлар романш тілінде жазудың жаңалығына жиі сіңіп, романш тілінде жазуға болмайтын тіл деген жалпы пікірге тоқталады. Сюрсильван және Сутсильван диалектіндегі алғашқы жазбалар 17 ғасырда пайда болды. Энгадиндегідей, бұл ерте туындылар көбінесе діни тақырыптарға, әсіресе протестанттар мен контрреформаторлар арасындағы күреске бағытталған. Даниел Бонифачи бұл санаттағы сақталған алғашқы туындыны, 1601 жылы Сутсильван диалектінде жазылған *Curt mussameint dels principals punctgs della Christianevla Religiun* катехизисін жариялады. 1615 жылы жарық көрген екінші басылымы Сюрсильванға жақын, ал Сутсильван жазбалары 20 ғасырға дейін қайтадан пайда болмайды. 1611 жылы Стефан Габриэль жазған *Igl Vêr Sulaz da pievel giuvan* («Жас адамдардың нағыз қуанышы») протестант жастарына арналған діни нұсқаулар сериясы жарық көрді. Төрт жылдан кейін, 1615 жылы, католик катехизисі *Curt Mussament* жауап ретінде жарық көрді, оны Жон Антони Кальвенцано жазды. Стефан Габриэльдің ұлы Лучи Габриэль 1648 жылы Сюрсильван тіліне Жаңа өсиеттің алғашқы аудармасын жариялады. Библияның толық аудармасы, *Bibla da Cuera*, 1717–1719 жылдар аралығында жарық көрді. Сюрсильван диалектісінің екі жеке жазба түрі болды, бірі Иланц маңындағы мәдени орталығы бар протестанттар қолданды, екіншісі Дизентис аббаттығының орталығы болған католиктер қолданды. Энгадин диалектісі де екі түрде жазылған: Жоғарғы Аңғардағы Путер және Төменгі Аңғардағы Валладиер. Сутсильван аймақтары протестант Сюрсильван түрін қолданды немесе жазба тілі ретінде неміс тілін қолданды. Сурмиран аймағы 18 ғасырдың басында өзінің түрін дамыта бастады, 1703 жылы катехизис жарық көрді, бірақ 20 ғасырға дейін католик Сюрсильван түрі немесе Путер көбінесе қолданылды. 16 ғасырда романш және неміс тілдері арасындағы тілдік шекара көбінесе орнықты және 19 ғасырдың соңына дейін өзгеріссіз қалды. Осы кезеңде неміс тіліне ауысқан оқшауланған аймақтар болды.
In response however, the editor of the newspaper added that: According to the testimony of experienced and vigilant language teachers, while the one who is born Romansh can easily learn to understand these languages and make himself understood in them, he has great difficulties in learning them properly, since precisely because of the similarity, he mixes them so easily with his own bastardized language. [ ] in any case, the conveniences named should hold no weight against all the disadvantages that come from such an isolated and uneducated language. According to Mathias Kundert, this quote is a good example of the attitude of many German speakers towards Romansh at the time. According to Mathias Kundert, while there was never a plan to Germanize the Romansh areas of Grisons, many German speaking groups wished that the entire canton would become German speaking. They were careful however, to avoid any drastic measures to that extent, in order not to antagonize the influential Romansh minority. The decline of Romansh over the 20th century can be seen through the results of the Swiss censuses. The decline in percentages is only partially due to the Germanization of Romansh areas, since the Romansh speaking valleys always had a lower overall population growth than other parts of the canton. + Number of Romansh speakers in the Grisons 1803–1980 year Romansh (absolute number) Romansh % German % Italian %180336,700185042,43947.2%39.5%13.3%188037,79439.8%46.0%13.7%190036,47234.9%46.7%16.8%192039,12732.7%51.2%14.8%194140,18731.3%54.9%12.8%196038,41426.1%56.7%16.1%198036,01721.9%59.9%13.5%
Starting in the mid 19th century however, a revival movement began, often called the "Rhaeto Romansh renaissance". This movement involved an increased cultural activity, as well as the foundation of several organizations dedicated to protecting the Romansh language. In 1863, the first of several attempts was made to found an association for all Romansh regions, which eventually led to the foundation of the Società Retorumantscha in 1885. In 1919, the Lia Rumantscha was founded to serve as an umbrella organization for the various regional language societies. Additionally, the role of Romansh in schooling was strengthened, with the first Romansh school books being published in the 1830s and 1840s. Initially, these were merely translations of the German editions, but by the end of the 19th century teaching materials were introduced which took the local Romansh culture into consideration. Additionally, Romansh was introduced as a subject in teacher's college in 1860 and was recognized as an official language by the canton in 1880. Around the same time, grammar and spelling guidelines began to be developed for the regional written dialects. One of the earliest was the Ortografia et ortoëpia del idiom romauntsch d'Engiadin'ota by Zaccaria Pallioppi, published in 1857. For Sursilvan, a first attempt to standardize the written language was the Ortografia gienerala, speculativa ramontscha by Baseli Carigiet, published in 1858, followed by a Sursilvan German dictionary in 1882, and the Normas ortografias by Giachen Caspar Muoth in 1888. Neither of these guidelines managed to gather much support however. At the same time, the Canton published school books in its own variety. Sursilvan was then definitely standardized through the works of Gion Cahannes, who published Grammatica Romontscha per Surselva e Sutselva in 1924, followed by Entruidament devart nossa ortografia in 1927. The Surmiran dialect had its own norms established in 1903, when the Canton agreed to finance the school book Codesch da lectura per las scolas primaras de Surmeir, though a definite guideline, the Normas ortograficas per igl rumantsch da Surmeir, was not published until 1939. In the meantime, the norms of Pallioppi had come under criticism in the Engadine due to the strong influence of Italian in them. This led to an orthographic reform which was concluded by 1928, when the Pitschna introducziun a la nouva ortografia ladina ufficiala by Cristoffel Bardola was published. A separate written variety for Sutsilvan was developed in 1944 by Giuseppe Gangale. Around 1880, the entire Romansh speaking area still formed a continuous geographical unit. But by the end of the century, the so called "Central Grisons language bridge" began to disappear. From Thusis, which had become German speaking in the 16th/17th century, the Heinzenberg and Domleschg valleys were gradually Germanized over the next decades. Around the turn of the century, the inner Heinzenberg and Cazis became German speaking, followed by Rothenbrunnen, Rodels, Almens, and Pratval, splitting the Romansh area into two geographically non connected parts. In the 1920s and 1930s the rest of the villages in the valley became mainly German speaking, sealing the split. In order to halt the decline of Romansh, the Lia Rumantscha began establishing Romansh day care schools, called Scoletas, beginning in the 1940s with the aim of reintroducing Romansh to children. Although the Scoletas had some success – of the ten villages where Scoletas were established, the children began speaking Romansh amongst themselves in four, with the children in four others acquiring at least some knowledge of Romansh – the program ultimately failed to preserve the language in the valley. A key factor was the disinterest of the parents, whose main motivation for sending their children to the Scoletas appears to have been that they were looked after for a few hours and given a meal every day, rather than an interest in preserving Romansh. The other factor was that after entering primary school, the children received a few hours a week of Romansh instruction at best. As a result, the last Scoletas were closed in the 1960s with the exception of Präz, where the Scoleta remained open until 1979. In other areas, such as the Engadine and the Surselva, where the pressure of German was equally strong, Romansh was maintained much better and remained a commonly spoken language. According to the linguist Mathias Kundert, one important factor was the different social prestige of Romansh. In the Heinzenberg and Domleschg valleys, the elite had been German speaking for centuries, so that German was associated with power and education, even though most people did not speak it, whereas Romansh was associated with peasant life. In the Engadine and the Surselva by contrast, the elite was itself Romansh speaking, so that Romansh there was "not only the language spoken to children and cows, but also that of the village notable, the priest, and the teacher." Additionally, Romansh schools had been common for several years before German had become a necessity, so that Romansh was firmly established as a medium of education. Likewise, in the Upper Engadine, where factors such as increased mobility and immigration by German speakers were even stronger, Romansh was more firmly established as a language of education and administration, so that the language was maintained to a much greater extent. In the Central Grisons, by contrast, German had been a central part of schooling since the beginning, and virtually all schools switched entirely to German as the language of instruction by 1900, with children in many schools being punished for speaking Romansh well into the 1930s.
Руманш Грищун
Романша тіліне бірыңғай жазба тіл құруға жасалған алғашқы әрекеттердің қатарында 1867 жылы Джан Антони Бюлердің «Романш фюзионауы» және 1958 жылы Лизза Уффердің «Интерруманш» тілдері болды. Екеуі де көп қолдау таппады, ал оларды жасағандар ғана белсенді түрде қолданды. Осы аралықта романш қозғалысы әртүрлі аймақтық нұсқаларды қолдауға тырысып, бес нұсқаның біртіндеп жақындасуын «avischinaziun» деп атады. 1982 жылы Лия Руманшаның сол кездегі хатшысы, социолингвист де, жалпыаймақтық нұсқаны жобалау жобасын бастады. Сол жылы тіл білімі маманы Генрих Шмид Лия Руманшаға осы стандартты тілдің ережелері мен нұсқауларын «Руманш Грищун» (Rumantsch Grischun: rumantsch grischun) деген атпен ұсынды. Шмидтің тәсілі әртүрлі диалекттерді сөйлейтін адамдар үшін мүмкіндігінше қабылданатын тілді жасауға бағытталды. Бұл үшін үш ең күшті нұсқада – Сурсильван, Валладер және Сурмиранда кездесетін формалар таңдалды (Путерде Сурмираннан көп сөйлейтін адамдар бар, бірақ оны сол аймақтағы халықтың аз бөлігі қолданады). Жаңа стандартты әзірлеуді Швейцарияның Ұлттық қоры қолдады және Джордж Дармс пен Анна Алис Дацци Гросс басшылығымен жас романш тіл білімі мамандары тобы жүзеге асырды. Содан кейін Лия Руманша «Руманш Грищун» тілін халыққа таныстыра бастады, ол негізінен тек неміс тілі қолданылатын салаларға – ресми құжаттар мен нысандарға, билбордтар мен жарнамаларға енгізілетінін мәлімдеді. 1984 жылы бас ұйым Лия Руманшаның делегаттарының жиналысы Гризонның романш тілінде сөйлейтін барлық аймақтарына арналған сөздерінде жаңа стандартты тілді қолдану туралы шешім қабылдады. «Руманш Грищун» бастапқыда тек институттардың шешімі бойынша іске асырылды. 1986 жылы федералды әкімшілік бір мәтін үшін «Руманш Грищун» тілін қолдана бастады. Алайда сол жылы бірнеше беделді тұлғалар «Руманш Грищун» тілін енгізуді сынады. Сол кездегі кантондық үкімет президенті Донат Кадруви Лия Руманша мәселені күштеп шешуге тырысатынын мәлімдеді. Романш жазушысы Тео Кандинас да бұл мәселе бойынша қоғамдық пікірталасқа шақырды, «Руманш Грищун» тілін «апат» және «өлім соққысы» деп атады, ал оның енгізілуі «Романш Кристаллнахты» болды, осылайша бірнеше жылға созылған өте эмоционалды және қайғылы пікірталас басталды. Келесі жылы Кандинас «Рубадурс Гармадис» атты тағы бір мақала жариялады, онда «Руманш Грищун» тілінің жақтаушыларын романш ауылына шабуыл жасап, романш мәдени мұрасын қорлаған, жойған және өртеп жіберген нацистік қарақшылармен салыстырды. Жақтаушылар қарсыластарды өте консервативті және тар ойлы Сурсильвандықтар мен ХДП саясаткерлерінің шағын тобы деп атады. Пікірталаста метафоралар көп қолданылды, қарсыластар «Руманш Грищун» тілін «сынақ түтігі» немесе «кастрацияланған тіл» деп сипаттады. Олар бұл – жасанды және тұқымсыз жаратылыс, оған дәстүрлі диалекттерге қарағанда, жүрек пен жан жоқ деп дәлелдеді. Ал жақтаушылары романш халқын «жаңа туғанды» өсіруге шақырды, романш жазушысы Урсицин Дерунгс «Руманш Грищун» тілін «lungatg virginal» – «ұрық тіл» деп атады, оны енді азғырып, гүлденген әйелге айналдыру керек еді. «Руманш Грищун» тіліне қарсылық 1990 жылғы Швейцарияда өткен халық санағынан да көрінді, онда кейбір муниципалитеттер «Руманш Грищун» тілінде сауалнамаларды таратудан бас тартып, оның орнына неміс тіліндегі нұсқасын сұрады. Романш тілінде сөйлейтін халықтың пікірін зерттеуден кейін Гризон үкіметі 1996 жылы барлық романш тілінде сөйлейтіндерге арналғанда «Руманш Грищун» тілін қолдануға, бірақ бір аймаққа немесе муниципалитетке арналғанда аймақтық нұсқаларды қолдануды жалғастыруға болатындығын шешті. Мектептерде «Руманш Грищун» тілі аймақтық диалекттерді алмастырмайды, тек пассивті түрде оқытылады. Компромисті екі тарап та негізінен қабылдады. 1999 жылы «Халтингер тұжырымы» деп аталатын қосымша ұсыныс, сондай-ақ, аймақтық нұсқалар романш мектептерінің негізі болып қалуы керек, ал «Руманш Грищун» тілі орта мектепте және жоғары мектепте енгізілуі керек еді. Гризон үкіметі «Руманш Грищун» тілін ресми тіл ретінде нығайту шараларын қолға алды. Кантондық конституцияда Сурсильван және Энгадин тілдері сайлау бюллетеньдерінде нақты аталғандықтан, тиісті бапқа өзгерту енгізу үшін референдум өткізілді. 2001 жылдың 10 маусымында өткен референдумда 65% дауыс берді. «Руманш Грищун» тілінің қарсыластары Рената Корей және Маттиас Грюнерт, егер тек 30% -дан кем емес романш тілінде сөйлейтін муниципалитеттер қарастырылса, референдум 51% -ға дейін қабылданбайды деп айтады. Олар бұл нәтижені романш азшылығы кантонның неміс тілінде сөйлейтін көпшілігімен басылып қалғаны деп түсіндіреді. 2003 жылы үлкен саясаттағы өзгеріс болды, сол кезде кантондық үкімет бірқатар шығындарды қысқарту туралы ұсыныс жасады, оның ішінде 2006 жылдан бастап жаңа романш оқу материалдары тек «Руманш Грищун» тілінде жарияланады, бұл аймақтық нұсқаларды оқу тілі ретінде жоюға әкеледі. Кантондық парламент 2003 жылдың тамызында бұл шараны қабылдады, тіпті мерзімін 2005 жылға жылдырды. Бұл шешім күшті қарсылыққа ұшырады, әсіресе Энгадинде, онда мұғалімдер бұл шараға қарсы 4300-ден астам қол жинады, содан кейін «Руманш Грищун» тілін қолдаған көптеген адамдардың да арасында 180-ге жуық романш жазушылары мен мәдени қайраткерлері қол қойған екінші петиция жасалды, бірақ оны оқу тілі ретінде енгізуге қарсы болды. Қарсыластар романш мәдениеті мен ұлттық ерекшелігі аймақтық нұсқалар арқылы берілетінін, ал «Руманш Грищун» тілі романш тілін күшейте бермей, әлсірететінін, мүмкін неміс тіліндегі мектептерге ауысуға және романш аймақтарының жедел неміс тілдесуіне әкелетінін айтты. Кантондық үкімет бұл мәселені тағы да талқылаудан бас тартып, 2004 жылдың желтоқсанында «Руманш Грищун» тілін оқу тілі ретінде енгізудің үш қадамдық жоспарына келісті, муниципалитеттерге өздері қашан ауысатынын таңдауға рұхсат берді. Алайда аймақтық нұсқаларда жаңа оқу материалдарын жарияламау туралы шешім күшінде қалды, соның салдарынан «Руманш Грищун» тілін енгізуден бас тартқан муниципалитеттерде не болады деген сұрақ туды, өйткені оқу тілі Гризон муниципалитеттерімен шешіледі. Энгадин мұғалімдері бұл шешімге ашуланып, ал Сурмей мұғалімдері көбінесе қанағаттанды. Сурсельвадан аз пікірлер естілді, ол бақылаушының көзқарасына байланысты қолдау немесе бас тарту ретінде түсіндірілді. 2007–2008 жылдары 23 «пионерлік муниципалитет» (Lantsch/Lenz, Brienz/Brinzauls, Tiefencastel, Alvaschein, Mon, Stierva, Salouf, Cunter, Riom Parsonz, Savognin, Tinizong Rona, Mulegns, Sur, Marmorera, Falera, Laax, Trin, Müstair, Santa Maria Val Müstair, Valchava, Fuldera, Tschierv және Lü) «Руманш Грищун» тілін 1-сыныпта оқу тілі ретінде енгізді, содан кейін келесі жылы тағы 11 (Ilanz, Schnaus, Flond, Schluein, Pitasch, Riein, Sevgein, Castrisch, Surcuolm, Luven және Duvin) және 2009–2010 жылдары тағы 6 (Sagogn, Rueun, Siat, Pigniu, Waltensburg/Vuorz және Andiast) енгізді. Алайда басқа муниципалитеттер, соның ішінде бүкіл Энгадин және Сурсельваның көп бөлігі өздерінің аймақтық нұсқаларын қолдануды жалғастырды. Кантондық үкімет «Руманш Грищун» тілін енгізуді…
Швейцариядағы ресми мәртебе және тіл саясаты
Швейцарияда ресми тілдерді қолдану "аумақтық принцип" бойынша жүзеге асырылады: кантондық заң қай бөлігінде төрт ұлттық тілдің қайсысының ресми мәртебеге ие екенін анықтайды. Тек федералдық басқару ғана төрт тілде ресми түрде қолданылады. Романш тілі федералдық деңгейде ресми тіл, Гризон кантонының үш ресми тілінің бірі, сондай-ақ кантонның түрлі аудандары мен көптеген муниципалитеттерінде жұмыс тілі болып табылады.
Федералды деңгейдегі ресми мәртебе
1848 жылғы алғашқы швейцариялық конституцияда, сондай-ақ 1872 жылғы кейінгі түзетуде романш тіліне ешқандай сілтеме жасалмаған, және сол кезде ол Гризон кантонының жұмыс тілі де болмаған. 1872 жылы федералды үкімет конституцияны романш тілінің екі нұсқасы – Сурсильван және Валладер тілдеріне аударуды қаржылады, бірақ бұл аудармалар заң күшіне енбеген. 1938 жылы өткен референдумнан кейін романш тілі Швейцарияның ұлттық тілі деп жарияланды. Бірақ, «ұлттық тілдер» мен «ресми тілдер» арасында ерекшелік енгізілді. Ұлттық тіл мәртебесі көбінесе символдық сипатта болды, ал ресми құжаттарда тек ресми тілдер ғана қолданылуға тиіс болды, бұл мәртебе неміс, француз және итальян тілдеріне берілді. Романш тілінің төртінші ұлттық тіл ретінде мойындалуы, Екінші дүниежүзілік соғысқа дейін Швейцарияның көпұлтты мемлекет екенін көрсетуге бағытталған «Рухани қорғаныс» аясында жақсы түсіндіріледі. Бұдан өзге, бұл итальяндық ұлтшылдардың романш тілін итальян тілінің диалектісі деп танып, Гризон аймағының бір бөлігіне талап ету әрекеттерін жоққа шығаруға да септі. Лия Руманша басқаратын романш тілі қозғалысы, ұлттық, бірақ ресми емес тіл мәртебесіне көбінесе қанағаттанды. Олардың сол кездегі мақсаты – романш тіліне ресми құжаттарда нақты қолданылмаса да, символдық «тұру құқығын» қамтамасыз ету болды. Дегенмен, бұл мәртебе де кемшіліктерімен келді. Мысалы, романш тілінде сөйлейтін ата-аналар өз балаларын неміс немесе итальян тіліндегі романш есімдерімен тіркеуге мәжбүр болды. 1984 жылға дейін Гризон кантонына корпоративтік тізіліміне романш тілінде жазбалар енгізбеу туралы бұйрық берілді. Швейцария Ұлттық банкі алғаш рет 1956 жылы, жаңа серия енгізілген кезде, банкноттарына романш тілін қосуды жоспарлады. Бірақ Лия Руманша ішіндегі дауларға байланысты – банкноттарда Сурсильван нұсқасы «Banca nazionala svizra» немесе Валладер нұсқасы «Banca naziunala svizzra» көрсетілуі керек пе – банкноттар ақырында француз және неміс тілдерімен қатар екі рет итальян тілінде жарық көрді. 1976/77 жылдары жаңа банкноттар енгізілген кезде, екі ірі нұсқаның арасындағы келісімге қол жеткізілді және романш тілінде «Banca naziunala svizra» деп жазылған нұсқа қосылды, ал банкноттардағы сандар Сурмиран тілінде басылды. 1996 жылдың 10 наурызында өткен референдумнан кейін, романш тілі федералды конституцияның 70-бабында неміс, француз және итальян тілдерімен қатар Швейцарияның ресми тілі ретінде мойындалды. Бұл бапта неміс, француз, итальян және романш тілдері Швейцарияның ұлттық тілдері екені айтылған. Ресми тілдер деп неміс, француз және итальян тілдері жарияланды, ал романш тілі – романш тілінде сөйлейтін адамдармен хат алмасу үшін ресми тіл болып табылады. Бұл, негізінен, федералды әкімшілікке романш тілінде сұраныс жіберіп, сол тілде жауап алуға болады дегенді білдіреді. Нақтырақ айтқанда, Ұлттық тілдер және тілдік қауымдастықтар арасындағы түсіністік туралы Федералды заңның 2.6.3-тармағына сәйкес, романш тілінде сөйлейтін адамдар әкімшілікке кез келген романш диалектісінде сұраныс жіберуге құқылы, бірақ оларға жауап Руманш Грищун тілінде беріледі. Федералды мәдениет басқармасының өзі мойындайтын «көбінесе құптаушылық және символдық қолданыс» ретінде, федералды билік кейде ресми мәтіндердің бір бөлігін романш тіліне аударады. Бірақ, жалпы алғанда, романш тіліндегі қызметтерге сұраныс төмен, себебі Федералды мәдениет басқармасының мәліметінше, романш тілінде сөйлейтін адамдар ресми Руманш Грищун тілін ұнатпауы немесе неміс тілін пайдалануды артық көруі мүмкін, өйткені көпшілігі екі тілді. Бірыңғай стандартты тіл болмаса, романш тіліне Швейцария Конфедерациясының ресми тілі мәртебесі берілмес еді. Бұл жаңа функцияны жүзеге асыру үшін уақыт қажет және оны дамыту қажет. Швейцария Қарулы күштері 1988-1992 жылдар аралығында романш тілін ресми командалық тіл ретінде енгізуге тырысты. Толық романш тілінде сөйлейтін төрт рота құруға әрекет жасалды, бірақ бұл әрекеттер 1992 жылы жеткілікті романш тілінде сөйлейтін офицерлердің жетіспеуіне байланысты тоқтатылды. Романш тілінің командалық тіл ретінде ресми қолданылуы 1995 жылы Швейцария әскери реформасының бір бөлігі ретінде тоқтатылды.
Гризон кантонында ресми мәртебе
Гризонс – романш тілінің ресми тіл ретінде танылған Швейцарияның жалғыз кантоны. Үш лиганың жұмыс тілі 1794 жылға дейін неміс тілі болды, содан кейін лигалардың ассамблеясы неміс, итальян, сурсильван және ладин (Путер мен Валладер) тілдерін тең ресми тілдер деп жариялады. 1803, 1814 және 1854 жылдарғы кантондық конституцияларда ресми тілдер туралы нақты мәлімдеме жасалмады. 1880 жылғы конституцияда «Кантонның үш тілі ұлттық тілдер ретінде кепілдендіріледі», бірақ қай тілдер екені нақты көрсетілмеді. 2004 жылғы жаңа кантондық конституция неміс, итальян және романш тілдерін кантонның тең ұлттық және ресми тілдері деп мойындайды. Кантон 1997 жылға дейін сурсильван және валладер романш тілдерін пайдаланды, содан кейін Rumantsch Grischun қосылды, ал сурсильван және валладер тілдерін пайдалану 2001 жылы тоқтатылды. Бұл кантонның кез келген азаматы өзі таңдаған тілінде қызметтерді және дауыс бюллетеньдері сияқты ресми құжаттарды алуға құқылы, сотта үш тілдің барлығын пайдалануға болады және кантондық парламент мүшесі үш тілдің кез келгенін еркін қолдана алады. 1991 жылдан бері кантондық парламенттің барлық ресми мәтіндері романш тіліне аударылуы тиіс, ал кантондық үкімет кеңселерінде үш тілде де белгілер болуы керек. Іс жүзінде кантондық әкімшілікте романш тілінің рөлі шектеулі және көбінесе символдық, ал жұмыс тілі негізінен неміс тілі болып табылады. Бұл әдетте кантондық шенеуніктермен негізделеді, барлық романш тілділер екі тілді және неміс тілін түсінеді және сөйлей алады деп. 1980 жылға дейін кантондық парламенттегі депутат сөз сөйлеген кезде романш тілін қолдану жиі провокациялық әрекет деп есептелген. Кантондық заң бойынша, әкімшілік және білім беруде қолданылатын тілді аудандар мен муниципалитеттер анықтайды. Алайда кантондық конституцияның 3-бабына сәйкес, муниципалитеттер «дәстүрлі тілдік құрамды ескеруге және жергілікті тілдік азшылықтарды құрметтеуге» міндетті. Бұл романш тілінің аумағы ресми түрде анықталмағанын және кез келген муниципалитет өзінің ресми тілін өзгертуге құқылы екенін білдіреді. 2003 жылы Гризонста 56 муниципалитетте романш тілі жалғыз ресми тіл болды, ал 19 муниципалитетте әкімшілік іс-қимыл екі тілде жүргізілді. Іс жүзінде, тіпті романш тілін ғана ресми жұмыс тілі ретінде мойындаған муниципалитеттер де неміс тілінде қызметтер ұсынады. Сонымен қатар, кантонның жұмыс тілі негізінен неміс тілі болғандықтан және кантонның көптеген ресми жарияланымдары тек неміс тілінде қол жетімді болғандықтан, муниципалитет әкімшілігінің тек романш тілінде жұмыс істеуі іс жүзінде мүмкін емес.
Оқытудағы романша
Романш тілінде сөйлейтін аймақтарда үш түрлі білім беру моделі кездеседі: романш мектептері, екі тілді мектептер және романш тілі пәні оқытылатын неміс мектептері. Романш мектептерінде міндетті білім берудің алғашқы 3–6 жылы романш тілінде, ал соңғы 3–9 жылы неміс тілінде оқыту жүргізіледі. Осы себепті бұл мектеп түрі көбінесе «романш мектебі» деп аталады. Іс жүзінде романш тіліндегі оқыту көлемі міндетті білім беру мерзімінің жартысынан 4/5-іне дейін өзгереді, бұл көбінесе романш тілінде сөйлейтін мұғалімдердің санына байланысты. 2001 жылғы мәліметтер бойынша, бұл «романш мектебі» Гризонның 82 муниципалитетінде табылған. Екі тілді мектептер Самедан, Понтресина және Иланц/Шнауста ғана болды. 2001 жылы 15 муниципалитетте неміс тілі білім берудің жалғыз тілі болды, ал романш тілі пән ретінде оқытылды. Романш тілі дәстүрлі түрде қолданылатын аймақтардан тыс жерлерде пән ретінде ұсынылмайды және 2001 жылы романш тілінің тарихи аймағындағы 17 муниципалитетте романш тілі пән ретінде оқытылмайды. Жоғары сыныптарда оқыту тілі негізінен неміс тілі болып табылады, ал романш тілінде сөйлейтін аймақтарда романш тілі пән ретінде оқытылады. Дәстүрлі романш тілінде сөйлейтін аймақтардан тыс жерде Гризонның астанасы Чурда романш-неміс тіліндегі бастауыш мектеп жұмыс істейді. Жоғары білім беру деңгейінде Фрибург университеті романш тілі мен әдебиеті бойынша бакалавр және магистр бағдарламаларын ұсынады. Романш кафедрасы 1991 жылдан бері қызмет етеді. Цюрих университеті 1985 жылдан бері Цюрихтегі ЭТХ-мен бірлесіп романш тілі мен әдебиеті бойынша ішінара кафедраны ұстап тұр.
Географиялық таралуы
Ал романша тілінде сөйлейтіндер ерте орта ғасырларда Констанс көліне дейін солтүстікке қарай тараған болса, қазіргі уақытта романша тілінің аймағы Гризон кантонының бір бөлігімен ғана шектелген; кантоннан тыс романша тілінде сөйлейтін соңғы аймақ – Оңтүстік Тирольдегі Виншгау, ол 17 ғасырда неміс тіліне көшкен. Гризонс аймағында тілдік шекаралар 16 ғасырда орнықты және 19 ғасырға дейін өзгеріссіз қалды. Бұл тілдік аймақ көбінесе «Дәстүрлі романша тілінде сөйлейтін аумақ» деп аталады, бұл термин Швейцария халық санағының нәтижелеріне сүйене отырып, статистик Жан Жак Фюрер енгізген. Фюрер бұл тілдік аймақты 1860 және 1888 жылдар аралығындағы Швейцарияның алғашқы төрт санағының бірінде романшаны ана тілі деп жариялаған муниципалитеттер деп анықтайды. Оған Fürstenau да кіреді. Бұл сол кездегі 121 муниципалитетке, қазіргі 116 муниципалитетке сәйкес келеді. 17 ғасырда романша тілінде сөйлейтін Самнаун, Сильс-им-Домлеск, Масейн және Урмейн ауылдары 1860 жылға қарай романша тіліндегі көпшілігін жоғалтқан және осы анықтамаға енбейді. Тілдік аймақтың осы тарихи анықтамасы көптеген кейінгі жариялымдарда қолданылды, бірақ Швейцарияның Федералды Статистикалық кеңсесі, мысалы, романша тілінің тілдік аймағын 2000 жылғы санақта романшаны әдетте қолданатынын немесе ең жақсы меңгерген тілі деп жариялаған муниципалитеттер деп анықтайды. Романшаның дәстүрлі тілдік аймағындағы таралуы аймақтан аймаққа өзгереді. 2000 жылы 66 муниципалитетте романша тілінде сөйлейтіндер көпшілікті құрады, тағы 32 муниципалитетте кем дегенде 20% романшаны ең жақсы меңгерген тілі немесе әдеттегі тілі деп жариялады, ал қалған 18 муниципалитетте романша тілі жойылған немесе тек азшылықта ғана қолданылады. Сурсельва аймағында 78,5% әдеттегі тіл, ал 66% ең жақсы меңгерген тіл болып табылады. Сутселва аймағында керісінше, романша тілі жойылған немесе оны тек аздаған қарттар ғана сөйлейді, Шамс ауылынан басқа, онда ол әлі де балаларға беріледі және кейбір ауылдарда романша тілінде сөйлейтіндер көпшілікті құрайды, әсіресе Шамсерберг маңында. Сурмиран аймағында ол Сурсес аймағындағы негізгі тіл, бірақ Альбула аңғарында кеңінен қолданылмайды. Жоғарғы Энгадин аңғарында бұл тіл 30,8% үшін әдеттегі тіл, ал 13% үшін ең жақсы меңгерген тіл болып табылады. Дегенмен, балалардың көпшілігі романшаны мектеп жүйесі арқылы меңгереді, ол швейцариялық неміс тілі үйде кеңінен қолданылса да, романшаны негізгі оқыту тілі ретінде сақтап қалды. Төменгі Энгадинде романша тілінде сөйлейтіндер барлық муниципалитеттерде көпшілікті құрайды, 2000 жылы 60,4% романшаны ең жақсы меңгерген тілі деп, ал 77,4% әдеттегі тілі деп жариялады. Дәстүрлі романша тілдік аймағынан тыс жерлерде «романша диаспорасы» деп аталатын адамдар сөйлейді, яғни романша тілінде сөйлейтін аңғарлардан көшіп кеткен адамдар. Олардың көпшілігі Гризон кантонының астанасы Чурда, сондай-ақ Гризоннан тыс Швейцария қалаларында кездеседі.
Синтаксисі
Романш тілінің синтаксисі әлі толыққанды зерттелмеген. Сөздердің қалыпты реті – бастауыш-жалғау-толықтауыш, бірақ кейбір жағдайларда бастауыш пен көмекші етістіктің орны ауысып, етістік сөйлемнің басына шығады: Сұрақ қою үшін: Eis el aunc cheu? – "Ол әлі де онда ма?". Мағлұматтық сөйлемдерде: Damaun mein nus en vacanzas – "Ертең біз демалысқа кетеміз". Бағынышты сөйлемнен кейін тәуелсіз сөйлем келгенде: Cura ch'el ei entraus, ein tuts stai sin peis – "Ол кірген кезде, бәрі тұрды". Сондай-ақ, басқа стильдік өрнектерде де. Бұл ерекшеліктер неміс тілінің синтаксисімен тығыз байланысты, және оларға күш берген болуы мүмкін. Дегенмен, бұл олардың тілдік байланыс нәтижесі екенін білдірмейді. Шындығында, осыған ұқсас бейімділіктер көне француз тілінде де байқалады. Сөйлемді жоққа шығару үшін, оған жоқ ететін бөлшек қосылады. Сурсильван диалектісінде ол buc, етістіктен кейін келеді, ал Путер және Валладир сияқты басқа диалекттерде nu, етістіктен бұрын тұрады: Сурсильван: Jeu hai buc fatg quei – "Мен мұны істемедім". Путер: La vschinauncha nu vegn isoleda da la naiv – "Ауыл қардан оқшауланбайды". Тек Путер және Валладирде (қастиль испан тіліндегідей) кездесетін ерекшелік – тікелей толықтауыш адам немесе жануар болғанда, оған a препозициясы қойылады, мысалы: test vis a Peider? – "Питерді көрдің бе?", eau d'he mno a spass al chaun – "Мен итті серуендеттім", бірақ hest vis la baselgia? – "Шіркеуді көрдің бе?".
To form a question: Eis el aunc cheu? – "Is he still there?". In declarative sentences: Damaun mein nus en vacanzas – "Tomorrow, we go on vacation". When an independent clause is placed after the dependent clause: Cura ch'el ei entraus, ein tuts stai sin peis – "When he entered, everyone stood up". As well as in other stylistic variations. These features are in close concord with German syntax, which has likely reinforced them. However, this need not mean that they are due entirely to language contact. In fact, similar tendencies can be observed in Old French. A sentence is negated by adding a negative particle. In Sursilvan, this is buc, placed after the verb, while in other dialects such as Putèr and Vallader, it is nu, placed before the verb:
Sursilvan: Jeu hai buc fatg quei – "I didn't do that". Putèr: La vschinauncha nu vegn isoleda da la naiv – "The village does not get cut off by snow". A feature found only in Putèr and Vallader (as it is in Castilian Spanish) is the preposition of a direct object, when that direct object is a person or an animal, with a, as in test vis a Peider? "did you see Peter? ", eau d'he mno a spass al chaun "I took the dog out for a walk", but hest vis la baselgia? "did you see the church? ".
Сөздік
Романш тілінің сөздігіне қатысты жүйелі синхронды сипаттама әзірге жасалмаған. Бар зерттеулер көбінесе тарихи тұрғыдан қарастырылады, олар Римге дейінгі тілдік қабатқа, тек романш тілінде сақталған ежелгі сөздерге немесе неміс тілінен алынған сөздерге ерекше назар аударады. Барлық белгілі тарихи және қазіргі заманғы романш сөздерін жинақтау жобасы – Dicziunari Rumantsch Grischun, ол алғаш рет 1904 жылы жарық көрген, қазіргі уақытта 13-ші басылымы дайындалып жатыр.
Раетика және келт тілі
Гризонс аймағында римдіктер келгенге дейін сөйленген тілдердің (рейттік және келт тілдері) ықпалы көбінесе жер аттарында айқын байқалады, олардың көпшілігі римдіктерден бұрын пайда болған. Гризонс аймағында бұрын қолданылған кельт тілі туралы өте аз мәлімет бар, ал рейттік тілі туралы тіпті аз мәлімет сақталған, сондықтан олардан шыққан деп саналатын сөздер мен жер аттары әдетте «римге дейінгі» деп аталады. Жер аттарынан басқа, мұндай сөздер ландшафт ерекшеліктерінде, Альпіге тән өсімдіктер мен жануарлардың атауларында, сондай-ақ альпілік мал өсіруге байланысты құралдар мен әдістерде кездеседі. Мұндай сөздер мыналар:
Raetic: gnieu (Surs. igniv; Suts. (a)gnieu, ugnieu; Surm. nia; Put., Val. gnieu; Jauer agnieu) "nest, eyrie", ampauna (Surs. puauna; Suts. omgia, ontga; Surm. omgia; Puter ampa; Val. amp(u)a) "raspberry", izun (Surs. izun; Suts. (n)izùn; Surm. izung; Put., Val. uzun; Jauer anzola) "bilberry", chamutsch (Surs. camutsch; Suts., Surm. tgamutsch; Put., Val. chamuotsch) "chamois", crap (all dialects) "rock", gonda (Val.) "scree slope", grip (Surs., Suts. grep; Surm. crepel, crap; Put., Val. grip) 'cliff', grusaida (Surs. ; Put., Val. grusaida) "snow rose", panaglia (Surs. ; Val. panaglia) "butter churn", schember (Surs. schiember; Suts., Surm. schember; Put., Val. dschember) "Swiss pine" (< *gimberu < Raetic *𐌊𐌉𐌌𐌓𐌖 (*kimru, *gimru). ), signun (Surs. ; Val. signun, Put. signun, sain) "chief herder on a seasonal pasture" (cf. German Senn), tschess (Surs. tschéss; Surm. tschess, tschissùn) '(golden) eagle', urlaun (Surs.) 'ptarmigan';
Celtic: carmun (Surs. carmun) "weasel", dischariel (Surs. derschalet; Surm. darschalet, ischier; Put., Val. dischöl) "goblin, nightmare", draig "sieve", glitta (Surs. gliet(ta)) "silt, mud", grava (Surs. ; Val. grava) "scree", mat "boy" ~ matta (Surs., Surm., Put., Val. matta; Suts. mata) "girl", mellen (Surs. ; Surm., Put. mellen; Suts. melen) "yellow", tegia (Surs. ; Suts., Surm. tigia; Put. tegia; Val. teja) "alpine hut", trutg (Surs., Suts. trutg; Surm. trotg; Put. truoch; Val. truoi) "footpath, drove way", tschigrun (Surs. ; Put., Val. tschigrun) "whey cheese". Other Pre Roman words include: chalun (Surs. calun; Suts. calùn; Surm. calung; Put., Val. gialun) "hip" (< *galon), tschanc (Put., Val.) "left (hand)" (< *čaŋk, *čamp), lisüra (Put., Val.) "joint, link" (< *lisura). brentina (Surs. brentina; Suts. brenta, brantgegna; Surm. brainta; Val. brenta) "fog, mist", cudesch "book", the last two of which are only found in Romansh. The non Engadinese dialects retain anceiver ~ entschaiver "to begin", from Latin incipere, otherwise found only in Romanian începe, whereas Surmiran and Engadinese (Putèr, Vallader) and all other Romance languages retain a reflex of Latin *cuminitiāre, e. g. Engadinese (s)cumanzar, Italian cominciare, French commencer. Other examples are memia (adv.) "too much" from Latin nimia (adj., fem.) (otherwise only found in Old Occitan), vess "difficult" from Latin vix "seldom" (cf. Old Spanish abés, Romanian abia < ad vix), and Engadinese encleger "to understand" (vs. non Engadinese capir), also found in Romanian înțelege and Albanian (n)dëgjoj, from Latin intellegere. Some unique innovations include tedlar "to listen" from Latin titulare and patertgar "to think" from pertractare. Especially noticeable are interjections such as schon, aber or halt, which have become established in everyday language. In a few cases, there was a semantic shift, such as uaffen, "tool", derived from Waffe, "weapon".
Раетик: gnieu (Сурс. igniv; Сутс. (a)gnieu, ugnieu; Сурм. nia; Пут., Вал. gnieu; Яуэр agnieu) «ұя, қыран ұясы», ampauna (Сурс. puauna; Сутс. omgia, ontga; Сурм. omgia; Путтер ampa; Вал. amp(u)a) «рассбери», izun (Сурс. izun; Сутс. (n)izùn; Сурм. izung; Пут., Вал. uzun; Яуэр anzola) «көкжидек», chamutsch (Сурс. camutsch; Сутс., Сурм. tgamutsch; Пут., Вал. chamuotsch) «шаму», crap (барлық диалектілерде) «тас», gonda (Вал.) «жартас құлауы», grip (Сурс., Сутс. grep; Сурм. crepel, crap; Пут., Вал. grip) «жартас», grusaida (Сурс.; Пут., Вал. grusaida) «қар гүлі», panaglia (Сурс.; Вал. panaglia) «май айырғыш», schember (Сурс. schiember; Сутс., Сурм. schember; Пут., Вал. dschember) «швейцариялық қарағай» (< *gimberu < Раетик *𐌊𐌉𐌌𐌓𐌖 (*kimru, *gimru)), signun (Сурс.; Вал. signun, Пут. signun, sain) «маусымдық жайылымдағы бас малшы» (нем. Senn сәйкес), tschess (Сурс. tschéss; Сурм. tschess, tschissùn) «(алтын) бүркіт», urlaun (Сурс.) «қырғи қабақ»;
Raetic: gnieu (Surs. igniv; Suts. (a)gnieu, ugnieu; Surm. nia; Put., Val. gnieu; Jauer agnieu) "nest, eyrie", ampauna (Surs. puauna; Suts. omgia, ontga; Surm. omgia; Puter ampa; Val. amp(u)a) "raspberry", izun (Surs. izun; Suts. (n)izùn; Surm. izung; Put., Val. uzun; Jauer anzola) "bilberry", chamutsch (Surs. camutsch; Suts., Surm. tgamutsch; Put., Val. chamuotsch) "chamois", crap (all dialects) "rock", gonda (Val.) "scree slope", grip (Surs., Suts. grep; Surm. crepel, crap; Put., Val. grip) 'cliff', grusaida (Surs. ; Put., Val. grusaida) "snow rose", panaglia (Surs. ; Val. panaglia) "butter churn", schember (Surs. schiember; Suts., Surm. schember; Put., Val. dschember) "Swiss pine" (< *gimberu < Raetic *𐌊𐌉𐌌𐌓𐌖 (*kimru, *gimru). ), signun (Surs. ; Val. signun, Put. signun, sain) "chief herder on a seasonal pasture" (cf. German Senn), tschess (Surs. tschéss; Surm. tschess, tschissùn) '(golden) eagle', urlaun (Surs.) 'ptarmigan';
Celtic: carmun (Surs. carmun) "weasel", dischariel (Surs. derschalet; Surm. darschalet, ischier; Put., Val. dischöl) "goblin, nightmare", draig "sieve", glitta (Surs. gliet(ta)) "silt, mud", grava (Surs. ; Val. grava) "scree", mat "boy" ~ matta (Surs., Surm., Put., Val. matta; Suts. mata) "girl", mellen (Surs. ; Surm., Put. mellen; Suts. melen) "yellow", tegia (Surs. ; Suts., Surm. tigia; Put. tegia; Val. teja) "alpine hut", trutg (Surs., Suts. trutg; Surm. trotg; Put. truoch; Val. truoi) "footpath, drove way", tschigrun (Surs. ; Put., Val. tschigrun) "whey cheese". Other Pre Roman words include: chalun (Surs. calun; Suts. calùn; Surm. calung; Put., Val. gialun) "hip" (< *galon), tschanc (Put., Val.) "left (hand)" (< *čaŋk, *čamp), lisüra (Put., Val.) "joint, link" (< *lisura). brentina (Surs. brentina; Suts. brenta, brantgegna; Surm. brainta; Val. brenta) "fog, mist", cudesch "book", the last two of which are only found in Romansh. The non Engadinese dialects retain anceiver ~ entschaiver "to begin", from Latin incipere, otherwise found only in Romanian începe, whereas Surmiran and Engadinese (Putèr, Vallader) and all other Romance languages retain a reflex of Latin *cuminitiāre, e. g. Engadinese (s)cumanzar, Italian cominciare, French commencer. Other examples are memia (adv.) "too much" from Latin nimia (adj., fem.) (otherwise only found in Old Occitan), vess "difficult" from Latin vix "seldom" (cf. Old Spanish abés, Romanian abia < ad vix), and Engadinese encleger "to understand" (vs. non Engadinese capir), also found in Romanian înțelege and Albanian (n)dëgjoj, from Latin intellegere. Some unique innovations include tedlar "to listen" from Latin titulare and patertgar "to think" from pertractare. Especially noticeable are interjections such as schon, aber or halt, which have become established in everyday language. In a few cases, there was a semantic shift, such as uaffen, "tool", derived from Waffe, "weapon".
Кельт: carmun (Сурс. carmun) «мысық», dischariel (Сурс. derschalet; Сурм. darschalet, ischier; Пут., Вал. dischöl) «гоблин, жаман түс», draig «іргеу», glitta (Сурс. gliet(ta)) «ластану, лай», grava (Сурс.; Вал. grava) «жартас құлауы», mat «бала» ~ matta (Сурс., Сурм., Пут., Вал. matta; Сутс. mata) «қыз», mellen (Сурс.; Сурм., Пут. mellen; Сутс. melen) «сары», tegia (Сурс.; Сутс., Сурм. tigia; Пут. tegia; Вал. teja) «альпілік шатыр», trutg (Сурс., Сутс. trutg; Сурм. trotg; Пут. truoch; Вал. truoi) «жол, мал жолы», tschigrun (Сурс.; Пут., Вал. tschigrun) «ірімшік»;
Raetic: gnieu (Surs. igniv; Suts. (a)gnieu, ugnieu; Surm. nia; Put., Val. gnieu; Jauer agnieu) "nest, eyrie", ampauna (Surs. puauna; Suts. omgia, ontga; Surm. omgia; Puter ampa; Val. amp(u)a) "raspberry", izun (Surs. izun; Suts. (n)izùn; Surm. izung; Put., Val. uzun; Jauer anzola) "bilberry", chamutsch (Surs. camutsch; Suts., Surm. tgamutsch; Put., Val. chamuotsch) "chamois", crap (all dialects) "rock", gonda (Val.) "scree slope", grip (Surs., Suts. grep; Surm. crepel, crap; Put., Val. grip) 'cliff', grusaida (Surs. ; Put., Val. grusaida) "snow rose", panaglia (Surs. ; Val. panaglia) "butter churn", schember (Surs. schiember; Suts., Surm. schember; Put., Val. dschember) "Swiss pine" (< *gimberu < Raetic *𐌊𐌉𐌌𐌓𐌖 (*kimru, *gimru). ), signun (Surs. ; Val. signun, Put. signun, sain) "chief herder on a seasonal pasture" (cf. German Senn), tschess (Surs. tschéss; Surm. tschess, tschissùn) '(golden) eagle', urlaun (Surs.) 'ptarmigan';
Celtic: carmun (Surs. carmun) "weasel", dischariel (Surs. derschalet; Surm. darschalet, ischier; Put., Val. dischöl) "goblin, nightmare", draig "sieve", glitta (Surs. gliet(ta)) "silt, mud", grava (Surs. ; Val. grava) "scree", mat "boy" ~ matta (Surs., Surm., Put., Val. matta; Suts. mata) "girl", mellen (Surs. ; Surm., Put. mellen; Suts. melen) "yellow", tegia (Surs. ; Suts., Surm. tigia; Put. tegia; Val. teja) "alpine hut", trutg (Surs., Suts. trutg; Surm. trotg; Put. truoch; Val. truoi) "footpath, drove way", tschigrun (Surs. ; Put., Val. tschigrun) "whey cheese". Other Pre Roman words include: chalun (Surs. calun; Suts. calùn; Surm. calung; Put., Val. gialun) "hip" (< *galon), tschanc (Put., Val.) "left (hand)" (< *čaŋk, *čamp), lisüra (Put., Val.) "joint, link" (< *lisura). brentina (Surs. brentina; Suts. brenta, brantgegna; Surm. brainta; Val. brenta) "fog, mist", cudesch "book", the last two of which are only found in Romansh. The non Engadinese dialects retain anceiver ~ entschaiver "to begin", from Latin incipere, otherwise found only in Romanian începe, whereas Surmiran and Engadinese (Putèr, Vallader) and all other Romance languages retain a reflex of Latin *cuminitiāre, e. g. Engadinese (s)cumanzar, Italian cominciare, French commencer. Other examples are memia (adv.) "too much" from Latin nimia (adj., fem.) (otherwise only found in Old Occitan), vess "difficult" from Latin vix "seldom" (cf. Old Spanish abés, Romanian abia < ad vix), and Engadinese encleger "to understand" (vs. non Engadinese capir), also found in Romanian înțelege and Albanian (n)dëgjoj, from Latin intellegere. Some unique innovations include tedlar "to listen" from Latin titulare and patertgar "to think" from pertractare. Especially noticeable are interjections such as schon, aber or halt, which have become established in everyday language. In a few cases, there was a semantic shift, such as uaffen, "tool", derived from Waffe, "weapon".
Басқа римге дейінгі сөздер: chalun (Сурс. calun; Сутс. calùn; Сурм. calung; Пут., Вал. gialun) «жамбас» (< *galon), tschanc (Пут., Вал.) «сол (қол)» (< *čaŋk, *čamp), lisüra (Пут., Вал.) «буын, байланыс» (< *lisura). brentina (Сурс. brentina; Сутс. brenta, brantgegna; Сурм. brainta; Вал. brenta) «тұман», cudesch «кітап», соңғы екеуі тек романш тілінде ғана кездеседі. Энгадиниялық емес диалекттерде латын тілінен алынған incipere сөзінен шыққан anceiver ~ entschaiver «бастау» сөзі сақталған, әйтпесе ол тек румын тілінде ғана кездеседі, ал Сурмиран және Энгадиния (Путер, Валладер) және басқа роман тілдерінде латын *cuminitiāre сөзінің қалдығы сақталған, мысалы, Энгадиниядағы (s)cumanzar, итальян тіліндегі cominciare, француз тіліндегі commencer. Басқа мысалдар: memia (adv.) «тымырлы» латын тілінен nimia (adj., fem.) (басқа жағдайда тек ескі окситан тілінде кездеседі), vess «қиын» латын тілінен vix «сирек» (сағ. Ежелгі испан abés, румын abia < ad vix), және Энгадиниядағы encleger «түсіну» (анти-Энгадиниялық capir), сондай-ақ румын тіліндегі înțelege және албан тіліндегі (n)dëgjoj, латын intellegere сөзінен шыққан. Кейбір ерекше жаңалықтарға латын тілінен шыққан tedlar «тыңдау» және patertgar «ойлау» сөздері жатады. Күнделікті тілде schon, aber немесе halt сияқты сөздердің жиі қолданылуы ерекше назар аударады. Кейбір жағдайларда семантикалық өзгерістер болған, мысалы, uaffen, «құрал», Waffe, «қару» сөзінен шыққан.
Raetic: gnieu (Surs. igniv; Suts. (a)gnieu, ugnieu; Surm. nia; Put., Val. gnieu; Jauer agnieu) "nest, eyrie", ampauna (Surs. puauna; Suts. omgia, ontga; Surm. omgia; Puter ampa; Val. amp(u)a) "raspberry", izun (Surs. izun; Suts. (n)izùn; Surm. izung; Put., Val. uzun; Jauer anzola) "bilberry", chamutsch (Surs. camutsch; Suts., Surm. tgamutsch; Put., Val. chamuotsch) "chamois", crap (all dialects) "rock", gonda (Val.) "scree slope", grip (Surs., Suts. grep; Surm. crepel, crap; Put., Val. grip) 'cliff', grusaida (Surs. ; Put., Val. grusaida) "snow rose", panaglia (Surs. ; Val. panaglia) "butter churn", schember (Surs. schiember; Suts., Surm. schember; Put., Val. dschember) "Swiss pine" (< *gimberu < Raetic *𐌊𐌉𐌌𐌓𐌖 (*kimru, *gimru). ), signun (Surs. ; Val. signun, Put. signun, sain) "chief herder on a seasonal pasture" (cf. German Senn), tschess (Surs. tschéss; Surm. tschess, tschissùn) '(golden) eagle', urlaun (Surs.) 'ptarmigan';
Celtic: carmun (Surs. carmun) "weasel", dischariel (Surs. derschalet; Surm. darschalet, ischier; Put., Val. dischöl) "goblin, nightmare", draig "sieve", glitta (Surs. gliet(ta)) "silt, mud", grava (Surs. ; Val. grava) "scree", mat "boy" ~ matta (Surs., Surm., Put., Val. matta; Suts. mata) "girl", mellen (Surs. ; Surm., Put. mellen; Suts. melen) "yellow", tegia (Surs. ; Suts., Surm. tigia; Put. tegia; Val. teja) "alpine hut", trutg (Surs., Suts. trutg; Surm. trotg; Put. truoch; Val. truoi) "footpath, drove way", tschigrun (Surs. ; Put., Val. tschigrun) "whey cheese". Other Pre Roman words include: chalun (Surs. calun; Suts. calùn; Surm. calung; Put., Val. gialun) "hip" (< *galon), tschanc (Put., Val.) "left (hand)" (< *čaŋk, *čamp), lisüra (Put., Val.) "joint, link" (< *lisura). brentina (Surs. brentina; Suts. brenta, brantgegna; Surm. brainta; Val. brenta) "fog, mist", cudesch "book", the last two of which are only found in Romansh. The non Engadinese dialects retain anceiver ~ entschaiver "to begin", from Latin incipere, otherwise found only in Romanian începe, whereas Surmiran and Engadinese (Putèr, Vallader) and all other Romance languages retain a reflex of Latin *cuminitiāre, e. g. Engadinese (s)cumanzar, Italian cominciare, French commencer. Other examples are memia (adv.) "too much" from Latin nimia (adj., fem.) (otherwise only found in Old Occitan), vess "difficult" from Latin vix "seldom" (cf. Old Spanish abés, Romanian abia < ad vix), and Engadinese encleger "to understand" (vs. non Engadinese capir), also found in Romanian înțelege and Albanian (n)dëgjoj, from Latin intellegere. Some unique innovations include tedlar "to listen" from Latin titulare and patertgar "to think" from pertractare. Especially noticeable are interjections such as schon, aber or halt, which have become established in everyday language. In a few cases, there was a semantic shift, such as uaffen, "tool", derived from Waffe, "weapon".
Тілдік байланыс
Романш тілінде сөйлейтіндер ғасырлар бойы алеман және бавария сияқты герман диалектілерінде сөйлейтіндермен, сондай-ақ итальян диалектілерінде және соңғы кезде стандартты неміс тілінде сөйлейтіндермен тығыз байланыста болды. Бұл тілдер романш тіліне әсер етті, ең бастысы – лексикасына, ал морфология мен синтаксиске неміс және итальян тілінің әсері айтарлықтай шектеулі. Осының салдарынан, неміс тілінің ықпалына қарамастан, романш тілі өз негізгі құрылымында роман тілі болып қала берді. Романш тіл маманы Рикарда Ливердің айтуынша, швейцариялық неміс тілінің интонацияға әсері айқын, әсіресе Сурсильван диалектісінде, бірақ бұл әзірге тіл білімінде зерттелмеген. Неміс тілінің әсері Рейн аймағындағы Сурсильван, Суцильван және Вальзер диалектілерінде күштірек байқалады, мұнда француз тілінен алынған сөздер де (көбінесе тікелей емес, неміс тілі арқылы келген) көптеп кездеседі. Ал Энгадин диалектілерінде итальян тілінің ықпалы күштірек. Энгадиннің жазба тілдерінде – Путер мен Валладерде бұрын итальян тілінің әсерінен туған орфографиялық ерекшеліктер, үйренген сөздер мен туындылар көп болған, мысалы, Закария Паллиоппидің 1895 жылғы сөздігінде олар жиі кездеседі, бірақ 20 ғасырдың басында сынға түсіп, жазба тілінен біртіндеп шығарылды. Энгадин жазба тілдерін реформалаудан кейін көптеген итальян сөздері қолданыстан түсті (мысалы, contadin 'шаруа' орнына paur, nepotin 'жұбайлас туыс' орнына abiadi, ogni 'әркім' орнына inmincha, saimper 'әрқашан' орнына adüna, және abbastanza 'жетерлік' орнына avuonda), ал кейбіреулері дәстүрлі ладин сөздерімен синоним ретінде сақталды (мысалы, tribunal 'сот' drettüra, chapir қатар incleger, және testimoni 'куәгер' қатар perdütta). Жазба тілінен бөлек, күнделікті романш тіліне де итальян тілінің әсері болды, әсіресе Энгадиннен Италияға, Рандулин деп аталатын көптеген эмигранттар арқылы. Бұл эмигранттар көбінесе итальян тілінің әсерімен романш тілінде сөйлеп оралып келді.
Неміс тілінен алынған сөздер
Неміс тілінен алынған сөздер романш тіліне ерте орта ғасырлардағы Ескі Жоғарғы Неміс тілі кезеңінде енген, және неміс тілі содан бері лексиканың маңызды көзі болып табылады. Осы сөздердің көптегені романш тілінде жеткілікті ұзақ қолданылып келді, сондықтан неміс тілінде сөйлейтіндер оларды неміс тілінен деп танымайды, сондай-ақ олардың морфологиялық туындылары пайда болды, әсіресе *egiar ~ iar* жұрнағы арқылы, мысалы, Surs. *baghegiar*, Sut. *biagear*, Surm. *biagier*, Put. *biager*, Vall. *bear* "салу" деген мағынаны білдіреді, бұл Орта Жоғарғы Неміс тіліндегі *bûwen* сөзінен шыққан. Басқа мысалдарға *malegiar* "сурет салу" (*malen* сөзінен), *schenghegiar* "сыйлық беру" (*schenken* сөзінен), *schazegiar* "бағалау" (*schätzen* сөзінен) немесе Surs. *betlegiar* (Sut. *batlagear*, Surm./Put. *batlager*, Vall. *supetliar*) "тілеу" сөзі жатады, ол швейцариялық неміс тіліндегі *bettle* сөзінен шыққан, мағынасы бірдей. Осы етістіктерден туындаған есімдерге *maletg* "сурет салу", *schenghetg* "сыйлық", *schazetg* "бағалау" немесе *bagetg* "салыныс" жатады. *Flissi* "еңбекқор" деген сөзінен *flissiadad* "еңбекқорлық" деген зат есім пайда болған. *Pur* сөзінен *pura* "фермер әйел, шаруа әйел" немесе *puranchel* "шағын шаруа" сияқты туынды сөздер пайда болды, сондай-ақ швейцариялық неміс тіліндегі *bueb* "бала" сөзінен *buob* "бала" сөзі, одан *buoba* "қыз" және *buobanaglia* "балалар тобы" сөздері туындаған.
Итальян, ладин және гало-италикалық қарыздар
Итальяндық түбірлі жалпы есімдерге resposta / risposta "жауап", vista / vesta "көрініс", proposta "ұсыныс", surpresa / surpraisa "көңіл көтеру" және offaisa / offesa "қорлау" жатады. Ладин тілінде мұндай есімдердің көптегені итальян тілінен қарыз сөздер немесе туынды сөздер болып табылады және –a мен аяқталады, ал сурсильван тіліндегі осы есімдер тобы көбінесе –iun мен аяқталады және француз тілінен қарыз сөздер болып табылады немесе латын тілімен салыстыру арқылы жасалған. Мысалдар: pretensiun "пікір, талап" – pretaisa, defensiun "қорғаныс" – defaisa, confirmaziun "нақтылау" – confirma.
Романшаның неміс тіліне әсері
Романш тілінің жергілікті неміс тіліне әсері, керісінше, одан да жан-жақты зерттелген. Романш тілінің бұрынғы таралу аймағындағы жер-су атауларынан басқа, неміс тілінде кеңінен қолданылатын романш сөздерінің саны санаулы ғана. Мұндай сөздердің қатарында «мұздық» деген мағынаны білдіретін Gletscher немесе «мармот» деген мағынаны білдіретін Murmeltier (романш тіліндегі murmunt сөзінен алынған), сондай-ақ Maluns немесе Capuns сияқты тағамдар бар. Романш тілінің ықпалы Гризонс аймағындағы неміс диалектілерінде айқын байқалады. Кейбір жағдайларда, Khind және bahe сияқты сөздердің айтылуы, басқа швейцариялық неміс диалектілеріндегі (Chind және bache) айтылуынан өзгеше болуы романш тілінің әсері болуы мүмкін деген пікір бар, бірақ бұл әлі даулы мәселе. Морфосинтаксис тұрғысынан алғанда, «келу» деген мағынаны білдіретін kho көмекші етістігінің «болады» деген мағынаны білдіретін wird етістігіне қарағанда, мысалы, leg di warm a, sunscht khunscht krank («жылы киім киіңіз, әйтпесе ауырасыз») сияқты тіркестерде қолданылуы, сондай-ақ кейбір Гризонс неміс диалектілеріндегі жатқылық және көмекші жатқылық септіктердің айырмасының болмауы және i tet froge jemand wu waiss («білетін біреуден сұраймын») сияқты тіркестердегі сөздердің реті романш тілінің ықпалымен байланыстырылады. Бұған қоса, көптеген неміс диалектілерінде орташа туысқандық белгісі бар сөздер Гризонс неміс тілінде еркек туысқандық белгісімен қолданылады. Мысалы, der Brot «наны» немесе der Gäld «ақшасы». Көптеген адамдар осы пікірмен келісіп, неміс тілінің романш тіліне қауіп төндіріп, оны бұздырып жатқанын айтты, оны романш тіліне жұққан дерт сияқты санады. Бұл көзқарас Екінші дүниежүзілік соғысқа дейін басым болды, ал қазіргі лингвистер мен белсенділердің көпшілігі бұл қарыз сөздерді толыққанды табиғи және романш тілінің ажырамас бөлігі деп санайды, оларды тілдің байытуы ретінде қарастыру керек. Бұл позицияны қазіргі уақытта, басқалармен қатар, тіл белсенділері Бернард Катомас, Изо Камартин немесе Алекси Декуртинс қолдайды, олар қарыз сөздерге көңілді көзқараспен қарауды және романш тілінің екі жақты табиғаты екі тараптың мәдени элементтеріне ашық болудың артықшылығы екенін атап көрсетеді. Бұл ұстанымды, әсіресе, өзінің шығармаларында германизмдерді жиі қолданатын Арно Камениш сияқты бірнеше қазіргі заманғы авторлар да бөліседі.
Үлгі мәтін
Түлкі тағы да ашты. Сол жерде ол шыршаның үстінде отырған қарғаны көрді, оның тұмсығында ірімшік бар еді. «Бұл маған керек», - деп ойлады ол және қарғаға бұйрықтап айтты: «Сен қаншалықты әдемісің! Егер сенің әнің сыртқы түріңдей әдемі болса, онда сен барлық құстардың ең әдемісісің».