Кіріспе
2000 жылдардағы американдық әскери танкер/көлік ұшағы
Боинг KC-767 – Боинг 767-200ER негізінде жасалған әскери әуеде жанармай құюға арналған танкер және көлік ұшағы. Ұшақ KC-767A деп аталды, бастапқыда АҚШ Әуе күштері (USAF) ескі KC-135E ұшақтарын алмастыру мақсатымен таңдаған болатын. 2003 жылдың желтоқсанында сыбайлас жемқорлыққа қатысты айыптауларға байланысты келісімшарт тоқтатылып, кейіннен жойылды. Бұл танкер Италия және Жапония әуе күштері үшін жасалды, олар әрқайсысы төрт танкерге тапсырыс берді. Ұшақтың жасалуын қаржыландырудың басым бөлігі Боинг компаниясының үмітімен жүзеге асырылды, олар USAF-тан ірі тапсырыстар күтеді. Боинг компаниясының USAF-қа ұсынған KC-767 ұшағының жаңартылған нұсқасы 2011 жылдың ақпанында KC-X бағдарламасы аясында KC-46 деген атаумен таңдалды.
Коммерциялық туынды әуеде жанармай құюға арналған ұшақтар
2000 жылдардың басында олардың күтпеген және күрт өскен техникалық қызмет көрсету шығындары АҚШ Әуе күштерін 100-ге жуық ескі KC-135E Stratotanker ұшақтарын ауыстыру бойынша сатып алу бағдарламасын іске қосуға итермеледі. АҚШ Әуе күштерінің KC-135 ұшақтарының көп бөлігі жаңартылған KC-135R нұсқасын құрайды. 2002 жылдың басында АҚШ Әуе күштері Boeing компаниясымен Boeing 767 негізіндегі танкерлерді жалға алу мүмкіндігін талқылай бастады, себебі Airbus A330 негізіндегі KC-330 танкерінің құны жоғарырақ және техникалық тәуекелі де артық деп саналды. Әуе күштері екі типті бағалау нәтижесінде "EADS ұсынысы жоғары тәуекелді техникалық шешім және тиімсіз қаржылық шарттар ұсынады" деген қорытынды жасады. Сондай-ақ, KC-330 үлкен болғанымен, "ауада жанармай құю мүмкіндігіне пропорционалды үлкен артықшылық қоспайды" делінген. Boeing танкері 2002 жылы АҚШ Қорғаныс министрлігінен KC-767A атауын ресми алды және бұл атау 2004 жылғы DoD Model Designation есебінде жарияланды.
Әскери-әскери лизинг, оны тоқтату және қайта беру
Өзінің коммерциялық туынды әуемен жанармай құю ұшақтары бағдарламасы үшін АҚШ Әскери-әуе күштері Boeing компаниясынан таңдалғаннан кейін шамамен 100 KC-767 танкерін жалға алуға шешім қабылдады. Басқа елдер әскери ұшақтарды жалға алғанына қарамастан, сын пікірлер де болды. АҚШ сенаторы Джон Маккейн АҚШ Әскери-әуе күштері үшін ұшақтарды жалға алудың шынымен тиімділігіне күмән келтірді, әсіресе олардың АҚШ әскери қызметі аяқталғаннан кейін сатып алушыларының көп болмауы мүмкін екенін ескерді. Конгресс Бюджет Кеңесі де жалға алу келісімінің жобасын қаржылық жауапкершіліктен тыс деп сынады. 2003 жылдың қараша айында Әуе күштері 80 KC-767 ұшағын сатып алып, тағы 20-сын жалға алу туралы келісімге келді. 2003 жылдың желтоқсан айында Пентагон жобаны тоқтату туралы мәлімдеді, себебі оның бұрынғы сатып алу қызметкерінің бірі, Дарлин Друюнның (қаңтар айында Boeing компаниясына ауысқан) сыбайлас жемқорлыққа қатысты айыптауларын тергеу қажет болды. Журналист Джозеф Л. Галлоуэй Конгресс жүргізген тергеуде табылған кейбір құжаттар A330 негізіндегі танкердің Boeing танкеріне қарағанда АҚШ Әскери-әуе күштерінің талаптарына көбірек сай келетінін және ұсынылған құнының төмен екенін көрсеткенін жазды. Друюн кінәсін мойындап, "компаниямен келісімшарттар айналысқан кезде Boeing компаниясымен жұмыс орны туралы келіссөздер жүргізгені" үшін тоғыз айға түрмеге жабылды. Сонымен қатар, Boeing компаниясының қаржы директоры Майкл М. Сирс 2005 жылы төрт айға бас бостандығынан айырылып, жұмысынан босатылды, ал Boeing компаниясының бас директоры Филип М. Кондит отставкаға кетті. Әуе күштерімен жасалған KC-767A келісімшарты 2006 жылдың қаңтарында Қорғаныс министрлігі тарапынан ресми түрде тоқтатылды.
Италия
Боинг ұшақтың дамуын жалғастырды. Италия KC 767A таңдады және 2002 жылы келісімшартқа қол қойды, осылайша 2005 жылы жеткізілетін алғашқы тапсырыс беруші болды. Италия Әуе күштері (Aeronautica Militare) төрт ұшаққа тапсырыс берді. Бұл нұсқа 767-200ER негізінде жасалған және KC 767 Tanker Transport деп аталады, ол орталық сызықта бум және шлангты май құю жүйелерімен, ал қанаттарында шлангты май құю жүйелерімен жабдықталған. Италия ұшағы құрастырылған алғашқы KC 767 болды. Ұшақтар бастапқыда 767-200ER коммерциялық ұшақтары ретінде салынды, содан кейін танкерге түрлендіру үшін бөлек құрылысқа ұшырылды. Италияның алғашқы ұшағы 2005 жылдың 21 мамырында алғашқы рейсін жасады. Италияның екінші ұшағы 2005 жылдың 6 мамырында Боинг серіктесі Aeronavali компаниясының Неапольдегі (Италия) зауытына жөндеуге келді. Қанаттық қанаттың дірілдеуі және басқа техникалық мәселелерге байланысты Италия Әуе күштеріне танкерлерді жеткізу кешіктірілді. Боинг осы уақыт ішінде оқу үшін 767 ұшағын ұсынды. Мәселелер шешілгеннен кейін Боинг бірінші KC 767 ұшағын қаңтарда, екіншісін 2011 жылдың наурыз айында жеткізді. Бұл ұшақтар 17 мамыр 2011 жылы 14º Stormo құрамында ресми түрде қызметке кірді. Қызметке кіргеннен кейін екі KC 767 ұшағы Ауғанстан мен Ливиядағы НАТО операцияларын қолдады. Соңғы екі танкер 2011 жылдың соңында жеткізілді.
Жапония
2001 жылы Жапония Airbus A310 MRTT-ге қарағанда KC 767 ұшағын таңдап, 2003 жылы келісімшартқа қол қойды. Жапонияның Әуе өзінқорғаныс күштері (JASDF) төрт ұшаққа тапсырыс берді және оны KC 767J танкері деп атады. 2005 жылдың маусым айында Жапонияның алғашқы ұшағы Боингтің Уичита, Канзас штатындағы модификация орталығына танкерлік жабдықтармен жабдықталу үшін жеткізілді. KC 767J-дің біріншісін JASDF-ке жеткізу әзірлеу мәселелері мен ұшаққа FAA сертификаты қосылуына байланысты шамамен екі жылға кешікті. Жапондық танкердің нұсқасы тек буммен жанармай құю жүйесімен жабдықталған. Боинг және оның жапондық өкілі Иточу, жеткізуді кешіктіргені үшін айыппұл төлеуге Жапония Қорғаныс министрлігімен (ҚМ) келісті, деп ҚМ мәлімдеді. Бірінші операциялық KC 767J 2008 жылдың 19 ақпанында JASDF-ке, ал екінші KC 767J 5 наурызда жеткізілді. Үшінші KC 767 ұшағы JASDF-ке 2009 жылдың наурыз айында жеткізілді. Үш KC 767J ұшағы 2009 жылдың мамырында JASDF-пен бастапқы операциялық мүмкіндік (IOC) деңгейіне жетті. Төртінші танкер 2010 жылдың қаңтар айында жеткізілді. Ұшақтар Комаки әуе базасынан 404-ші тактикалық әуе көлігі-танкерлік эскадрильясымен басқарылады.
Азаматтық 767 қайта құру
Жаңа AAR танкерлерін сатып алуға мүмкіндігі жоқ елдер үшін қолжетімді балама ретінде Израиль аэроғарыш өнеркәсібі (IAI) KC 767 ұшағының нұсқасын әзірледі, ол KC 767 көп мақсатты танкер-көліктік ұшақ (MMTT) деп аталды. KC 46 және A330 MRTT ұшақтарына қарағанда тиімді нұсқа ретінде жобаланған KC 767 MMTT, IAI-дың еншілес компаниясы Bedek Aviation Group арқылы қолданылған Boeing 767 ұшақтарын әуе танкерлеріне түрлендіруді қамтиды. Бұрын Air China авиакомпаниясы пайдаланған Boeing 767 200ER платформасынан қайта жасалған алғашқы KC 767 MMTT 2010 жылы сынақтан өтті; түрлендірілген танкер 3,5 сағаттық сынақ ұшу барысында IAI Kfir C10 истребителіне отын құюды сәтті көрсетті.
Колумбия
2008 жылы IAI Колумбия әуе күштері үшін қолданылған Boeing 767-200ER ұшағын AAR май құюшы танкеріне, сонымен қатар VIP көлігі ретінде пайдалануға айналдыруға шарт жасасты. "Юпитер" (FAC 1202) деп аталған түрлендірілген ұшақ 2010 жылдың қыркүйек айында сәтті сынақтан өтті және 2010 жылдың қараша айында тапсырылды.
Үндістан
2022 жылдың сәуір айында Hindustan Aeronautics Limited (HAL) және IAI Үндістан Әскери-әуе күштері (IAF) үшін алты қолданылған азаматтық ұшақты AAR май құюшы/жүк тасымалдау ұшақтарына түрлендіру туралы өзара түсіністік меморандумына (MOU) қол қойды. Таңдалған ұшақтың техникалық сипаттамалары әлі жарияланбаған, бірақ үнділік өкілдер IAF үшін сатып алынатын ұшақтың KC 767 MMTT болуы мүмкін екенін хабарлады.
Австралия
Австралия 2004 жылдың сәуір айында KC 767-мен бәсекелес болғаннан кейін Airbus A330 MRTT-ді таңдады, себебі A330 көбірек жанармай мен жүк тасымалдай алатын.
Ұлыбритания
Boeing компаниясы BAE Systems және British Airways компанияларымен бірігіп, Ұлыбританияның RAF әскеріне болашақ стратегиялық жанармай құюшы ұшақтар қажеттілігі үшін KC 767 ұсынды. Компаниялар Танкерлік көлік қызметтері консорциумын (TTSC) құрды. British Airways 767 ұшақтарын, ал Boeing өз KC 767 жанармай құюшы ұшақ жобасына негізделген түрлендіру технологиясын ұсынды, BAE Systems ұшақтардың көп бөлігін өзгерту жұмыстарын жүзеге асырды. Marshall Aerospace, Serco, Spectrum және Capital да TTSC құрамына кірді. Қорғаныс министрлігі 2004 жылдың қаңтар айында бұл талапты қанағаттандыру үшін Airbus A330 MRTT ұшағын таңдағанын хабарлады.
Корея Республикасы
KC 767 Корея Республикасы Әуе күштері төрт танкер ұшағын сатып алу конкурсында A330 MRTT-мен бәсекелесуге тиіс болған. 2015 жылдың маусым айында Оңтүстік Корея сатып алуда KC 46-ны емес, A330 MRTT-ны таңдады.
Бразилия
2013 жылы Бразилия Әуе күштерінің (FAB) бас қолбасшылығы KC X2 сатып алу бағдарламасы шеңберінде IAI компаниясын екі KC-767 300ER MMTT май құюшы ұшағын жеткізуге таңдады. Бірақ, екі ұшақтың жеткізілуі жөніндегі келісімшарт жасалмады және жоба толығымен тоқтатылды.
Әуе күштері KC-X бағдарламасы
2011 жылдың 24 ақпанында АҚШ Әскери-әуе күштері KC-135 паркінің бір бөлігін алмастыру үшін Boeing компаниясының KC-767 ұсынысын жеңімпаз деп таңдады. Ұшақ KC-46A деп аталды. Boeing компаниясына 2017 жылға дейін 18 отын құюшы ұшақты (танкер) жасау және жеткізу бойынша алғашқы келісімшарт табысталды.
Ұшу сынақтары
2007 жылдың 23 қаңтарында KC 767 ұшу сынақ ұшағы бағдарламаның маңызды кезеңін белгіледі, Boeing B 52 Stratofortress қабылдаушы ұшағымен алғашқы байланысын жасады. "Құрғақ қосылу" отын беруді қамтамады, бірақ танкердің бесінші буынының ұшқышсыз басқару жүйесімен телескопиялық құбырын сынауға бағытталған болатын. KC 135 құбыр операторынан айырмашылығы, ол жатып жұмыс істейді, KC 767 операторы бейне экраны бар қашықтан басқару станциясын пайдаланады. Сынақтар Эдвардс әуе базасында жүргізілді, ал сынақ аяқталғаннан кейін ұшақ Италияға жіберілді. KC 767 2007 жылдың 5 наурызында алғаш рет әуеде жанармай құю құбырын созып, басқа ұшаққа отын берді. Танкер 2007 жылдың 12 сәуірінде тағы бір сынақ кезеңін аяқтады, онда оның ұшақ экипажы екі қанатты жанармай құю шлангтарын сәтті созып, кері тартты. 2007 жылдың қарашасында Boeing Италия мен Жапонияға арналған KC 767A танкерлерін Италиядағы Aeronavali субподрядшысының орнына Боингтің Уичитодағы зауытына көшіруге шешім қабылдады, бұл жеткізілім кестелерін орындау мақсатында жасалды.