Кіріспе

Африканың йоруба халқының діні / Батыс Африка Орисасы. Йоруба діні (Yoruba: Ìṣẹ̀ṣe), Батыс Африка Орисасы (Òrìṣà) немесе Исесе (Ìṣẹ̀ṣe) – йоруба халқының дәстүрлі діни және рухани ұғымдары мен практикасын қамтиды. Оның отаны – қазіргі Оңтүстік-Батыс Нигерия, Ойо, Огун, Осун, Онда, Экити, Квара және Лагос штаттарының көп бөлігі, сондай-ақ Коги штатының бір бөлігі және Бенин мен Тогоның іргелес аймақтары, бұл аймақ Йоруба елі деп белгілі. Йоруба діні Жаңа әлемдегі бірқатар діндердің негізі болып табылады, олардың ішінде Сантерия, Умбанда, Тринидад Ориша және Кандомбле ерекше аталады. Йорубаның діни сенімдері – йоруба қоғамын құрайтын әндер, тарихтар, әңгімелер және басқа да мәдени ұғымдардың толық жиынтығы. Аиедегі (физикалық әлемдегі) әрбір адамның немесе жаратылыстың ой-пікірі мен әрекеті Жоғарғы Күшпен, барлық тірі нәрселермен, оның ішінде Жердің өзімен, сондай-ақ Орунмен (басқа әлеммен) өзара байланыста болады, онда құдайлар, рухтар мен ата-бабалар бар. Йоруба діні – политеизмнің күрделі түрі ретінде сипатталады, онда бүкіл ғаламды қамтитын Жоғарғы, бірақ алыс тұрған жаратушы Күш бар. Антрополог Роберт Вокс йоруба дінін анимистік дін деп сипаттап, оның "жерге берік байланысты" екенін атап өтті. Жер бетіндегі әрбір адам кемелдікке жетуге және Орун Ререде (жақсылық пен пайдалы істер істегендердің рухани әлемінде) өз тағдырын табуға ұмтылады. Адамның "Ипонри" (Ори Орун, рухани өзімен) толық бірігуі үшін оның ори инуы (физикалық әлемдегі рухани санасы) өсуі керек. Йоруба әдебиетінде мадақталатын маңызды адамгершілік ізгіліктердің бірі – адамның "Ìwà" (мінез-құлық, қасиеттері) жақсартуға ұмтылуы. Осылайша, ілімдер діни доктринадан асып, адамның азаматтық, әлеуметтік және интеллектуалдық салаларын да жетілдіру керектігін көрсетеді; қасиетті Ифа болжамдық поэзиясының (Оду Ифа) әрбір шумағында "Ìwà" маңыздылығын қамтитын бөлім бар. Бұл тақырыптың орталық мәселесі – жеке және ұжымдық әділдік.

Жасау

Йоруба дінінің жақтастары Олодумареді жаратылыстың басты күші деп есептейді. Йоруба мифологиясының бір нұсқасына сәйкес, жаратылыс процесінің белгілі бір кезеңінде, жаңадан пайда болған планеталардың өмір сүруге жарамды екенін растау үшін "шындық" жіберілді. Жер, осы планеталардың бірі болғандықтан, қаралып тексерілді, бірақ оның климаты қалыпты өмірге сүру үшін тым ылғалды деп танылды. Кейбір уақыт өткен соң, Обатала басқаратын бірнеше құдайлар жердің қыртысын қалыптастыруға көмектесу үшін жіберілді. Олардың бірінші сапарында, басты құдай Обатала, ішінде топырақ, қанатты жандар және матаға ұқсас материал жасырылған моллюскімен келді. Оның ішіндегілер су бетінде үлкен үйіндіге құйылды, ал көп ұзамай қанатты жандар оны таратып, бірте-бірте кең құрғақ далаға айналдырды. Олардың жасаған әртүрлі ойыстар ақырында дөңгелектер мен сайларға айналды.

Оришалық тәжірибе

Йоруба діні – жергілікті нанымдардың, мифтер мен аңыздардың, мақал-мәтелдердің және әндердің әртүрлі амалдарының үйлесімі және біріктірілуі, олардың барлығына мәдени және әлеуметтік жағдайлар әсер етеді. Йорубаның дәстүрлі сенімдеріне сәйкес, барлық адам Аянмоны, яғни тағдырды немесе жазмышты басынан өткізеді. Осының бір бөлігі ретінде, әрбір адамның ақырында Олодумареге жететіні күтіледі, ол – Йоруба дінінің сенім жүйесіндегі барлық энергияның бастауы болып табылатын құдайлық жаратушымен бірігу. Төмендегі тізім әртүрлі оришалардың аттарына баса назар аударады.

Ирунмалэ

Ирунмале́, "Irun" – "Тегі", ал "Imalẹ̀" – "Бастапқы құдай" деген сөздерден туындаған. Олар – Олорунның белгілі бір міндеттерді орындау үшін жіберген түпкілікті жаратылыстар, көбінесе Оде Орун (көрінбейтін әлем) мен Иле Ае (нақты әлем) арасында делдалдық қызмет атқарады. Сондықтан, Ирунмалелерді ағылшын тілінде ең жоғары дәрежелі құдайлар деп сипаттауға болады, мұндай құдайлар басты Оришалар саналады. Ирунмале немесе Имале – негізгі, іргелі құдайлар немесе құдайлық жандар. Қорытындылай айтқанда, барлық Имале – Ориша, бірақ барлық Ориша – Имале емес.

Қайта туылу

Йорубалар Атунваға, яғни отбасында қайта туу мүмкіндігіне сенеді. Бабатунде (әке қайтып келеді), Етунде (ана қайтып келеді), Бабатунжи (әке тағы да оянады) және Сотунде (ақылды адам қайтып келеді) есімдерінің барлығы Ифа түсінігіндегі отбасылық немесе ұрпақпен қайта туудың айқын дәлелдерін көрсетеді. Дегенмен, әжеңіздің немесе үлкен ағаңыздың бала туғанда "қайтып келуіне" кепілдік жоқ. Жанның жерге (әйтпесе, "Базар" деп те аталады) отбасының тікелей қан тамыры арқылы жаңа өмірге ұрықтандыру арқылы оралу уақыты келгенде, адамның құрамдас бөліктерінің бірі қайта оралады, ал екіншісі Көкте (Иколе Орун) қалады. Қайта оралған рух, Орай қорғаушысы түрінде оралады. Басқа орналасқан және оның ішінде сақталған адамның Орай қорғаушысы, оның бұрынғы қан туысының рухын және энергиясын ғана емес, сонымен қатар көптеген өмірлерде жинаған білімін де көрсетеді. Бұл жеке тағдырды қамтитын адамның рухани Орайымен шатастырылмауы керек, бірақ оның жаңа өмірі мен тәжірибесі арқылы Базарға жеке қан Орайының оралуын білдіреді. Алғашқы Ата-баба (осы Ата-баба Итефада анықталуы тиіс) – егер сіз осы энергияны біліп, онымен жұмыс істесеңіз, онда ол адамның өмір бойына "жолбасшысы" болады. Өмірінің соңында олар өздерінің бірдей рухтарына оралып, бірігеді, ал жеке тұлғамен тәжірибеден алған қосымша білімді төлем ретінде алады.

Жапония

2013 жылы Мэйдзи университетінің әдебиет профессоры алғашқы жапондық болып бабалаво дәрежесіне ие болды.