Кіріспе

Горацио Уильям Боттомли (23 наурыз 1860 – 26 мамыр 1933) – ағылшын қаржыгері, журналист, редактор, газет иесі, алаяқ және парламент мүшесі. Ол ең белгілісі «Джон Булл» танымал журналының редакторы және Бірінші дүниежүзілік соғыс кезіндегі ұлтшыл сөздерімен танымал. 1922 жылы ол алаяқтық жасады деп айыпталып, жеті жылға бас бостандығынан айырылды. Боттомли 14 жасында мансабын бастамас бұрын бес жыл жетімдер үйінде тұрды. Кейіннен, сот кеңсесінде жұмыс істегендіктен, ол ағылшын заңдарын жақсы білді. Стенограф және сот тілшісі болып жұмыс істегеннен кейін, 24 жасында өзінің баспа компаниясын құрды, ол 1888 жылы «Financial Times» сияқты көптеген журналдар мен газеттерді жариялады. Ол компаниясының амбициялық акциялық орналастыруымен (IPO) шамадан тыс кетіп, 1893 жылы алаяқтықпен айыпталғанда алғаш рет сотқа тартылды. Дұрыс емес тәжірибелерге қарамастан, өзін-өзі қорғаған Боттомли ақталды. Кейіннен ол алтын кенетін компаниялардың акцияларын сату арқылы байлық жинады. 1906 жылы Боттомли Хакни-Саут округінен Либералдық партияның депутаты ретінде парламентке енді. Сол жылы ол «Джон Булл» танымал журналын құрды, ол Боттомлидің кескілесті популистік көзқарастары үшін платформаға айналды. Қаржылық ысырапшылық пен басқарудағы кемшіліктер оның мансабын улап, 1912 жылы банкрот деп жарияланғаннан кейін парламенттен кетуге мәжбүр болды. 1914 жылы соғыс басталғанда оның бағы қайта жақсарды; журналист және оратор ретінде Боттомли соғыс күш-жігерінің жетекші пропагандисіне айналып, 300-ден астам қоғамдық жиынға қатысты. Оның ықпалы соншалық болды, оның Соғыс кабинетіне кіретіні күтілді, бірақ оған мұндай ұсыныс түспеді. 1918 жылы банкроттан босатылғаннан кейін Боттомли тәуелсіз депутат ретінде парламентке қайта оралды. Келесі жылы ол алаяқтық «Жеңіс облигациялары» схемасын іске қосты, ол ашыққа шыққаннан кейін оның айыпталуына, түрмеге қамалуына және парламенттен қуылғандығына әкелді. 1927 жылы босатылғаннан кейін ол өзінің бизнес мансабын қайта жаңғыртуға тырысты және лекция оқып, музыкалық залдарда өнер көрсету арқылы күнкөрісін тапты. 1933 жылы қайтыс болғанға дейін өмірінің соңғы жылдарын кедейлікте өткізді.

Отбасылық тарихы және балалық шағы

Боттомли 1860 жылғы 23 наурызда Лондондағы Бетнал Гринде, 16 Сент-Питер көшесінде, Уильям Кинг Боттомлидің екінші баласы және жалғыз ұлы болып дүниеге келді. Уильям Боттомлидің тегі белгісіз, бірақ Элизабет белгілі радикалдық агитаторлар отбасына жатқан. Оның ағасы Джордж Джейкоб Холиоак – секуляристік қозғалыстың негізін қалаушы және кейіннен кооперативтік қоғамдардың дамуындағы жетекші тұлға болды. Холиоактың жақын достастарының арасында Ұлттық республикалық лиганы құрған және парламентте дау тудырған Чарльз Брэдлоу да болды. Брэдлоу мен Элизабет Холиоак арасындағы ұзақ жылға созылған достық қарым-қатынас Уильям Боттомли емес, Горационың нақты әкесі – Брэдлоу деген қауесеттерге әкелді. Боттомли өмірінде бұл ойды қолдауға бейім болды. Бұл туралы дәлелдер тікелей емес, көбінесе Брэдлоу мен Боттомлидің бет-пішіндерінің ұқсастығына негізделген. Уильям Боттомли 1864 жылы, ал Элизабет бір жылдан кейін қайтыс болды. Горацио мен оның үлкен әпкесі Флоренс бастапқыда Лондондағы Мэрилебон ауданында тұратын суретші, әйелдерінің арасы Уильям Холиоактың қамқорлығында болды. Бір жылдан кейін олар Джордж Джейкобтың қаржатымен асырап алуға берілді. Бұл жағдай 1869 жылға дейін жалғасты, содан кейін Флоренс асырап алған отбасымен ресми түрде асырап алынды. Осы кезде Холиоак Горационы қаржылық тұрғыдан қолдауды жалғастыра алмайтынын түсінді және оны Бермингемдегі Эрдингтон қаласындағы Джозиа Мейсонның жетімханасына орналастырды. Горацио келесі бес жылды сол жерде өткізді. Кейбір өмірбаян жазушылар оның сол кездегі қиындықтары мен қорлауын баса көрсетті. 1874 жылы, Горацио 14 жасқа толғанда және жетімханадан кетуге тиіс болғанда, ол ресми рәсімдерді күтпей қашып кетті. Оның анасының қарындасы, жақын маңдағы Эджбастон қаласында тұратын Кэролайн Прайлл, оған баспана берді, ал ол Бирмингемдегі құрылыс фирмасында жұмыс істеді. Бұл келісім бірнеше ай ғана созылды, содан кейін алты жылдан бері ажырасып кеткен әпкесімен қайта қосылуға асыққан Горацио Лондонға барып, ағаш өңдеушінің шәкірті болды.

Алғашқы қадамдар

Ботмли шәкірттігінен көп ұзамай бас тартып, бірқатар қарапайым жұмыстардан кейін қалалық заң фирмасының кеңсесінде жұмыс тапты. Мұнда ол ағылшын заң процедураларын біліп, кеңседегі қарапайым қызметкердің міндеттерінен әлдеқайда көп жұмыс істеді. Көкесінің ынтасымен Питман колледжінде стенографияны үйренді, бұл оған ірі заң фирмасында жақсы жұмыс табуға көмектесті. Ол сондай-ақ Холйоак айналымына жақындады, онда топтың баспа жұмысына ақысыз көмекші ретінде жұмыс істеді. Ол Брэдлоумен танысты, ол жас жігітті көп оқуға шақырды және оны Чарльз Дарвин, Томас Хаксли және Джон Стюарт Милл идеяларымен таныстырды. Ботмлиге Брэдлоудың күшті әсері тиді, ол оны өзінің саяси және рухани ұстазы деп есептеді. Ботмли жасөспірім шағынан ересекке айналғанда, кейінірек өмірінде айқын болатын мінез-құлық белгілерін көрсетуге бастады: сезімдік ләззаттарға құмарлық, даңққа шұғыла, жомарттық, және оның өмірбаянаушысы Джулиан Саймонстың айтуынша, "адамдардың қалтасынан ақшаны шығарып алуға болатын" тартымдылық. 1880 жылы Ботмли қарыз жинаушының қызы Элиза Нортонға үйленді. Ботмлидің өмірбаянаушылары оның ерте, амбициясыз некесін қателік деп санайды; ол оған әлемде алға жылжуға көмектесу үшін интеллектуалды немесе әлеуметтік тұрғыдан дайын болмады. Сонымен қатар, сәтті оңтүстік африкалық фермер Гилберт Морленд. Үйленген жылы Ботмли жұмысынан кетіп, Уолпол фирмасында толық уақытты стенограф болып жұмыс істеді, ол соттарға жазба және транскрипция қызметтерін ұсынды. Оның қабілеті жұмыс берушілеріне 1883 жылы серіктестік ұсынуға жеткілікті әсер етті, ал фирма Уолпол мен Ботмли болып қайта құрылды.

Баспа кәсіпкері

Боттомлидің Брэдлоумен байланысы оның баспа және саясатқа деген қызығушылығын оятты, ал 1884 жылы ол өзінің алғашқы кәсіпкерлік жобасын – «Хакни Хансард» деп аталатын журналды іске қосты. Бұл журнал Хакнидің жергілікті «парламентінің» жұмысын тіркеді, ол Вестминстердегі отырыстарды үлгі еткен пікірсайыс қоғамы еді. Жергілікті саудагерлердің жарнамалары газетке шамалы пайда әкелді. Боттомли осыған ұқсас «Баттерси Хансард» газетін шығарды, ол сол ауданның жергілікті «парламенті» туралы жариялаған, кейін екеуін «The Debater» журналына біріктірді. 1885 жылы ол «Кэтрин Стрит» баспа қауымдастығын құрды және қарызға алынған капиталды пайдаланып, бірнеше журналдар мен газеттерді сатып алды немесе жаңадан ашты. Олардың ішінде жергілікті басқару туралы беделді басылым – «Муниципальдік шолу» (Municipal Review); Альфред Хармсворт, болашақ баспасөз магнаты Лорд Нортклиффтің редактордың орынбасары ретінде жұмыс істеген «Жастар» (Youth) балалар газеті; және «Financial Times» газеті бар еді. Соңғысы 1884 жылы бұрынғы тігін машиналарын сатушы Гарри Маркс құрған Лондонның алғашқы мамандандырылған бизнес газеті «Financial News»-ке қарсылас ретінде құрылды. 1886 жылы Боттомлидің компаниясы «MacRae and Co» баспасымен бірігіп, өзінің баспаханасын сатып алды, ал тағы бір жарнамалық және баспа фирмасын қосып алғаннан кейін «MacRae, Curtice and Company» болып өзгерді. 26 жасында Боттомли компанияның төрағасы болды. Оның іскерлік әлемдегі табысы кеңінен танылды, және 1887 жылы оны Хорнсидегі Либералдық партия парламенттік сайлауда кандидат болуға шақырды. Ол келісті, бірақ сия өндіруші магнаты Генри Стивенске жеңілгенімен, күшті науқан жүргізіп, Уильям Гладстонданнан алғыс хат алды.

Хансард баспа одағы

Құжаттарын жоғалтқанына қарамастан, Ботмли амбициялы кеңейту жоспарына кірісті. Вестминстер парламентіндегі пікірсайыстардың Хансард баяндамаларын басып шығару бойынша тиімді келісімшарт негізінде 1889 жылдың басында ол Лондон қор биржасында 500 000 фунт стерлинг капиталмен саудаланатын Хансард Publishing Union Limited компаниясын құрды. Ботмли компанияның беделін арттыру үшін бірнеше белгілі қалалық тұлғаларды компания директорлар кеңесіне мүше болуға көндірді. Олардың ішінде Лондонның болашақ Лорд-мэрі сэр Генри Исаакс, Лондон кешкі жаңалықтарының (Гарри Маркспен бірге) негізін қалаушы Колридж Кеннард және Кенсингтон Солтүстік округінен консервативтік депутат сэр Ропер Летбридж болды. Бұл шығындар мен басқа да төлемдер Одақтың капиталын жұмсады, ал кіріс көздері аз болғандықтан ол тез қаржысыз қалды. Дегенмен, есеп берусіз, 1890 жылдың шілдесінде Ботмли 40 877 фунт стерлинг пайда тапқанын және сегіз пайыздық дивиденд жариялады. Дивиденд төлеу үшін 50 000 фунт стерлингтік облигация сатылды. 1890 жылдың соңына қарай көптеген қалалық тұлғалар Хансард Одағына күдікпен қарады және оны «Ботмлидің алаяқтығы» деп атады. Ботмлидің сыртқы оптимизміне қарамастан, 1890 жылдың желтоқсанында компания облигациялық пайыздарды төлеуден бас тартты, ал 1891 жылдың мамырында, төлем қабілетсіздік туралы қауесеттер күшейген кезде, облигация иелері компанияны мәжбүрлеп тарату туралы сотқа шақыру жасады. Көптеген бақылаушылар үшін оған қарсы айыптаулардың күшіне жете алмайтын сияқты көрінді. 26 сәуірде Хокинс оның пайдасына үлкен қорытынды жасағаннан кейін, Ботмли және басқа да айыпталушылар ақталды.

Компанияның промоутері, газеттің иесі, болашақ саясаткер

Хансард одағының ісі Боттомлидің беделін емес, оның қаржылық гений екенін көрсететін жалпы түсінік қалыптастырды. Ол кредиторларымен төлем кестесін келісіп, банкроттықтан зардап шегуден сақталып, Батыс Австралиядағы алтын кен акцияларын насихаттаумен жаңа мансапқа кірісті. 1890 жылдардың басында Калгурли және оған жақын аймақтарда алтынның табылуы инвестициялық шабуылға мүмкіндік берді. Боттомлидің өмірбаян авторы Алан Хайман айтқандай, "Жердегі ойықтарды перспективалық алтын кеніне айналдыруға болады, ал инвесторлар кен ашық акционерлік қоғам ретінде ұсынылғаннан кейін ғана адасқанын және акциялары үшін нақты ақша төлегенін түсінеді". Оның байлығы арта келе, Боттомли көрінеу тіршілік салтын қабылдады. Лондонға келгенде ол Пэлл-Моллде сәнді пәтерде тұрды. Ол Лондонның әртүрлі аудандарындағы жасырын пәтерлерде тұратын көптеген сүйікті әйелдерін ұстады. Ол бірнеше жарыс аттарына ие болды, олар Гудвудтағы Стюардс кубогы және Ньюмаркеттегі Сезаревич сияқты маңызды жеңістерге жетті, бірақ ақылсыз тігімдерден үлкен сомаларды жоғалтты. Оның байлыққа қадам басқан кезінде ол Шығыс Сассекстегі Истборнға жақын Үсті Дикерде шағын мүлік сатып алды. Ол оны "Дикер" деп атады және жылдар бойы оны кеңейтіп, үлкен елдік сарайға айналдырды, онда ол жомарттықпен тойлар өткізді. Боттомли парламенттік амбицияларын сақтап, 1890 жылы, Хансард одағының құлауынан бұрын, Солтүстік Ислингтон үшін Либералдық кандидат ретінде бекітілді. Саймонсқа сәйкес, ол банкроттық рәсімдері басталғанда кандидаттықтан бас тартқанда, округтің қолдауына ие болды. 1900 жылы оның жұлдызы қайтадан жарқырады және Хакни Оңтүстік либералдары оны сол жылғы жалпы сайлауда кандидат болуға шақырды. Ол аса қатал күрес барысында газетте "Олд Бейлиде орны бар, Вестминстерде емес, ашық алдаушы" деп сипатталғаннан кейін 280 дауысқа ғана жеңілді. Кейіннен ол жазушы Генри Хесске қарсы жала жабу үшін 1000 фунт стерлинг өтемақы алды. 19-20 ғасырлардың басында спекулятивтік акцияларға деген қызығушылық азайды, Боттомлидің әріптестері, мысалы Уитакер Райт, алаяқтық және дұрыс емес мәлімдемелер бойынша айыптауларға тап болды. Боттомли өз қызметін тоқтатып, газет иесі ретінде бұрынғы қызметіне оралды. 1902 жылы ол Лондонның сәл нашарлаған кешкі газеті "The Sun"ді сатып алып, онда "Әлем, дене және шайтан" деген тұрақты бағаны жариялады. Газеттің тағы бір ерекшелігі - Боттомлидің арнайы басылымдар үшін танымал редакторларды шақыруы, олардың арасында комедия актері Дэн Лено, крикетші Кумар Шри Ранжицинджи және еңбек қозғалысының көшбасшысы Бен Тиллетт болды. Газет қаржылық жағынан сәтті болмады, сондықтан Боттомли оны 1904 жылы сатты.

Қазақстан, Қазақстан Республикасы, Қазақстан Республикасы, Қазақстан Республикасы

1906 жылдың қаңтар айындағы жалпы сайлауда Ботмли Хакни-Саут округінен либералдық кандидат ретінде қайта қатысты. Белсенді науқан жүргізгеннен кейін ол консервативті қарсыласын 3000-нан астам дауыспен жеңді – бұл Лондондағы ең ірі либералдық үстемдік екенін 1906 жылдың 20 ақпанында Палатадағы алғашқы сөзінде мәлімдеді. Келесі айлар мен жылдар бойында ол бастапқы қарсылықтың көп бөлігін жеңіп, өзін-өзі сынай білу қабілетімен (мысалы, өзін «шамалы дәрежеде абыройлы» деп сипаттағанда) жақсы көңіл-күйді сақтап, көңілдерді жаулады. Ол үкіметтің назарын үй қызметкерлерінің ұзақ сағаттар бойы жұмыс істеуіне аударды және жұмыс күнін сегіз сағатқа дейін шектеуді көздейтін жеке заң жобасын ұсынды. Журналист Фрэнк Харриске ол қаржы министрі болуды армандайтынын айтты. Парламенттік міндеттерімен қатар, Ботмли ең ірі және батыл баспа жобасын – «Джон Булл» апталық жаңалықтар журналын іске қосты, оның бастапқы капиталының жартысын Хули берді. 1906 жылдың 12 мамырында жарық көрген алғашқы санынан бастап «Джон Булл» таблоид стилін қабылдады, ол кейде дәм талғаусыз болғанына қарамастан, үлкен танымаллыққа ие болды. Журналдың тұрақты рубрикаларының бірі ретінде Ботмли «The Sun» газетінен «Дүние, тән және шайтан» бағанасын жаңартып, сондай-ақ сол газеттің ұранын бейімдеді: «Егер сіз оны «Джон Буллда» оқысаңыз, ол рас». Ботмли «Odhams Limited» компаниясының басқарушы директоры Юлиус Элиасты баспа жұмысын жүзеге асыруға көндірді, бірақ қаржылық басқарудың нашарлығы «Odhams» компаниясына сирек төленгенін көрсетті. Бұл мәселе журналдың барлық басқаруын, кірістер мен төлемдерді басқаруды Элиасқа беру арқылы шешілді, бұл Ботмлиге редакциялау және журналистикаға назар аударуға мүмкіндік берді. Таралымы жылдам өсті және 1910 жылға қарай жарты миллион данаға жетті. 1906 жылдың маусым айында Ботмли «Джон Булл Инвестициялық Трасты» жариялады, онда инвесторлар 10 фунт стерлингтік ең төменгі жазылым төлемі арқылы «тек қалалық тәжірибе нәтижесінде қол жетімді ерекше және эксклюзивті ақпаратты» бөлісе алады. Ботмлидің бұрынғы қалалық қызметі, әсіресе қазір банкрот болған «Joint Stock Trust Company» компаниясының бірнеше рет қайта құрылуы тексеруге алынды. Ұзақ тергеуден кейін, Ботмли оған бәрін қиындатуға тырысқаннан кейін, 1908 жылдың желтоқсанында ол Гилдхолл әділет залында, алдермендер сотының алдында пайда болуға шақырылды. «Hansard» ісі сияқты, Ботмлиге қарсы іс-әрекеттердің ауқымы зор болды; «Joint Stock Trust» акциялары бірнеше рет қайта шығарылды, шамамен алты рет. Ботмли тағы да мән-жайларды жасырып, сот залындағы шешендігімен сотты шақыруды қабылдамау керектігіне көндірді. Гилдхоллдағы прокурорлар тобының бірі Ботмлиге қарсы тағы бір қудалау ісін бастауға көп уақыт кететінін айтты: «Бірақ ол салғырсыздануы мүмкін, содан кейін ол сәтсіздікке ұшырайды». Жағымсыз жарияланымға қарамастан, Ботмли 1910 жылғы екі жалпы сайлаудың екеуінде де Хакни-Саут сайлау округінен сайланды; оның тактикасына қарсыласының митингтерінен тыс жүріп, сөздерін естімейтіндей етіп, темір ұштар мен қапталдары бар аяқ киім киген адамдарды тарту кірді. 1910 жылдың маусым айында ол «Джон Булл Лигасын» құрды, оның мақсаты үкіметке «салауатты бизнес әдістерін» енгізу болды; журнал оқырмандары Лигаға жылына бір шиллинг (5 пенс) төлем жасау арқылы қосыла алатын болды. Либералдық болғанымен, Ботмли өз партиясының қатал сынышысына айналды және көбінесе Асквиттің үкіметіне шабуыл жасауда консервативті оппозициямен бірікті. Банкроттар Палатаға отыруға құқылы емес болғандықтан, ол өзінің мандатын тастауға мәжбүр болды; оның кеткенінен кейін болашақ лорд-канцлер Ф. Э. Смит «Оның Палатадан кетуі қоғамдық қуанышты, зиялылықты, салауаттылықты кедейлендірді» деп жазды. Банкротқа ұшырағанға дейін Ботмли өзінің негізгі активтерінің туыстары мен сенімді тұлғаларына заңды түрде тиесілі екенін қамтамасыз етті, осылайша ол өзінің жомарт өмір салтын жалғастыра алды. «Джон Булл» қаржының мол көзі болып қала берді, ал Ботмли номиналды түрде банкрот болғанымен, «Мен өмірімде бұдан жақсы уақыт өткізбедім – көп ақша және мен қалағанның бәрі де бар» деп мақтанды.

Жеңіс жүлделері мен лотереялар

Палатадан шыққаннан кейін Ботмли Джон Булл басылымдарында Парламентті "ешкімге керек емес, тозған, жемқорлыққа толы жүйе" деп айыптады және оны дереу ауыстыру қажеттігін мәлімдеді. Ботмлидің өмір салты бұрынғысынша жаңа табыс көздерін талап етті, ал 1912 жылы Джон Булл ақшалай жүлделер үшін жарыстар ұйымдастыра бастады. Бұл жарыстар журналдың таралымын 1,5 миллионға дейін арттыруға көмектесті. 1914 жылғы Дербиде 25 000 фунт стерлингтік лотереяның жеңімпазы Ботмлидің жақын достарының бірінің қарындасы екені анықталды. Ботмли бұл сәйкессіздік екенін айтты; бірақ жылдар өткен соң, жүлденің 250 фунтынан басқа барлық ақшасы Ботмли бақылаған банк шотына аударылғаны белгілі болды.

Бірінші дүниежүзілік соғыс: оратор және пропагандист

Ботмли 1914 жылдың жазында туындаған халықаралық дағдарысты дұрыс түсінбеді. 28 маусымда Сараевода Австрияның эрцгерцогы Франц Фердинандты өлтіргеннен кейін, Сербияның кінәлі екені айтылып, Джон Булл Сербияны «салқынқанды қастандық пен алдастың ошағы» деп сипаттап, оны Еуропа картасынан жоюды талап етті. 4 тамызда Ұлыбритания Орталық державаларға соғыс жариялағанда, Ботмли өз ұстанымын тез өзгертіп, екі апта ішінде Германияның жойылуын қалады. Джон Булл «германдарға» және неміс тіліндегі фамилиясы бар британдық азаматтарға қарсы қатал науқан жүргізді – «ішкі жау» қаупі Ботмлидің үнемі талқылайтын тақырыбы болды. 1914 жылдың 14 қыркүйегінде ол Лондон опера үйінде үлкен жиынға сөз сөйледі, бұл оның танымал сөзін қолданған көптеген жаппай жиналыстардың алғашқысы болды: «Бейбітшілік князі (Бетлехем жұлдызына нұсқап), бізді Құдайға жетелейді» – Симмонстың айтуынша, бұл сөздер көптеген жүректерге тиді. 1915 жылдың 14 қаңтарында Король Альберт залында өткен «Ұлы соғыс митингінде» Ботмли ұлттық көңіл-күймен толық үйлесімде болды: «Біз әлемдегі ең жаман нәрсеге қарсы күресудеміз, бұл құлдыраған өркениеттің өнімі». Соғыс кезінде Ботмли «көшедегі адамның» өкілі ретінде өзін-өзі тағайындап, елдің барлық аймағында 300-ден астам қоғамдық жиналыста сөз сөйледі. Ол жауынгерлерді шақыру үшін жиналыстарда тегін қызмет көрсетті, ал басқалары үшін ол табыстың бір бөлігін алды. refn|Hyman Суиндондағы жиынның қаржылық есебін The Daily News газетінен келтіреді. Көңіл көтеру салығынан кейінгі жалпы табыс 125 фунт стерлинг болды, оның 88 фунты Ботмлиге, ал қалған 37 фунты әскерилердің қайырымдылық қорына берілді. Мессингердің мәліметінше, Ботмли осы жиындардан түскен табыстың 65-85 пайызын өзіне алған. 1915 жылдың наурыз айында Ботмли «Sunday Pictorial» газетіне апта сайын тұрақты баған жаза бастады. 4 мамырда «Лузитания» кемесі батып кеткеннен кейін ол осы бағанында немістерді «табиғатқа жат ертегілер» деп атап, оларды жоюға шақырды. Ұлыбританияның соғыс күшін қыңыр саясаткерлер кедергі келтірді деп мәлімдеді; ол соғысқа қарсы шыққан және оларды мемлекеттік қылмыс үшін соттауды талап еткен Лейборист партиясының көшбасшылары Кир Харди мен Рамзи Макдональдқа ерекше ашуын білдірді. Макдональдтың Ботмлиді «өмірінің барлық кезеңінде түрме табалдырығында өмір сүрген күмәнді тегі бар адам» деп атауына жауап ретінде, Ботмли Макдональдтың туу туралы куәлігін жариялағаннан кейін, лейбористтердің көшбасшысының өзі заңды емес екені белгілі болды. Ботмли сонымен қатар АҚШ-тың бейтараптық саясатын сынап, АҚШ соғысты Еуропа елдерінің есебінен өзінің экономикалық күшін арттыру үшін пайдаланып отыр деп дәлелдеді. Ботмли президент Вудро Вильсонға қарсы 1917 жылы АҚШ соғысқа кіргенге дейін шабуылдар жасады. Үкімет Ботмлиге күдікпен қарағанмен, оның ықпалы мен танымалдығын пайдалануға дайын болды. 1915 жылдың сәуірінде сол кездегі қазынашылық канцлері Дэвид Ллойд Джордж оны Клайд өзеніндегі кеме жұмыскерлеріне сөз сөйлеуді сұрады, олар өндірістік наразылықтармен қорқытып жатты. Ботмлидің араласуынан кейін наразылық болдырмалды. Ол осы шаралардың нәтижесінде ресми үкіметтік лауазымға ие болады деп үміттенді, бірақ уақыт өте келе министрлік лауазымына тағайындалатындығы туралы әңгімелер тарады, бірақ ешқандай хабарлама жарияланбады. Соғыстың соңғы кезеңдерінде Ботмли Ұлттық соғыс мақсаттары комитетінің (NWAC) тұрақты сыншысы болды, бұл комитет 1917 жылы Ұлыбританияның жеңіске жетуге деген міндеттемесін жандандыру және оның әділдігін көрсету үшін құрылған парламенттік орган. Ботмли комитетті «халық пікірін бұрмалаудың амалы» деп сипаттап, 1918 жылдың қаңтарында 1916 жылдың желтоқсанында премьер-министр болған Ллойд Джорджқа NWAC өзінің мақсатына жете алмағанын және оны «Пропаганда директорымен» алмастыру керектігін айтты, бірақ бұл нәтиже бермеді. Соғыс 1918 жылдың қарашасында аяқталып, жалпы сайлау жарияланғанда, ол бұл сайлауда үміткер болу үшін банкроттан босатылуы керек екенін білді. 34 000 фунт стерлинг ақшалай және облигациялар, сондай-ақ өтелмеген қарыздарды асығыс қайта ұйымдастыру, келісетін Ресми қабылдаушыға босатуға жеткілікті болды, нәтижесінде Ботмли Хакни Оңтүстігінде өтінішін тапсыруға үлкерді. 1918 жылдың 14 желтоқсанында өткен жалпы сайлауда ол «Ботмли, Ақыл-ой және Бизнес» ұранымен тәуелсіз кандидат ретінде түсті және дауыс берушілердің 80 пайызынан астамын алып, үлкен жеңіске жетті. «Енді мен Вестминстерге барып, істі жүзеге асыруға дайынмын», - деді ол жергілікті газетке. Ол, деді ол, «үкіметтің әрбір қадамын қадағалайтын ресми емес премьер-министр» болады, оның мақсаты «біздің сарбаздарымыздың, теңізшілеріміздің және азаматтарымыздың» мүддесін қорғау болады. 1918 жылғы парламент Ллойд Джорджтің Либералдық-консервативтік коалициясымен басылып, фрагменттелген және ұйымдаспаған оппозицияға тап болды. 1919 жылдың мамырында Ботмли өзінің «Халық лигасының» құрылғанын жариялады, ол ұйымдасқан еңбек және ұйымдасқан капиталға қарсы бағдарламасы бар толыққанды саяси партияға айналуына үміттенді. Көпшілік қозғалыс тумады, бірақ Ботмли басқа тәуелсіз депутаттармен бірігіп, тәуелсіз парламенттік топты құрды, оның ерекше саясаты соғыс өтемақыларын күшпен енгізуді, Ұлттар лигасынан Ұлыбританияның басымдығын, жағымсыз шетелдіктерді шығарып тастауды және «мемлекеттік басқаруға бизнес принциптерін енгізуді» қамтыды. Ботмли кем дегенде бір жыл бойы көп мәселелер бойынша сөз сөйлеген белсенді парламентарий болды және, мысалы, Ирландиядағы қиындықтар кезінде «Ирландияда британдық биліктің күйреуіне байланысты үкімет Америкаға осы елді басқаруға мандат беру үшін жүгінетін болады ма?» деп сұрады. Басқа жағдайларда ол үкіметке көмектесті, мысалы 1919 жылдың қаңтарында ол «сарбаздың досы» ретінде Фолькестон мен Каледегі әскерлерді тыныштандыруға шақырылды, олар демобилизациядағы кешігулерге байланысты бүлік көтеріп жатты.

Төмендеу

1919 жылдың шілдесінде Боттомли үкіметтің соңғы Жеңіс облигацияларына негізделген «Жеңіс облигациялар клубы» туралы хабарлады. Әдетте, бұл облигациялардың бағасы 5 фунт стерлинг болатын, ал Боттомли клубында мүшелер бірліктерді кемінде 1 фунт стерлинг төлеп сатып алатын және ол айтқандай, 20 000 фунтқа дейін жүлделерді жеребеге салып ұтып алуға қатысатын – бұл жүлделер жинақталған сыйлы ақша есебінен төленетін. Боттомлидің жариялаған мәлімдемелеріне қайшы, жиналған ақшаның барлығы облигациялар сатып алуға жұмсалмады. Ол Роттермир және Бивербрук лордтары сияқты баспасөз магнаты болуға ниеттенді. 1919 жылдың қазан айында ол соғыс облигацияларынан түскен қаражатты «National News» және «Sunday Evening Telegram» есімді екі белгісіз газетті сатып алуға пайдаланды. Газеттер қаржылық тұрғыдан сәтті болмады, сондықтан 1921 жылы Боттомли «Telegram» газетін жапты және «National News» газетінің атын «Sunday Illustrated» деп өзгертті. Оның жағдайын жақсарту үшін ол өзінің жексенбілік «Sunday Pictorial» бағанын «Illustrated» газетіне көшірді және қымбат жарнамалық кампания ұйымдастырды, бірақ бұл көп пайда әкелмеді. Газет күйреп, Боттомли «Pictorial» газетімен байланысты үлкен табыс пен оқырмандардан айырылды. 1920 жылы Одхамдар соғысқа дейінгі серіктестік туралы келісімді күшін жойып, «John Bull» газетінің толық бақылауын алғанда оның жағдайы одан да нашарлады. Боттомли өмір бойына бас редактор болып тағайындалды, бірақ бір жылдан кейін Одхамдар бұл келісімді 25 000 фунт стерлингтік соңғы төлеммен тоқтатты, осылайша Боттомлидің газетпен байланысы аяқталды. Темірқасып, нашар басқару және жеткіліксіз есеп беру салдарынан «Жеңіс облигациялар клубы» хаоске түсіп бара жатты. Халықтың алаңдауы артып, көп ұзамай жүздеген мүшелер ақшаларын қайтаруды талап етті – нашар жүргізілген тіркемелердің салдарынан кейбіреулері бірнеше рет төленді. Боттомлидің жағдайы оның Биглендпен ұрысқанынан кейін нашарлады, себебі ол бұрынғы серіктесінің суды бензинге айналдыру жобасын қаржыландырудан бас тартты. Екеуі соғыс кезінде ұрысып, Бигленд баспа бетінде Боттомлиге шабуыл жасады. Кейін олар татуласты, бірақ екінші даудан кейін Бигленд кекшілдікке толы болды. 1921 жылдың қыркүйегінде ол «Соғыс облигациялар клубы» Боттомлидің «соңғы және ең үлкен алаяқтығы» деп сипаттаған парақша жариялады. Өзінің адвокаттарының кеңесіне қарамастан, Боттомли Биглендке қарсы қылмыстық жала жабу туралы шағымданып, одан басқа шантаж және қорқыту туралы да айыптар қойды. 1921 жылдың қазан айында Боу-стрит магистраттық сотында өткен алдын ала сот отырысында Боттомлидің әдістері ашылды, бұл оның сенімін жойды. Жала жабу ісі 1922 жылдың 23 қаңтарында басталды; сотта одан әрі зиянды ақпараттарды жарияламас үшін Боттомлидің адвокаттары ешқандай дәлел ұсынбады, ал Бигленд босатылды. 1922 жылдың 18 ақпанында Шрусбериде шантаж ісі жалғасты, оның соңында қазылар алқасы Биглендті үш минут ішінде кінәсіз деп таныды. Боттомлидің өзі қазір полиция тергеуіне түсіп, сот шығындарын төлеуге міндеттелді. Бірнеше күннен кейін ол Боу-стритте «Жеңіс облигациялар клубы» қаражатын алаяқтықпен жұмсады деген айыппен шақырылды. Ықшам сот отырысынан кейін ол Олд-Бейлиде сотталу үшін сотталды.

Соңғы жылдар

Ботмлидің соты 1922 жылғы 19 мамырда судья Салтердің төрағалығымен басталды. Іс басталғанда, Ботмли прокурордың адвокаты Траверс Хамфристің келісімімен, күн сайын 15 минуттық үзіліс жасауға қол жеткізді, осы уақытта ол, Ботмли, емдік мақсатта шампан ішетін болады. Оған қарсы 24 алаяқтық айыпталуы болды, олардың жалпы сомасы 170 000 фунт стерлингті құрады. Прокуратура оның «Жеңіс облигациялары» клубының қаражатын бизнес-жобаларды, жеке қарыздарды және жоғары өмір сүру шығыстарын қаржыландыру үшін үнемі пайдаланғанын дәлелдеді. Өзін қорғаған Ботмли, клубпен байланысты оның заңды шығыстары және «Жеңіс облигациялары» клубының мүшелеріне жасаған төлемдер жалпы түсімдерден кем дегенде 50 000 фунт стерлингке асып түсетінін мәлімдеді: «Ант етемін, мен одан бір тиын да тапқан емеспін. Құдайға ант етемін, мен клубтың ақшасын алаяқтықпен бір теңгеге де жұмсаған емеспін». Дәлелдердің салмағы керісінше болды; Салтердің биографтардың пікірінше, «шеберлікпен, анық және қысқа, бірақ толық» деп сипатталған қорытындысы Ботмлиге қарсы болды, ал қазылар алқасы барлық айыптаулар бойынша оны кінәлі деп тануға 28 минут ғана уақыт жұмсады. Ол жеті жылға қамауға жіберілді. Хамфри кейінірек: «Оны мен емес, ішімдік құлатты», - деді. Шілдеде оның шағымы қабылданбағаннан кейін Ботмли Парламенттен қуылды. Палата басшысы сэр Остин Чемберлен Ботмлидің әдістері қаншалықты дәстүрлі болмасын, оның қасақана алаяқтық жасаған жоқ екенін айтқан хатты оқыды; ол өзінің қиын жағдайына өзі кінәлі екенін мойындады. Содан кейін Чемберлен Ботмлиді қуу туралы ұсыныс жасады, ол қарсылықсыз қабылданды. Бір мүше «оның елдегі ерекше орнын еске түсіріп» өкініш білдірді. Ботмли өзінің жазасының бірінші жылын Вормвуд Скрабста өткізді, онда ол пошта сөмкелерін тікті, ал қалған уақытын Мейдстоун түрмесінде өткізді, онда жағдай нашар болғанымен, оған жеңіл жұмыс берілді. 1927 жылғы 29 шілдеде бес жылдан астам мерзім өткеннен кейін ол босатылды және банкрот болған кезде оның күйеу баласы Джефферсон Конға тиесілі болған Диккерге оралды. Қазір 67 жаста, денсаулығы нашар болған Ботмли өзінің бизнес-мансабын қайта жандандыруға тырысты. Ол Джон Буллға қарсыласы ретінде жаңа журнал, Джон Блантты іске қосу үшін жеткілікті капитал жинады, бірақ жаңа кәсіпорын басталысымен ақша жоғалтып, бір жылдан астам уақыт өтпей жабылды. 1929 жылдың қыркүйегінде ол шетелде лекциялық тур жасады, бірақ ол да сәтсіз аяқталды, сондай-ақ отандық турға жасаған әрекет те сәтсіз болды, онда оны бейтараптықпен немесе жаугершілікпен қарсы алды. 1930 жылға қарай ол қайтадан банкрот болды; оның әйелі Элиза сол жылы қайтыс болды, содан кейін Ботмлидің бұрынғы күйеу баласы Джефферсон Кон (ол оған ие болды) оны Дикерден шығарып салды. Өмірінің соңғы жылдары ол ұзақ жылдар бойы сүйіктісі, актриса Пегги Примроузбен бірге өмір сүрді, оны Ботмли өзінің байлық жылдарында жұлдыздық атаққа көтеруге тырысты. Ботмлидің соңғы қоғамдық әрекеті 1932 жылдың қыркүйегінде «Жел тегершігі» театрында болды, онда ол Саймонстың айтуынша, көрермендерді көңілді емес, қызықтыратын естеліктер монологын орындады. Төрт жылдан кейін, Ботмлидің тілегіне сәйкес, Примроуз оның күлін Сассекс Даунсқа шашырады.

Бағалау

Егер [Ботмлидің] өзінің алаяқтығы болса, ол басқалардың алаяқтығын тілге келтіріп, Ұлттар Лигасы атынан жасалған ең шектен тыс талаптарды жазғырып, халықаралық саясаттағы билікке негізделген күштерден басқаларын ескермей, еңбекшілердің байлық пен жалақының шексіз көзін тапқан деген ең наив пікірлерін күлкіге тосты. Кейінірек тарихшы Морис Коулинг Ботмлидің қабілеті мен еңбекқорлығына, сондай-ақ бостандық үшін күшті күресіне құрмет көрсетеді. Г.Р. Сирл Ботмлидің үкіметтегі кең ауқымды сыбайлас жемқорлық туралы білуінің арқасында, әсіресе Ллойд Джордж коалициясы 1916 жылы билікке келгеннен кейін соттан қорғалғанын болжайды. Саймонс Ботмлидің "өте бай және әсерлі қоғамдық бейнесін" мойындайды, бірақ оның көрсетілімінің артында мазмұн болмағанын айтады: оның өмірі бойы Ботмли "адам емес, көпшілік пікірлерінің жиынтығы" болды. Мэтью Энгель The Guardian газетінде оның жұртшылықты алдап, оларды өз талпынысына жетелеу қабілетін атап өтеді; бір құрбан 40 000 фунт стерлингтен айырылғаннан кейін: "Мен оған ақша бергеніме өкінем жоқ, қайтадан да берер едім" деді. Сол кезде Лондонда мэр болғанда, Ботмли сөзсіз жеңіске жетер еді, дейді Энгель.

Мәдени суреттер

Актер Тимоти Уэст 1972–1973 жылдардағы «Эдвардтар» мини-сериалында Ботмли рөлін ойнады. Актер Патрик Моуэр Ален Сэддлердің оның өміріне арналған «Халық адамы» радиоспектаклінде Ботмли рөлін сомдады. Ол алғаш рет 1986 жылы BBC Radio 4 арнасында, ал 2022 жылдың маусым айында BBC Radio 4 Extra арнасында эфирге шықты.