Кіріспе

1914 жылы Ирландияның өзін-өзі басқаруын күшіне енгізу туралы бұйрыққа наразылық білдірген британдық армия офицерлерінің бүлік ұйымдастыру қаупі 1914 жылғы 20 наурыздағы Кюрраг оқиғасы, кейде Кюрраг бүлігі деп те аталады, Ирландияның Килдэр графтығындағы Кюррагта болды. Сол кезде Кюрраг лагері Ұлыбритания мен Ирландияның Біріккен Корольдігінің құрамындағы Ирландиядағы британдық армияның негізгі базасы еді. Ирландияға сол жылдың соңында, Ольстерді қоса алғанда, өзін-өзі басқару құқығы берілмек болған. Бұл оқиға 20 ғасыр Ирландия тарихында маңызды орын алады және Англия азамат соғысынан бері британдық әскери өкілдердің саясатқа ашық араласуының сирек кездесетін мысалы болып табылады. Бұл бүлік деп есептелсе де, берілген ешқандай бұйрық орындалмады. 1914 жылы Ирландияның өзін-өзі басқару заңы күшіне енгенде, британдық үкімет оған қарсы көтеріліс ұйымдастыруға дайын тұрған Ольстер еріктілеріне қарсы әскери шаралар қолдануды қарастырды. Көптеген офицерлер, әсіресе ирландтық протестанттармен байланысы барлар, олардың ішіндегі ең танымал тұлға Хьюберт Гоф болды, одақтастарға қарсы әскери операциялар жүргізу туралы бұйрықтарды орындаудың орнына отставкаға кетуге немесе жұмыстан босатылуға дайын екенін мәлімдеді. Оларға Лондоннан Генри Уилсон сияқты жоғары шенді офицерлер жеке түрде қолдау көрсетті. Үкімет бұл мәселенің түсініспеушіліктен туындағанын жариялаған құжат шығарса да, соғыс хатшысы Дж.Е.Б. Сили және Императорлық Бас штабтың (CIGS) генерал-фельдмаршалы сэр Джон Френч, британдық армияның Ольстердің адал жақтастарына қарсы қолданылмауы туралы уәде бергеннен кейін отставкаға кетуге мәжбүр болды. Бұл оқиға унионистердің сенімділігін арттырды және ирланд ұлтшыл қозғалысының күшеюіне септігін тигізді, ирланд ұлтшылдарын Ирландиядағы британдық армиядан қолдау күте алмайтынына көндірді.

Өмірбаян

1912 жылдың басында Х.Х. Асквиттің либералдық британ үкіметі Ирландия үшін үшінші үй билігі заң жобасын ұсынды, ол Дублинде автономиялы ирланд парламентін құруды көздеді. Юнионистер ұсынылып отырған Дублин парламентінің билігіне қарсылық танытты, ал Ульстер юнионистері 1912 жылы Ульстер еріктілері (UVF) әскери ұйымын құрды. Оларға бірқатар зейнеткер британ офицерлері көмектесті, қажет болған жағдайда британ үкіметіне және/немесе заң жобасында көзделген болашақ ирландтық үй билігіне қарсы күресу үшін. 1913 жылдың қыркүйегінде Императорлық Бас штабтың бастығы Джон Френч үкіметке және корольге (ол да Асквиттен пікірін сұраған) британ армиясы УВФ-қа қарсы әрекет етуге бұйрық берілсе, бөлініп кетуі мүмкін екені туралы алаңдаушылық білдірді. Кейбір офицерлер тіпті Ульстер юнионистеріне қосылуы мүмкін еді, себебі көптегендері протестанттық британдық империяны сақтау және қорғау туралы ортақ көзқарасқа ие болды және негізінен католиктік Ирландия үшін үй билігі оған қауіп төндіреді деп сенді. Әскери операциялар директоры генерал-майор Генри Хьюз Уилсон оппозиция жетекшілерімен (соның ішінде Бонар Лоумен) және еріктілерді қолдаған зейнеткер офицерлермен үнемі байланыста болды.

Паджеттің бұйрығы

Егер Британ Парламенті «Үй билігі туралы» заңды қабылдаса, UVF-тың зорлық-зомбылық қаупімен күресу үшін Бас штабтың бастығы (CIGS) фельдмаршал сэр Джон Френч және Соғыс жөніндегі мемлекеттік хатшы Дж.Е.Б. Сили 1913 жылғы қазан айында Соғыс кеңсесінде келіссөздер үшін Ирландияның Бас қолбасшысы генерал сэр Артур Паджетті шақырды. Паджеттің 19 қазандағы хатында ол «жартылай жұмылдыруды» қалағанын айтты, ал Сили премьер-министрге 24 қазанда 1910 жылғы Тонипанди көтерілісі кезінде халықты бақылау тәжірибесі бар генерал Невил Макредиді пайдалану туралы жазды. 1913 жылғы қазан айында Сили Макредиді Белфаст және Дублиндегі полиция жағдайы туралы есеп беруге жіберді. Паджетке «жаман ниетті адамдардың» қару-жараққа қол жеткізуіне жол бермеу үшін әскерлерді орналастыруға дайындық жасау бұйрық берілді және одан әрі нұсқаулар алу үшін Лондонға шақырды. Сили Френчтің келісімін UVF-тың Дублинге шабуыл жасауы мүмкін деген ақпараттың дұрыстығына қайта-қайта сендіріп алды. Жоспар үкіметтік ғимараттарды басып алу, UVF-тың кез келген шабуылына тойтарыс беру және Омах, Эннискиллен, Арма, Дундалк және Каррикфергустағы қару-жарақ қоймаларын ұрлықтан қорғау болды. Алты түрлі жағдай талқыланды, соның ішінде қару-жарақ қоймаларын қорғау үшін келген әскерлерге қарулы қарсылық көрсету мүмкіндігі де қарастырылды. Сили сондай-ақ Паджетке Ирландияда заңды сақтау үшін «соңғы адамға дейін» күш салуға уәде берді. Темір жол ереуілі немесе басқа кедергілер туындаған жағдайда Черчилль Корольдік теңіз флоты арқылы әскерлерді тасымалдауды ұсынды. Саясаткерлер кейіннен Паджет Лондонға келген кездегі кездесуде Соғыс кеңсесінен алған бұйрықтарын ауызша түсіндіргендерін айтты, бірақ Асквит бұл шындық емес екенін мойындады; кездесуде Паджетке Ньюриге (ескі, бос казарма, қоймасы жоқ) және Дундалкқа әскер жіберу туралы айтылды, екеуі де ирланд ұлттық аймақтарында орналасқан және UVF-тың басып алуы екіталай болғанмен, Ольстерді әскери бақылауға алу үшін стратегиялық маңызы бар еді. Кейіннен (Чарльз Фергюсонның ұлы, сэр Джеймс Фергюсон) әскерлерді орналастыру шарасы Черчилль мен Силидің лоялистерді бүлік шығаруға итермелеу үшін жасаған «комбинациясы» болуы мүмкін деген пікір айтылды, бірақ бұл көзқарас жалпыға бірдей қабылданбады. 18 наурыз күні кешке Паджет генерал-майор Ловик Френдке әскерлердің қозғалысы 31 наурыздағы жексенбі күні таңертең аяқталуы керектігін хабарлады. 19 наурызда Паджет тағы бір кездесуге шақырылды, онда Сили үкіметтің «Үй билігі» мәселесін алға жылжытып, азаматтық соғыстың басталуына жол бермейтінін мәлімдеді, егер UVF оны бастауға тырысса, олардың жолы тоқтатылатынын айтты. Кездесуде Бірінші теңіз лорды, принц Луи Баттенберг те болды, өйткені сол күні 3-ші шайқас эскадрильясына Клайд фиордындағы Ламлашқа баруға бұйрық берілді. Келесі күні түнде Черчилль Френчке өзінің кемелері 24 сағат ішінде Белфастты өртеп жіберуге дайын екенін айтты, ал басқа кемелер Ольстерге әскерлерді орналастыруға көмектесуге дайын тұрды (егер лоялистік теміржолшылар ереуілге шықса). Сол күні кешке Карсон палатадағы пікірталас кезінде наразылық білдіріп, Ульстерге кеткеннен кейін, ол уақытша үкімет құрады деп күтілді, Асквит, Сили, Черчилль, Биррелл, фельдмаршал Френч және генерал Паджет Даунинг-стриттегі 10-шы үйдің шұғыл отырысын өткізді, онда Асквит Френчтің кері шегінуді қалаған Дундалктағы артиллерияны қорғау үшін қосымша жаяу әскер жіберуді талап етті. Сили Ольстерде одақтастық төңкеріс жақын қалғанын мәлімдеді, бірақ оның ақыл-ойының ешқандай іздері табылмады.

Отставкалар

Паджет сол түні Дублинге үлкен қызығушылықпен келді, жазбаша бұйрықтар берілмегеніне байланысты (саясаткерлер жазбаша түрде ештеңеге қол қоюға тартынған болуы мүмкін). Келесі күні таңертең (20 наурыз, жұма), Пейджет Дублиндегі Паркгейт көшесіндегі штаб-пәтерінде генералдар Ролт, Катберт, Гоф және Фергюссонға (5-ші жаяу әскер дивизиясының командирлері) және үш штаб офицеріне сөз сөйледі. Пагет, Фергюссон және Гоф (сол кездегі әскери қызметі туралы естеліктерінде) жазған үш түрлі есеп бар, бірақ Пагет жағдайды нашарлатқаны анық. Гофтың айтуынша, ол «Ольстерге қарсы активті операциялар басталады» деген. Содан кейін Пейджет Силиден «жеңілдіктер» алғанын мәлімдеді, атап айтқанда, Ольстерде тұратын офицерлерге «көрінбей қалуға» рұқсат етілетінін, ал Ольстерге қарсы қызмет етуден бас тартқан басқа офицерлер отставкаға кетуге рұқсат етілмей, қызметтен босатылатын болады. Француз, Паджет және генерал-адъютант Спенсер Эварт (19 наурызда) Ольстермен «тікелей отбасылық байланысы» бар офицерлерді шеттетуге және қатысудан бас тартқан басқа офицерлерді босатуға келіскен. Паджет Гофқа, «көрінбей қалу» демалыспен немесе демалыссыз кеткенді білдіре ме деп сұрады, және Ольстермен туыстық байланысы бар, бірақ онда тұрмаған Гофқа «Соғыс кеңсесіндегі ескі досынан» (Джон Френчтен) ешқандай мейірім күтпеуі керектігін айтты. Ричард Холмс офицерлеріне ультиматум қою арқылы Пейджеттің ақымақтық іс жасағанын, өйткені көпшілігі жай ғана солтүстікке бұйрық берілсе, оған бағынуы мүмкін екенін жазды. Паджет кездесуді офицерлеріне өздерінің қарауындағы офицерлермен сөйлесіп, содан кейін есеп беруге бұйрық беріп аяқтады. Фергюссон Гофты және жаяу әскер бригадасының бірін ұстап алып, армияның кез келген жағдайда бірігіп тұруы керектігін және өзі бұйрықтарға бағынатынын ескертті. Гоф келіспейтінін айтты және 5-ші лансерлердің офицерлерімен (өзінің қолбасшылығындағы полктердің бірі) сөйлесуге кетті, сондай-ақ ағасы Джонниге, Хейгтің Альдершоттағы штаб бастығына жеделхат жіберді. Гоф түстен кейінгі екінші кездесуге қатыспады, онда Пейджет бұл әрекеттің мақсаты ұрыс емес, Ольстерді қорқыту екенін растады. Әскерге шақыру бұйрықтары «Міндетті орындау – Ольстердегі активті операциялар» деп аталып, Гоф кейіннен «активті операциялар» ескертуді қорғау үшін орналасудан гөрі көп нәрсені білдіреді деген пікір білдірді. Гоф өзінің командасы астындағы офицерлерге жақын маңдағы Марлборо казармасында (қазіргі Макки казармасы) Ольстер еріктілеріне қарсы күресудің орнына отставкаға кетуді ұсынды. Ультиматум Гофтың 3-ші кавалериялық бригадасының қалған бөлігіне 25 шақырым қашықтықтағы Курра лагерінде берілді. 20 наурыздың кешінде Паджет Лондондағы Соғыс кеңсесіне телеграмма жіберіп, 5-ші лансерлердің барлық офицерлері отставкаға кетуге ниеттенгенін және 16-шы лансерлерге де солай болғандығын мәлімдеді. Сели Армия Кеңесінің атынан Паджетке отставкаға кетуді ұсынған кез-келген аға офицерді жұмыстан босатуды және Гоф пен оның үш полковникінің екеуіне (үшіншісінің ұстанымы белгісіз) Соғыс кеңсесіне хабарласуды бұйырды. Түн ортасына дейін екінші телеграмма 57 офицер жұмыстан босатуды қабылдауға келіскенін растады (іс жүзінде 61 офицер, оның ішінде Гоф).

Оқиға болған күні 70 офицер 3-ші кавалериялық бригадада қызмет етті. Офицерлер техникалық тұрғыдан бүлік жасаған жоқ, өйткені олар тікелей бұйрықты орындаудан бас тартқаннан кейін отставкаға кетті. Барлығы Гофтың бригадасында болғандықтан және олардың Силидің бұйрықтарына қатысты сақтанулары туралы хабардар болғандықтан, ол бүкіл оқиғаның орталық тұлғасы ретінде көрсетілді. Егер қажет болса, Четуод Гофтың орнын басады. Ирландиялық команданың тағы 100 офицері отставкаға кетуге қауіп төндірді.

Нәтижелер

Генерал сэр Чарльз Фергюссон, сол кезде Ирландиядағы 5-дивизияның қолбасшысы, 21 наурыз күні сенбі күні таңертең бөлімшелерді аралап, олардың үкімет саясатына сәйкес келуін қамтамасыз етті. Кейін оның бір офицері былай деді: «Бізге жеке саяси көзқарастарымыз болса да, ресми түрде біз бір саяси партияның жағында болмауымыз керек екенін еске салды. Бізге бұйрықтарға мойынсұну, қайда жіберілсек те, қандай да бір саяси партияның нұсқауларына сәйкес келу міндеті жүктелген еді. Бұл жерде ешқандай абайсыздық жоқ, бұл – біздің иығымыздан шыққан жақсы сөз, ол біз қалаған нәрсе еді. Паджет те солай істеді, бірақ оның баяндамасын бір полковник «мүлдем сенімсіз және қорытындысыз» деп сипаттады. Алайда, Паджет 18-19 наурызда жоспарланған сақтық шараларын жүзеге асыра алды. Жақында французбен телефон арқылы «сөздермен алмасып» алған егде жастағы фельдмаршал Робертс француздың үкіметтің «адамгершіліксіз» жоспарларымен ынтымақтастық жасағаны туралы білгенде, Паджеттің «активті операциялар» туралы сөйлесуі және офицерлерге гипотетикалық бұйрықтарды талқылауға мүмкіндік беруі, сондай-ақ отставкаға кетумен қорқытуы билігі жоқ әрекет екенін және Хьюберт Гоуфқа осы мақсатта жазба қалдырғандығын білді. Патша Асквитке хат жазып, одан әрі қандай да бір қадам жасамас бұрын, онымен кеңесуді сұрады. Соғыс кеңсесіне шақырылған Гоф (22 наурыз, жексенбі) Ольстерге қарсы тікелей бұйрыққа бағынатынын растады. Сол түні корольді көрген кезде Френч, Холдейн (Лорд-канцлер) Паджеттің офицерлерден «гипотетикалық жағдайларды» сұрамауы керек деп кеңес бергенімен, егер Гофты қайта қалпына келтірмесе, отставкаға кететінін айтты. Паджетке Лондонға хабарлауға бұйрық берілді, Макриди Белфастқа жіберілді (бірақ ресми хабарламасыз), ал Асквит патшаға Паджеттің оның нұсқауларын асырып кеткенін, тек оқ-дәрі қоймаларын қорғауды көздегенін, теңізге орналастыруды тоқтатқандығын және патшамен кеңеспейінше одан әрі әскер қозғалысы болмайды деп мәлімдеді. Асквиттің либералды үкіметі «шынайы түсініспеушілік» деп, кері қайтып кетті. Френчтің ұсынысы бойынша Сили Министрлер кабинетінен құжат алды, онда Армия кеңесі оқиғаның қате түсіністік болғанына қанағаттанғанын және «барлық сарбаздардың заңды бұйрықтарға мойынсұнулары керек» деп мәлімдеген. Сили екі абзацты қосты, үкімет Ирландияда немесе басқа жерде «тағала күшін» қолдануға құқылы екенін, бірақ «Үй билігі туралы заңға қарсылық білдіруді жою үшін» күш қолдануды ойламағанын айтты. Бұл – Кабинет құжатына Кабинет мақұлдауысыз өзгертулер енгізу – Силидің адал қателігі ме, әлде оны осыған итермелеп, күнәнің құнын өтеуші құрбандыққа отырғызды ма – белгісіз. Гоф армия Ольстерде Үйдегі басқаруды жүзеге асыру үшін қолданылмайтынын түсіндіретін қосымша абзацты қосуға батылдықпен талап етті, оған француз жазбаша келісті. Уилсон, Робертс және Френч оқиға барысында баспасөзге ақпарат таратты. Гоф 23 наурыздағы келісімді құпия ұстауға уәде берді, бірақ ол көп ұзамай баспасөзге тарады – Гоф пен Френч оны Morning Post-тің Гвиннесіне, ал Уилсон Лео Амери мен Бонар Лоуға жіберді. Бұл мәселе 23 және 25 наурызда Парламентте ұзақ талқыланды. Асквит (25 наурыз) кабинет мәлімдемесінде қосылған «кемшілік параграфтарды» жария түрде жоққа шығарды, ал француз, генерал-адъютант Спенсер Эварт және Сили отставкаға кетуге мәжбүр болды. Бір айдан кейін, 24 сәуірде «Ольстер еріктілері» түнде «Ларне қаруларының қозғалысы» оқиғасында жасырын түрде 24000-ға жуық мылтық түсірді. Оның басшылары армияның Ольстер қару қоймаларына шабуыл жасау Британиядағы қоғамның оған деген ізгі ниеті төмендейді деп есептеді. Еңбек және радикалды пікірлер армияның, көрінеу, өнеркәсіптік тәртіпсіздіктерді басуға қуанышты болғанына ашуланды, Ольстерде күш қолдануды болдырмауға рұқсат етілді. Бұл оқиға унионисттердің сенімділігіне де, Ирландияның сепаратистік қозғалысының өсуіне де ықпал етті, ұлттықшылдарды Ирландиядағы британ әскерінің қолдауына үміттенуге болмайтынына сендірді. Өз кезегінде бұл ұлттық қолдауды ұлғайтады оның жарымәскери күштеріне, Ирландиялық еріктілерге. Үйге басқару туралы заң жобасын 25 мамырда Қоғамдық палата мақұлдаған кезде, Ирландияда азаматтық соғыс қаупі артуы үкіметке 1914 жылдың шілдесінде Ирландияны бөлу туралы заң жобасы арқылы бөлудің қандай да бір түрін қарастыруға әкелді. Букингем сарайындағы конференциядағы одан әрі талқылаулар бөлу туралы дауларды шеше алмады. Негізгі заң жобасы 18 қыркүйекте Корольдік келісімін алды, бірақ Бірінші дүниежүзілік соғыс мерзіміне де тоқтап тұрды.