Кіріспе

Коммунистік Чехословакияда Александр Дубчектің демократияландыру саясатының ұраны – "Адам бетімен социализм" () – 1968 жылғы қаңтарда КСЧ төрағасы болғаннан кейін, 1968 жылғы сәуірде Чехословакия Коммунистік партиясының президиумында келісілген Александр Дубчек және оның әріптестерінің реформалық және демократиялық социалистік бағдарламасын білдіретін ұран. Бұл ұраның алғашқы авторы Радован Рихта болды. Ол – демократиялық Чехословакия дәстүрін құрметтейтін, бірақ Коммунистік партияның билігін сақтап қалуына мүмкіндік беретін, озық және қазіргі заманғы социалистік қоғам құруға бағытталған, шалғайтын демократияландыру, экономикалық жаңарту және саяси либерализация процесі еді. "Адам бетімен социализм" ұлттық демократияландыру мен экономикалық децентрализация кезеңі болған Прага көктемінің бастауына ықпал етті. Алайда, 1968 жылғы 21 тамызда Варшава шартының Чехословакияға басып кіруі салдарынан бұл процеске тоқталды.

Өмірбаян

Бағдарлама Чехословакия халқының сол кездегі саяси және экономикалық жағдайға наразылығын жеңуге жасалған тытыс болды. Атауынан көрініп тұрғандай, жоспардың мақсаты – өткен екі онжылдықтағы үкімет саясатының нәтижесінде халық қолдауын жоғалтқан социализм идеалдарын қайта жаңғырту еді. Бұл нарықтық капитализмді қайтаруды көздемесе де, Александр Дубчек Батыс және Кеңес елдерімен сауда жасауды, сондай-ақ он жылдық кезеңде көп партиялық демократиялық социализмге өтуді ұсынды. Реформаға жасалған ең маңызды қадамдардың бірі – 1968 жылғы 4 наурызда цензураны азайту, кейіннен толығымен жою болды. Чехия тарихында цензура алғаш рет жойылды және бұл, болғаны қысқа мерзім болса да, толыққанды іске асырылған жалғыз реформа болды. Бұқаралық ақпарат құралдары партиялық пропаганда құралы болғаннан кейін, режимді сынау құралына айналды.

Іс-қимыл бағдарламасы

Сәуірде Дубчек либерализацияның "іс-қимыл бағдарламасын" іске қосты, оған баспасөз еркіндігін, сөз еркіндігін және қозғалыс еркіндігін арттыру, тұтыну тауарларына экономикалық басымдық беру және көппартиялық үкімет құру мүмкіндігі кірді. Бағдарлама "Социализм тек қана жұмысшы халықты қанаушы сыныптық қатынастардың үстемдігінен азат етуді білдіре алмайды, бірақ кез келген буржуазиялық демократияға қарағанда тұлғаны толық өмір сүру үшін көбірек жағдай жасау керек" деген көзқарасқа негізделген. Ол құпия полицияның билігін шектеуге және ЧССР-ді екі тең құрамдас республикаға федерализациялауға бағытталған. Бағдарлама сыртқы саясатты да қамтыды, оның ішінде Батыс елдерімен жақсы қарым-қатынастарды сақтау және Кеңес Одағымен және басқа Шығыс блогы елдерімен ынтымақтастық. Онда он жылдық кезеңдік ауысу жоспары көзделген, оның арқасында демократиялық сайлаулар мүмкін болып, әлеуметтік демократия мен демократиялық социализмнің жаңа нысаны қолданыстағы жағдайды алмастыруы тиіс болды. "Іс-қимыл бағдарламасын" жасағандар соғыстан кейінгі коммунистік режимнің іс-әрекеттерін сынаудан аулақ болды, тек олардың өткен уақытқа сай келмейтін саясатын атап көрсетуге тырысты. Сонымен қатар, ішкі сыныптық қақтығыстардың шешілгендігіне байланысты, жұмысшылар енді марксизм-ленинизм қағидаларын бұзбай, өз біліктілігі мен техникалық дағдылары үшін лайықты сыйақы ала алатын болды. Бағдарлама капитализммен бәсекелесу үшін маңызды лауазымдарды "қабілетті, білімді социалистік сарапшылармен" толтыру қажеттігін ұсынды. Радикалды топтар белсенділік таныта бастады: 1968 жылғы 26 маусымда баспасөзде кеңесшілдікке қарсы пікірлер пайда болды. Сәуірде Чехословакия Коммунистік партиясының Президиумында Дубчек "адамдық жүзі бар социализм" саяси бағдарламасын жариялады. Мамыр айында ол партияның XIV съезінің 9 қыркүйекте кезектен тыс сессияда өтетінін хабарлады. Съезд "Іс-қимыл бағдарламасын" партияның жарғыларына енгізеді, федерализация туралы заң жобасын әзірлейді және жаңа Орталық комитетті сайлайды. Дубчектың реформалары баспасөз еркіндігіне кепілдік берді және бұқаралық ақпарат құралдарында алғаш рет саяси пікірлерге рұқсат берілді. Прага көктемі кезінде Чехословакия экспортінің бәсекеге қабілеттілігі төмендеді, ал Дубчектың реформалары жоспарлы және нарықтық экономиканы үйлестіру арқылы осы қиындықтарды шешуді көздеді. Партия ішінде бұл мәселені қалай шешуге қатысты әртүрлі пікірлер болды: кейбір экономистер аралас экономиканы қалады, ал басқалары экономиканың басым бөлігі жоспарлы болып қалуын қалады. Дубчек экономикалық реформалардың Коммунистік партияның басшылығымен жүргізілуінің маңыздылығын үнемі атап өтті. 27 маусымда белгілі жазушы және журналист Людвик Вакулик "Екі мың сөз" атты манифест жариялады. Ол KSČ ішіндегі консервативті күштер мен "сыртқы" күштерге қатысты алаңдаушылық білдірді. Вакулик халықты реформа бағдарламасын іске асыруда бастама көтеруге шақырды. Дубчек, партия Президиумы, Ұлттық майдан және үкімет бұл манифесті айыптады.

Басылымдар мен БАҚ

Дубчектің цензураны жеңілдетуі сөз және баспасөз бостандығының қысқа мерзімін ашты. Бұл жаңа ашықтық саясатының алғашқы айқын көрінісі бұрынғы қатал коммунистік апталық «Литературные новости» басылымының «Литературные листы» деп қайта аталды. Баспасөз бостандығы Чехословакия халқына Чехословакияның тарихын шындықпен қарауға мүмкіндік берді. Көптеген зерттеулер елдің коммунизм астындағы тарихына, әсіресе Иосиф Сталиннің кезеңіне қатысты. Коммунизмнің қазіргі жағдайы және еркіндік, жекелік сияқты абстрактілі идеялар талқылау тақырыбына айналды. Көп ұзамай, партиялық емес басылымдар пайда бола бастады, мысалы, кәсіби одақтардың «Праце» (Еңбек) газеті. 1968 жылдың наурызына дейін Журналистер одағы Орталық баспа басқармасын – үкіметтік цензураны – редакторларға шетелдік газеттерге цензурасыз жазылуға рұқсат беруге көндірді, бұл жаңалықтар бойынша халықаралық диалогты дамытуға септігін тигізді. Баспасөз, радио және теледидар да студенттер мен жас жұмысшылардың Голдстюкер, Павел Кохаут және Ян Прохазка сияқты жазушыларға, сондай-ақ Йозеф Смрковский, Зденек Хежлар және Густав Хусак сияқты саяси қуғын-сүргіннен зардап шеккендерге сұрақтар қоя алатын кездесулер ұйымдастыру арқылы осы талқылауларға үлес қосты. Теледидар бұрынғы саяси тұтқындар мен оларды ұстаған құпия полиция немесе түрмелерден келген коммунистік басшылардың кездесулерін де көрсетті.