Кіріспе
ПУМАС (PUMəs) немесе марк (MARC maʁ) – жемістерді шырын немесе майға сығудан кейін қалған қатты қалдықтар. Оған жемістің қабығы, еті, тұқымы және сабақтары кіреді. Жүзім шөпісі дәстүрлі түрде жүзімнен бренди (мысалы, граппа, орухо, törkölypálinka, зивания) жасау үшін қолданылған. Бүгінде көбінесе мал азыратуға, тыңайтқыш ретінде немесе полифенолдар сияқты биоактивті заттарды алу үшін пайдаланылады.
Pomace ('/p//ʌ//m//ə//s/ PUMəs), or marc ('/m//ɑr//k/; from French marc maʁ), is the solid remains of grapes, olives, or other fruit after pressing for juice or oil. It contains the skins, pulp, seeds, and stems of the fruit. Grape pomace has traditionally been used to produce pomace brandy (such as grappa, orujo, törkölypálinka, zivania). Today, it is mostly used as fodder, as fertilizer, or for the extraction of bioactive compounds like polyphenols.
Атауы
Помацес сөзі ағылшын тілінде ортағасырлық латын тіліндегі pomaceum ("сидр") және pomaceus ("алмаға қатысты, алма тәрізді") сөздерінен, ал олар классикалық латын тіліндегі ("жеміс, алма") сөзінен шыққан. Бұл сөз бастапқыда сидр үшін қолданылған, ал кейіннен солтүстік француз диалектілеріндегі ұқсас сөздер арқылы қысылғанға дейін немесе кейін алма қоймасы үшін қолданыла бастады, содан кейін осыған ұқсас қосалқы өнімдер үшін жиі пайдаланылды. Орта ғасырларда пикет де кеңінен қолжетімді болды. Ортағасырлық шараптар көбінесе толық ашытылмағандықтан, ортағасырлық пикетте қанттың қалдықтары сақталған. Ерте заманауи кезеңде балық және кастор бұршағы сияқты түрлі көздерден алынған помацес тыңайтқыш ретінде де қолданылған.
Дестильдеу
Жүзім шөпісінен бренди және пикет дайындалады. Шарап өндіретін көптеген елдер дистилляция принциптері түсінілгеннен кейін шөпі брендисін жасауды бастады.
Шарап жасау
Шарап жасаудағы пісіру әдісі ақ немесе қызыл шарап өндірілуіне байланысты өзгеше болады. Қызыл шарап өндірісінде еркін ағын соғы (гравитациялық салмақпен сығудан бұрын алынған шырын) құйылып, содан кейін жүзімнің қабығы мен сабақтарынан тұратын қараңғы қызыл түсті қалдықтар қалады. Қызыл шараптың түсі мацерация кезеңінде терімен тікелей жанасу нәтижесінде пайда болады, бұл кейде ішінара ферментацияны қамтиды. Нәтижесінде алынған шөпі ақ шарап өндірісінен алынған шөпіге қарағанда алкогольдік және танинге толы болады. Итальяндық Amarone шарабынан алынған шөпі Valpolicella шарабында мацерацияланып, Ripasso шарабын жасауға қолданылады. Ақ шарап өндірісінде жүзімді ұсақтағаннан кейін дереу сығып, сығу процесінің қосалқы өнімі ретінде терімен жанасуды болдырмауға тырысады. Бұл қалдықтар ашық, жасыл-қоңыр түсті болады және танин мен спиртке қарағанда көбірек қалдық қантқа ие. Осы шөпі әдетте бренді өндірісінде қолданылады. Қызыл шарап шөпіндегі белгілі бір полифенолдар тіс гигиенасына жақсы әсер ете алады. Истман стоматологиялық орталығында жүргізілген зерттеу көрсеткендей, бұл полифенолдар тіс шіруіне себеп болатын Streptococcus mutans бактериясының қызметіне кедергі келтіреді. Зерттеу жетекшісі профессор Хён Ку 2008 жылы осы полифенолдарды бөліп алып, қуысқа қарсы қорғауға көмектесетін жаңа ауыз шаю құралдарын жасауға үміттенді. Жүзім шөпі мұнай және газ өнеркәсібінде мұнайға негізделген бұрғылау ерітінділерінде циркуляцияны жоғалту материалдары ретінде де қолданылады, себебі шөпі талшықты және танинге бай. 2004 жылы Түркиядағы Эрчиес университетінде жүргізілген зерттеуде шөпінің E. coli, Salmonella және Staphylococcus бактерияларына қарсы табиғи тағам сақтағышы ретінде де әрекет ететіні анықталды. Зерттеушілер түрік шараптарының сорттарынан алынған құрғақ шөпіні – Emir Karasi және Kalecik Karasi жүзімдерін ұнтақтады, оларды этил ацетаты, метанол немесе сумен араластырып, 14 түрлі тағам бактериясына ұсынды. Барлық 14 бактерия шөпінің әсерінен белгілі бір дәрежеде тежелді, бұл жүзім сорты мен экстракттың концентрациясына байланысты болды. Қызыл шараптың Kalecik Karasi жүзімі ең тиімді болды, зерттеушілер бұл қызыл шарап жүзімінің қабығындағы полифенолдардың жоғары концентрациясымен байланысты деп санайды. Жүзім шөпінен оэноцианин – табиғи қызыл бояу және тағамға бояу алынады. Жүзім шөпінен тартраттар (калий битартраты, "крем тартар") және жүзім полифенолдары да өндіріледі. Алма шөпі малдың әртүрлі түрлеріне дәстүрлі жем болып табылады. Жүзім шөпін мал азығы ретінде пайдалануға кеңес беріледі, себебі бұл жүзім өңдеу қалдықтарының қоршаған ортаға шығарылуын азайтады, бұл ауыр ластануға әкелуі мүмкін. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Германияда Fanta сусынын алғашқы нұсқасын жасау үшін алма шөпі сывороткамен бірге қолданылды. Бұл соғыс уақытындағы эмбарголар Coca Cola компаниясының Германияда американдық сусынды импорттау және өндіру мүмкіндігін шектегендіктен жасалды. Алма шөпінен алма ұны да жасауға болады.
Канада
Канадалық тамақ және дәрі-дәрмек ережелеріне сәйкес, құрт – жеміс шырыны, шарап немесе жеміс шарабы алынып тасталғаннан кейін піскен, сау жемістің қабығы мен етінен дистилляциялау арқылы алынған ішімдік алкогольді дистиллят немесе мұндай дистилляттардың қоспасы болуы мүмкін. Құрт құрамында карамель, жемістер, ботаникалық заттар, хоштандырғыштар мен хоштандырғыш препараттар болуы мүмкін. Егер құрт жасауға қолданылған жемістің барлық қабығы мен еті нақты осы жемістен алынған болса, оның таңбасында "(жемістің атауы) құрт" немесе "(жемістің атауы) марк" деп көрсетуге болады.