Кіріспе
Шарап жасауға негізінен қолданылатын жүзім сорты – Шардоне (/UK/'/ʃ//ɑːr//d//ə//n//eɪ/, /US/,/ʃ//ɑːr//d//ən/'/eɪ/, ʃaʁdɔnɛ) – ақ шарап өндірісінде қолданылатын жасыл терілі жүзім сорты. Бұл сорт Францияның шығысындағы Бургундия шарап өсіретін аймағында пайда болған, бірақ қазір Англиядан Жаңа Зеландияға дейін шарап өндірілетін барлық жерде өсіріледі. Жаңа және дамушы шарап өсіру аймақтары үшін Шардоне өсіру – «өту рәсімі» және халықаралық шарап нарығына оңай қадам ретінде қарастырылады. Шардоне жүзімінің өзі бейтарап, ал шараппен байланысты көптеген дәмдер терруар мен еменнің әсерінен туындайды. Ол әртүрлі стильдерде жасалады: Франциядағы Шаблидің тартымды, минералды шараптарынан бастап, емен мен тропикалық жемістердің дәмдерімен Жаңа әлем шараптарына дейін. Салқын климатта (мысалы, Шабли және Калифорнияның Карнерос АВА) Шардоне шараптары орташа және жеңіл денелі, айқын қышқылдыққа және жасыл слива, алма мен алмұрттың дәмдеріне ие. Жылы жерлерде (Австралиядағы Аделаида таулары мен Морнингтон түбегі, Жаңа Зеландияның Гисборн және Марлбороу аймақтары сияқты) дәмдер цитрустық, шабдалы және қарбызға айналады, ал өте жылы жерлерде (Калифорнияның Орталық жағалауы АВА сияқты) өрік пен тропикалық жемістердің (банан мен манго) ноталары сезіледі. Малолактикалық ашытудан өткен шараптар жұмсақ қышқылдыққа, жемістік дәмге, майлы тілдеу сезіміне және жаңғақтың хош иісіне ие. Шардоне – әлемдегі көптеген көпіршікті шараптардың, соның ішінде Шампан мен Италиядағы Франсиакортаның маңызды құрамдас бөлігі. Шардоне танымалдығы 1980-ші жылдардың соңында шарықтау шегіне жетті, бірақ кейін шараптың жаһандануының теріс әсері ретінде қарастырған шарап саршындарының арасында наразылық туды. Дегенмен, ол ең көп егілетін жүзім сорттарының бірі, әлем бойынша ақ шарап жүзімдерінің арасында Airén-нен кейін екінші орында және барлық шарап жүзімдерінің арасында бесінші орында тұр.
the grape variety
Chardonnay (/UK/'/ʃ//ɑːr//d//ə//n//eɪ/, /US/,/ʃ//ɑːr//d//ən/'/eɪ/, ʃaʁdɔnɛ) is a green skinned grape variety used in the production of white wine. The variety originated in the Burgundy wine region of eastern France, but is now grown wherever wine is produced, from England to New Zealand. For new and developing wine regions, growing Chardonnay is seen as a 'rite of passage' and an easy entry into the international wine market. The Chardonnay grape itself is neutral, with many of the flavors commonly associated with the wine being derived from such influences as terroir and oak. It is vinified in many different styles, from the lean, crisply mineral wines of Chablis, France, to New World wines with oak and tropical fruit flavors. In cool climates (such as Chablis and the Carneros AVA of California), Chardonnay wine tends to be medium to light body with noticeable acidity and flavors of green plum, apple, and pear. In warmer locations (such as the Adelaide Hills and Mornington Peninsula in Australia and Gisborne and Marlborough region of New Zealand), the flavors become more citrus, peach, and melon, while in very warm locations (such as the Central Coast AVA of California), more fig and tropical fruit notes such as banana and mango come out. Wines that have gone through malolactic fermentation tend to have softer acidity and fruit flavors with buttery mouthfeel and hazelnut notes. Chardonnay is an important component of many sparkling wines around the world, including Champagne and Franciacorta in Italy. Chardonnay's popularity peaked in the late 1980s, then gave way to a backlash among those wine connoisseurs who saw the grape as a leading negative component of the globalization of wine. Nonetheless, it is one of the most widely planted grape varieties, with worldwide, second only to Airén among white wine grapes and fifth among all wine grapes.
Тарих
Тарихының көп бөлігінде Шардонне мен Пино-нуар немесе Пино-блан арасында байланыс болды деп есептелді. Ампелографтар бұл өсімдіктердің жапырақтары бір-біріне ұқсас пішін мен құрылымға ие екенін, сондай-ақ бірнеше ғасыр бойы Францияның бір аймағында кездесетінін атап өткен. Пьер Гале бұл пікірмен келіспейді, Шардонне ешқандай басқа маңызды жүзім сортымен туысты емес деп санайды. Жүзімшілер Мейнард Америн мен Гарольд Олмо ақ мускаттан алыс жабайы *Vitis vinifera* жүзімінен тарағанын ұсынды. Шардонненің нақты шығу тегі Ливан мен Сириядағы жүзім шаруаларымен көлеңкеленді, олар жүзімнің тегі Таяу Шығысқа дейін жетеді және оралған крестшілер арқылы Еуропаға әкелінгенін мәлімдеді. Бұл теорияны қолдайтын сыртқы дәлелдер аз. Калифорния университетінің Дэвис қаласындағы ДНК саусақ іздері зерттеулері Шардонне Пино-нуар мен Гуайс Блан (Хейниш) жүзімдерінің тоғысқан нәтижесі екенін көрсетеді. Француз аристократиясының Пиносы Гуайс Бланға жақын жерде өсіп, олардың тоғысуына жағдай жасады. Екі ата-ана генетикалық тұрғыдан алыс болғандықтан, көптеген будандастырулар гибридтік күш көрсетті және одан әрі көбейту үшін іріктелді. Осы "сәтті" будандастырулардың ішінде Шардонне және оның туыстары – Алиготе, Обен-вер, Осерруа, Баше-нуар, Бонуар, Франк-нуар де-ла-От-Сон, Гамай-Блан-Глориод, Гамай-нуар, Мелон, Книпперле, Пьюрион, Рубло, Саси және Дамерон бар.
Клондар, қиылысулар және мутациялар
2006 жылы Францияның жүзімдіктерінде 34 клоналды Шардоне сорты табылған; олардың көпшілігі Дижондағы Бургундия университетінде шығарылған. "Дижон клондары" деп аталатын бұл сорттар, бейімделу қасиеттері үшін селекцияланған, ал жүзім шаруалары өздерінің terroir-ына ең жақсы сәйкес келетін және шарапта қалаған ерекшеліктерді беретін клоналды сортты отырғызады. Мысалы, "Дижон 76", "95" және "96" клондары дәмдік заттарға толы шоғырларды береді. "Дижон 77" және "809" клондары "жүзімдік хош иісімен" хош иісті шараптарды шығарады, ал "Дижон 75", "78", "121", "124", "125" және "277" клондары өте күшті және жоғары өнімді сорттар болып табылады. Жаңа әлем сорттарының ішінде "Мендоза" клоны бар, ол алғашқы Калифорниялық Шардонелерінің бірін жасады. "Мендоза" клоны "тауықтар мен қозылар" деп те аталатын миллерандажға бейім, онда жидектер біркелкі жетілмейді.
Жүзім шаруашылығы
Шардонне өсірудің салыстырмалы түрде оңайлығымен және түрлі жағдайларға бейімделу қабілетімен кеңінен танымал. Жүзім өте "икемді", себебі ол өзінің терруарын және шарапшының еңбегін көрсетеді, олардың әсерін қабылдайды. Бұл өте жандануға бейім жүзім, оның жапырақтары тығыз болып келеді, бұл жүзім шоғырының энергия мен қоректік заттарды сіңіруіне кедерілтеу тудыруы мүмкін. Жүзімдіктерді күтушілер бұған қарсы күшті қырқу және вегетацияны басқару арқылы шара қолданады. Шардонне жүзімдері тығыз отырғызылғанда, олар ресурстар үшін бәсекелесуге және энергияны жүзім шоғырына бағыттауға мәжбүр болады. Белгілі бір жағдайларда жүзім бұталары өте жоғары өнімділік бере алады, бірақ егер өнімділік 80 гл/га (4,5 тонна/акр) артық болса, мұндай жүзімдерден жасалған шараптың сапасы төмендейді. Жоғары сапалы Шардонне өндірушілері өнімділікті осы көрсеткіштің жартысына дейін шектейді. Шардонне дерлік барлық жүздік топырақтарға бейімделе алады, бірақ оған ең ұнайтын үш түрі – әк тас, саз және құмтас, олардың барлығы Шардонненің дәстүрлі "отанында" кең таралған. Шаблидегі Grand Cru шараптары Киммеридж тақтасынан, әк тастан және саздан тұратын төбелерге отырғызылған. "Petit Chablis" атауына жататын шеткі аймақтар портленд әк тасына отырғызылған, ол нәзіктігі төмен шараптарды береді. Шампан аймағында әк тас көп кездеседі, ал Кот-д’Орде әк тас пен саздан тұратын көптеген аймақтар бар. Бургундияда Шардонне жүзімдеріне топырақтағы әк тастың мөлшері де шараптың сипаттарына әсер етеді. Мерсо аймағындағы Мерсо Шармдегі ең жақсы шараптар өсірілетін жүзімдіктердің беткі қабаты әк тастың үстінде орналасқан, нәтижесінде шараптар өте бай және дөңгелек болып келеді. Жақын жердегі Лес Перриер шарап бағындағы беткі қабат әк тастың үстінде ғана орналасқан, ал сол аймақтың шарабы әлдеқайда күшті, минералды және тығыз, толыққанды дамуы үшін ұзақ уақытқа бөтелкеде сақтауды қажет етеді. Басқа аймақтарда топырақ түрі идеалды климаттық жағдайлардың жетіспеушілігін толықтыруы мүмкін. Мысалы, Оңтүстік Африкада тасты, тақтатасты және сазды топырақтары бар аймақтар Францияға қарағанда жылырақ климатқа қарамастан, өнімділігі төмен және Бургундия стиліне жақын шараптарды өндіреді. Керісінше, Оңтүстік Африкадағы құмтас негізіндегі жүзімдіктерден жасалған Шардонне шараптары бай және салмақты болады. Пино блан мен Шардонне арасындағы шатасу Солтүстік Италияда кең таралған, онда екі жүзім түрі жүзімдікте аралас отырғызылып, шарап жасау кезінде араластырылған. Италия үкіметі екі жүзім түрін ажырату үшін зерттеушілерді 1978 жылға дейін жібермеген. 19 ғасырдың ортасына дейін Францияда да осыған ұқсас жағдай болды, осы кезде ампелографтар Шабли мен Бургундияның жүзімдіктерін аралап, нағыз Шардоннені анықтап, Пино бланды жоюға кірісті. Шардонне алғаш рет 12 ғасырда Понтиньи аббаттығындағы цистерциандықтармен Шаблиде отырғызылған деп есептеледі. Бүгінде Шабли аймағында жасалған Шардонне, осы аймақтағы шарап жасаудың қарапайым стиліне байланысты жүзімнің сорттық ерекшеліктерінің ең "таза" көрінісі болып табылады. Шабли шарапшылары әк тасты топырақтың және салқын климаттың ерекшеліктерін атап өтеді, олар жоғары қышқылдықты сақтауға көмектеседі. Шараптар көбінесе маллолактикалық ашытудан өтпейді және дубке (бірақ оның қолданылуы артып келеді) ұшырамайды. Жасыл алманың қышқылдығы Шаблидің айқын белгісі және оны хош иісінде байқауға болады. Қышқылдық жаспен жұмсарады және Шабли Шардонненің ең ұзақ өмір сүретін мысалдарының бірі болып табылады. Мексикада Баха-Калифорния (Валле-де-Гуадалупе) және Коахуила (Валле-де-Паррас) штаттарында кездеседі.
Калифорния
Калифорниялық Шардоннаның алғашқы табысты коммерциялық өндірісі Ливермор аңғарының АВА-дағы егістіктерден болды. Wente Vineyards компаниясы 1940 жылдары бірнеше Калифорниялық жүзімдіктерге жүзімнің сорттарын енгізу үшін пайдаланылған Шардонне клонын жасады. 1950 жылдары Римдегі АҚШ-тың Италиядағы елшісі Джеймс Дэвид Зеллербах Ханзелл жүзімдіктерін шарапханасын ашып, оны Бургундия стиліндегі Шардонне жасауға арнады. Оның табысы басқа калифорниялық шарап өндірушілерді де соған шақырды және ол Chateau Montelena-ның Бургундия Шардонеге қарсы 1976 жылғы «Париж үкімі» деп аталатын француз судьялары жүргізген соқыр дөңгелекте жеңісімен аяқталды. Осыған байланысты Калифорниялық Шардоннаға сұраныс артып, Калифорниялық шарап өндірушілер егістікті көбейтуге асықты. 1980 жылдары Калифорниялық Шардоне танымалдылығы өте жоғары болды, 1988 жылға қарай штатта отырғызылған жүзім бұталарының саны Франциядан асып түсті. 2005 жылы шамамен әлемдегі барлық Шардонна егістіктерінің 25 пайызын құрады. Алғашқы үрдіс - ұлы Бургундия шараптарын үлгілеу, бірақ бұл көп ұзамай бай, майлы және еменге қойылған стильдерге жол берді. Франк Константин Франк Винифера шарап сөрелерін құрды, бұл АҚШ-тың шығысындағы шарапхана шарапхана бизнесі үшін негіз ретінде еуропалық үлгідегі шараптар шығара алатынын көрсетуге көмектесті. Шардоне осы стратегияның маңызды бөлігіне айналды. Нью-Йорк, Бургундия мен Вашингтон сияқты, салқын климатты жүзім өсіретін аймақ. Шардёнье жүзімдері суыққа төзімді болғандықтан Нью-Йоркке өте жақсы келеді. Ол тек суық қыстарға ғана төтеп бермей, сонымен қатар көктемде қату қаупін азайта отырып, кеш гүлдейді. Нью-Йорктің салыстырмалы түрде салқын өсу маусымы жүзімнің пісуін баяулатады, жүзімдікте ұзақ уақыт қажет, бұл жүзімге шардонни өсіретін жылы аймақтардан гөрі қант деңгейімен күрделілік пен сипатты дамытуға мүмкіндік береді. Нью-Йорк содан кейін Фурнье мен Франктың алғашқы тәжірибелерінен бастап сорттың елеулі егістерін дамытты.
Басқа мемлекеттер
Вашингтон Шардоннелері Калифорния Шардоннелеріне өте ұқсас болуы мүмкін, бірақ олар кремділікке қарағанда жемістің дәміне көбірек мән береді. 2000 жылы бұл штаттың ең көп егілген премиум шарап жүзімі болды. Дижон клондарын пайдаланудың орнына, Вашингтон жүзімдіктері Калифорния Дэвис университетінде әзірленген клондармен отырғызылады, олар штаттың шарап өңірлерінің жылы ауа райында пісіп жетілуіне көбірек уақыт қажет. Бұл шарап жасаушыларға Вашингтон Шардоннесіне тән жемістілік пен кремний топырақтың дәмін теңестіретін қышқылдықты сақтауға мүмкіндік береді. Алманың әртүрлі ноталары жиі кездеседі, ал өндірушіге және аймаққа байланысты "Golden Delicious", "Fuji", "Gala" және "Jonathan" сияқты әртүрлі дәмдерді қамтуы мүмкін. Орегонда Бургундиядан Дижон клондарын енгізу жүзімді Орегон климаты мен топырағына бейімдеуге көмектесті.
Австралия мен Жаңа Зеландия
Көптеген жүзім сорттары сияқты, Шардоне алғаш рет 1832 жылы Джеймс Басбидің коллекциясында Австралияға келді, бірақ ол 1950 жылдары ғана кеңінен таралды. Ол Оңтүстік Австралияда, Жаңа Оңтүстік Уэльсте, әсіресе Хантер аңғарында және Викторияда ең маңызды. Коммерциялық тұрғыдан сәтті болған алғашқы Шардоне шараптарының бірін 1971 жылы Хантер аңғарында Мюррей Тирелл жасады. Тиреллдің жүзімдігіне Шардоне кесінділері отырғызылды, ол бір түні Пенфолдтың тәжірибелік егістерінен тікенекті сымды асып өтіп, жүзімдерін кесу арқылы "қарызға" алған. Экспортқа бағытталған Австралия шарап индустриясы 1980 және 1990 жылдардағы Шардоне бумын қабылдауға дайын болды және Австралия үлкен жеміс дәмдерімен және оңай ішуге болатын сипаттарымен ерекшеленетін шарап стилімен жауап берді. Өте жылы климатты өтеу үшін емен чиптерін қолдану арқылы шараптың байлығы күшейтілді және ашыту кезінде қышқыл қосылды. Осы кезеңде Шардоне өсімдіктерінің саны бес есеге өсті және 1990 жылға қарай ол Австралияда ең көп отырғызылған ақ шарап жүзіміне айналды, ал Шираз бен Каберне Совиньоннан кейін үшінші орын алды. 21-ші ғасырдың басында сұраныс ұсыныстан асып, Шардоне жүзімінің тапшылығы туды, бұл Австралия шарап өндірушілерін Семильон (кейде "СемШард" деп аталады) және Коломбар сияқты жаңа қоспа серіктестерді енгізуге итермеледі. MLF-тен өтпеген шараптарда жасыл (піспеген) алма тәрізді дәмдер сезіледі. Емен ашыту кезінде немесе кейін, бочкада ескірту арқылы қосылуы мүмкін. Шарап жасау кезінде маңызды әсер ететін басқа факторлар – ашыту температурасы және шараптың қанша уақыт тұнуда (lees) қалуына рұқсат ету. Бургундиялық шарап жасау ұзақ тұнуға және тіпті бочкада ескірген кезде тұнуды араластыруға (bâtonnage) бейім. Төмен температурада ашыту манго мен ананас сияқты "тропикалық" жемістердің дәмін береді. Шардонеға наразылықтың тағы бір себебі – оның шараптың жаһандану символы ретінде қарастырылуы, онда жергілікті жүзім сорттары халықаралық нарықтардың сұранысына ие болған үлкен атаулардың пайдасына жойылды. Оз Кларк Шардоннені "әлемдегі жүзімдіктер мен әлемдегі дәмдік қасиеттерді аяусыз отарлап, жойған" деп сипаттады. Сынаушылардың назар аударуына себеп болған нәрсе – шарап өндірушілердің жергілікті сорттардан бас тартуы немесе оларды қалдыруы, олардың орнына көбірек табыс әкелуі мүмкін Шардоне отырғызу, бірақ жергілікті сорттардың бірегейлігі мен сипаттарынан айырылу. Мұндай жағдайлар Оңтүстік Италияда және Испанияда ежелгі Негроамаро, Примитив, Гренаш және Матаро жүзімдіктерінің жаңа Шардоне егістерінің пайдасына жойылған кезде орын алды.
Генетикалық модификация
Қазіргі уақытта генетикалық түрлендірілген Шардоне үлбілері сынақтан өтуде. Сынақтар АҚШ және Оңтүстік Африкада жүргізілуде.