Кіріспе

Гримс Грейвс – Англияның Норфолк графтығында орналасқан үлкен неолиттік кремний кенін өндіру кешені. Ол Англияның шығысындағы Брэндоннан солтүстік-шығысқа қарай орналасқан. Кен орындары б.з.д. 2600–2300 жылдары игерілген, бірақ өндіріс қола және темір дәуірлерінде де, тіпті кейінірек те жалғасқан болуы мүмкін, себебі кремнийдің металдарға қарағанда бағасы арзан болған. Неолит дәуірінде жылтыратылған тас балқыларды жасау үшін кремнийге үлкен сұраныс болған. Кейінірек, кремний құралдары металл құралдармен ауыстырылғанда, кремний түйіндері құрылыс және мылтықтардағы ұрғыштар сияқты басқа да мақсаттар үшін сұранысқа ие болды. Грайм қабірлерін алғаш рет 19 ғасыр археологы Уильям Гринвелл жан-жақты зерттеді. Ғылыми маңызы бар ескерткіш шамамен 500 метрлік аумақты алып жатыр және табиғи борпылдақ тасқа қазылған кем дегенде 433 шахтадан тұрады. Ең үлкен шахталардың тереңдігі 10 метрден астам, ал диаметрі бетінде 3 метрдей. Есептеулер бойынша, үлкен шахталардан 2000 тоннадан астам борпылдақ тас алынып тасталған, жеткілікті сапалы тасқа жету үшін 20 адамға шамамен бес ай уақыт кеткен. Кеншілерді ең қызықтырған терең үшінші "табан тасы" қабатына жету үшін жоғарғы "беткі тас" және ортаңғы "қабырға тасы" кремний қабаттары қазылған. Бұл орынды English Heritage басқарады және оны аралауға болады. Бұл орын сонымен қатар ерекше ғылыми қызығушылық тудыратын биологиялық және геологиялық нысан, сондай-ақ геологиялық сақтауды зерттеу орны болып табылады. Ол Брекленд ерекше қорғалатын және ерекше қорғау аймағының құрамына кіреді.

Кен өндіру әдісі

Бұл жердегі балшықты тиімді түрде алып тастау үшін ежелгі шахтерлер төмен қазғанда ағаш платформалар мен баспалдақтар салған, ал шығарылған топырақты шахта айналасына үйіп, оны маусым бойы сақтап тұру үшін шөппен бекіткен. Шахта мен оның барлық галереялары тұрақтылықты арттыру үшін мұқият және жақсы толтырылған. Грим қабірлерінің айналасындағы ландшафттың ерекше белгісі – толтырылған шахталардың салдарынан пайда болған шұңқырлы көрініс. Бұл, әлдебір, кейінірек аймақта қоныстанған англосаксон тұрғындарын осы жерге өздерінің құдайы Гримнің (сөзбе-сөз маскалы немесе капюшонды, Вуденнің эвфемизмі) атын беруге шабындырған болуы мүмкін. Бұл жердің аты сөзбе-сөз "Гримнің карьерлері" (немесе Гримнің Грабені) дегенді білдірсе де, англосаксондықтар бұл жердің мақсатын біраз деңгейде түсінген сияқты, бірақ 1868-1870 жылдары канон Уильям Гринвелл шахталардың бірін қазғанға дейін оның нақты мақсаты қазіргі заманда ғана анықталды. Еуропаның басқа жерлерінде де осыған ұқсас орындар табылды, мысалы, Англияның Батыс Сассекстегі Сиссбери, Польшадағы Кржемионки және Бельгиядағы Спиен.

Құралдар

Кеншілер қызыл бұғы мүйізінен жасалған қашауларды қолданған. Олар ағаш қақпандарды да қолданған болуы мүмкін, бірақ бұл басқа кремний шахталарымен салыстыру арқылы, артефакттарды сақтауға қолайлы жағдайларға сүйене отырып ғана болжам жасалады. Мүйіздерді талдау (Клатон Брок 1984: 25) көрсеткендей, кеншілер көбінесе оң қолды болған және бұғылар жыл мезгілінде табиғи түрде түсіретін мүйіздердің арасынан сол жақ мүйіздерін артық көрген. 2008 жылға дейін қазылған 28 шұңқырдан әрқайсысында орташа есеппен 142,5 қашау табылған, оның ішінде 14,8-і сол қолмен жасалған. Олар тас қабаттағы кремнийге жеткеннен кейін, кеншілер тас қабаттың бойымен төменнен сыртқа қарай жатқан галереяларды қазып алды. Орташа тереңдіктегі шахталардан 60 тоннаға дейін кремний түйіндері шығарылды, олар жер бетіне көтеріліп, алғашқы өңдеуден өткізілді. Содан кейін бұл жартылай дайын құралдар басқа жерлерге саудаға шығарылып, соңғы жылтырату жұмыстары жүргізілген болуы мүмкін. 60 тонна кремнийден 10 мыңға дейін жылтыратылған тас балқылар жасауға болады деп есептеледі, ал олар шахталардың негізгі өнімі болған. Сайт бойынша экстраполяция жасау көрсеткендей, Гримнің қабірлерінде бүгінгі күнге дейін тіркелген 433 шахтадан шамамен 16-18 мың тонна кремний өндірілген болуы мүмкін. Дегенмен, кен орнының үлкен бөлігі кейінгі қызметтермен жабылған, олар көптеген шахталарды жасырып тұр деп саналады. Балта жасау үшін басқа да қатты тастар қолданылды, Лэнгдейл балқы өнеркәсібі және Солтүстік Уэльстегі Пенмаэнмаур тастары Еуропа бойынша саудаға шығарылды, сондай-ақ басқа да аз танымал магмалық және метаморфты тау жыныстары да пайдаланылды. Осы балталарға орманды кесу және қоныстандыру, егістік жерлерді дамыту, егін өсіру және мал шаруалығына зәрулік болды, бұл неолит дәуірін сипаттайды.

Әдет-ғұрыптар мен наным-сенімдер

Бір өнімсіз шахта (15-ші шұңқыр) ғибадатханаға айналған сияқты. Онда кремний кесектерінен құрылған жертөле салынған, оның іргесінде әк кіреушесі тұрған және бұғы мүйіздерінен жасалған қашаулар үйіліп қойылған. Жертөленің алдына әктан мүсінше, әктан фаллос және әктан шарлар қойылған. Бұл шахтада кремнийдің аздығы анықталғаннан кейін, оның өнімділігін немесе "жемістілігін" сақтауға жасалған әрекет болуы мүмкін. Дегенмен, Венера мүсіншесі мен фаллостың кейінгі жасалған жалған екендігі де мүмкін. Олардың 1939 жылы табылғанына нақты дәлелдер жоқ, сондай-ақ қазба жұмыстарын бақылаған археолог Лесли Армстронгты жаңылыстыру үшін олардың қастама түрде қойылғаны туралы әңгімелер тараған.

Неолиттік инфрақұрылым

Мұндай ірі өнеркәсіпке қолдау көрсету үшін инфрақұрылым қажет болған болуы мүмкін. Егер бір уақытта екіден артық шахта ашылмаған болса, шахтерлерге қажетті мүйіз, тері, тағам және басқа да өнімдерді тұрақты түрде қамтамасыз ету үшін 120-ға жуық қызыл бұғы шаруашылыққа тартылып, жақын маңайда өсірілуі және күтілуі керек еді. Балама ретінде, кен орындарында жергілікті шаруалар үзіліс-үзіліс жұмыс істеген болуы мүмкін, бұл мыс дәуірі мен кейінгі темір дәуірінде көптеген ерте металл кен орындарында болғандай. Ұлыбританиядағы бұрынғы кремний кен орындары, мысалы, Батыс Сассекстегі Сисбери, Гримнің қабірлерімен бірдей маңызға ие болды, сондай-ақ төмендіктерде пайдаланылған көптеген жергілікті кремний көздері болды. Дегенмен, Гримнің қабірлері Фендердің өте құнарлы топырақтарына жақын орналасқандығы және ормандарды тазарту жергілікті өнімдерге тәуелді болғандығы маңызды болуы мүмкін. Бұған қоса, қола дәуірінде кең шаруашылық қоныстар болған, олар көптеген неолиттік шахталардың аузын толтыратын қоқыстардан белгілі. Осы қоқыстардан табылған жануар сүйектері қола дәуіріндегі адамдардың ірі қара мал, қой және шошқа өсіргенін көрсетеді. Олар сондай-ақ арпа, бидай және безендік бұршақ егіншілікпен айналысқан.

Қазіргі тарих

Грим қабірлері алғаш рет 1868 жылы археолог Уильям Гринвелл тарапынан жан-жақты зерттелді. Кен орны тасталып, оны зерттегенге дейінгі аралықта жердегі тесіктердің мақсаты белгісіз болды. 18 ғасырғы дін қызметкері бұл тесіктерді викингтердің қалдырғанын болжады, ал бір ғасырдан кейін әуесқой археолог олардың кельттердің бекінісінің қалдықтары екенін айтты.

Қазіргі жері

Грайм қабірлері ағылшын мұрасының қамқорлығында. Оған қоғамдық орталық ретінде кіруге болады және баспалдақпен түсіп, шахталардың бірін зерттеу мүмкіндігі бар. Кішкентай көрме алаңы да бар. Бұл Ұлыбританиядағы осы сияқты ашық тұрған жалғыз шахта.

Жарияланымдар

1971–1972 жылдары Грим қабіріндегі қазба жұмыстарының толық ағылшын мұрагерлік есептері қазір Археологиялық деректер қызметі арқылы онлайн режимінде қолжетімді. Кейіннен "Time Team" телебағдарламасында пайда болған доктор Филип Хардинг FSA 1972 жылдан 1976 жылға дейін әр жазда осы қазба алаңын қазып зерттеді.