Кіріспе

Англиядағы көне ескерткіш

Археологтар Стоунхендждің шамамен б.з.д. 3100 жылдан б.з.д. 1600 жылға дейін бірнеше кезеңде салынғанына сенімді, ал үлкен сарсен тастарының шеңбері б.з.д. 2600 және б.з.д. 2400 жылдар аралығында орналастырылған. Ескерткіштің ең ерте кезеңін құрайтын айналасындағы дөңгелек жер жағалауы мен арық шамамен б.з.д. 3100 жылға датирленген. Радиоуглеродты датировка көк тастардың қазіргі орнын б.з.д. 2400 мен 2200 жылдар аралығында алғанын көрсетеді, бірақ олар б.з.д. 3000 жылға дейін осы жерде болуы мүмкін. 1882 жылдан бері заңмен қорғалған ескерткіш болып табылады.

Стоунхендж өзінің алғашқы бастамаларынан бастап жерлеу орны болуы мүмкін. Адам сүйектері бар шөгінділер б.з.д. 3000 жылға дейін, арық пен жағалау алғаш қазылған кезде табылды және кем дегенде 500 жыл бойы жалғасты.

Этимология

Оксфорд ағылшын сөздігі ХІ ғасырдағы Эльфриктің сөздігінен мысал келтіреді, онда «хендж» сөзіне жартас, немесе тас деген мағына берілген; осылайша, он бірінші ғасырдың жазушылары жазған «Солсбериден алыс емес» орналасқан «станендждер» немесе «Станхенгтер» – «ауада тірелген тастар». 1740 жылы Уильям Стукли былай деп жазды: «Йоркширдегі ілмелі тастар қазір «хендждер» деп аталады. Мен күмәнданбаймын, «Стоунхендж» саксон тілінде «ілмелі тастар» дегенді білдіреді». Кристофер Чиппиндейлдің «Стоунхендж толық» кітабында «Стоунхендж» атауының көне ағылшын тіліндегі «stān» сөзінен және «hencg» (тас қаптамалары тік тастарға тірелуі себебінен) немесе «hen(c)en» (немесе басқа да түбірлер) сөздерінен шыққандығы айтылады (бірақ кітабының басқа жерлерінде Чиппиндейл басқа этимологияны келтіреді). «Хендж» бөлігі «хендждер» деп аталатын ескерткіштер класына өз атын берді. Археологиялық терминологияда жиі болатындай, бұл ежелгі қолданыстан қалған сөз. Неолиттік нағыз «хендждермен» және тас шеңберлермен бір замандас болғанына қарамастан, Стоунхендж көп жағынан ерекше – мысалы, 7 метрден аса биіктігі бар, мортиз және тенон қосылыстарымен ұсталған, қазірге дейін сақталған трилитон қаптамалары оны бірегей етеді.

Стоунхендж 1 (б. з. б. 3100 жыл)

Алғашқы ескерткіш қалыңдығы шамамен болатын дөңгелек қоршау мен ордан тұрды, ол Кейінгі Бор кезеңінің (Сантондық дәуір) Сифорд әктасынан жасалған, диаметрі шамамен, солтүстік-шығыс жағында үлкен, оңтүстік жағында кішкентай кіреберістері болған. Ол ашық шалғынды жерде, аздап көлбеу жерде тұрды. Шұңқырларда ағаш шеңберін құрайтын тік ағаштар да болуы мүмкін, бірақ олардан табылған дәлелдер жоқ. Жақында жүргізілген қазбалар Аубри шұңқыры бастапқыда көк тас шеңберін орнату үшін қолданылған болуы мүмкін деген пікірді білдірді. Егер бұл шын болса, онда ескерткіштегі ең көне тастан жасалған ғимараттың пайда болуына 500 жылдай уақыт кетеді. 2013 жылы Майк Паркер Пирсон басқарған археологтар тобы Стоунхенджде жерленген 63 адамның 50 мыңнан астам кремацияланған сүйек сынықтарын қазып тапты. Бұл сүйектер бастапқыда Обри шұңқырында жеке-жеке жерленген, 1920 жылы Уильям Хоули жүргізген бұрынғы қазба кезінде маңызды емес деп саналып, 1935 жылы Обри шұңқыры 7-ге бірге жерленген. Қалдықтардың физикалық және химиялық талдауы кремацияланғандардың ерлер мен әйелдер болып табылатындығын көрсетті, олардың ішінде кейбір балалар да бар. 2017 және 2021 жылдар аралығында профессор Паркер Пирсон (UCL) мен оның командасының зерттеулері Стоунхенджде пайдаланылған көк тастар Пресели тауларындағы Уэльстің Уон Маун қаласында алғашқы белгілі Стоунхендж шеңберіне (110 м) ұқсас өлшемдегі тас шеңберін бөлшектегеннен кейін сол жерге көшірілгенін көрсетті. Біздің заманымыздан бұрынғы III мыңжылдықтың басына жататын постылардың саны осы кезеңде қоршаудың ішінде ағаштан жасалған құрылыстың қандай да бір түрі салынғандығын көрсетеді. Солтүстік-шығыс кіреберісінде тағы да ағаш бағаналар орнатылды, ал оңтүстік кіреберісінен ішке қарай бағаналар қатар орналастырылды. Постұңғылар Обри шұңқырына қарағанда кішірек, диаметрі шамамен ғана, және арақашықтығы әлдеқайда аз. Жағаның биіктігі әдейі төмендетіліп, арық үнемі лайланып жатты. Кем дегенде жиырма бес Обри шұңқырында ескерткіш құрылғаннан кейінгі екі ғасырдан кейінгі, ығыстырып көму қабірлері бар екені белгілі. Қазалы орындардың бастапқы қызметі қандай болса да, екінші кезеңінде олар жерлеу орындарына айналды. Тағы да отыз адамның денелері қоршаудағы ордаға және ескерткіштің басқа жерлеріне, негізінен шығыс жартысына орналастырылды. Сондықтан Стоунхендж осы уақытта жабық кремация зираты ретінде жұмыс істеген деп түсіндіріледі, бірақ оңтүстік орталық Англияда мұздықтардың орналасқанына дәлел жоқ. 2019 жылы жарияланған жарияланымда Мегалитикалық карьерлердің дәлелдемелері Уэльстегі карьерлерде табылғаны туралы хабарланды, бұл Стоунхендждің көк тасының бастауын көрсетті, бұл көк тас адамның күшімен алынғанын және мұздық әрекетімен тасымалданбағанын көрсетеді. Адамның ұзақ қашықтыққа тасымалдау теориясы 2011 жылы Pembrokeshire-дегі Crymych-тің жанында, Pembrokeshire-дегі Craig Rhos y felin-де мегалитикалық көк тас карьерінің ашылуымен нығайтылды, бұл кейбір тастардың алынуы мүмкін орын. Әр монолит биіктігі шамамен, ені мен қалыңдығы шамамен өлшенеді. Алтар тасы деп аталатын тастың Брекон маяктарының Пресели қыраттарынан шығысқа қарай 80 шақырым жердегі Сенни төсектерінен алынғандығы сөзсіз. Тастар 30 сарсенді тік тұрған тастардан тұратын диаметрлі шеңбер ретінде орнатудан бұрын, 30 перде тастарынан тұратын сақинамен киінді және формаланды. Дүйімшектер бір-біріне тіл және саңылаулы буындар арқылы бекітілді - бұл да ағаш өңдеу әдісі. Әр тас биіктігі мен ені шамамен 25 тонна болатын. Әрқайсысы соңғы визуалды әсерді ескере отырып, жұмыс істеді: ортостаттар үстіне қарай сәл кеңейіп, олардың перспективасы жерден қаралғанда тұрақты болып қалады, ал перпендикуляр тастар бұрынғы ескерткіштің дөңгелек түрін жалғастыру үшін сәл қисық болады. Тастардың ішкі беттері сыртқы беттеріне қарағанда тегіс әрі жақсы өңделген. Тастардың орташа қалыңдығы және олардың арасындағы орташа қашықтық шеңберді (60 тасты) және трилитонды ат тұғырын (15 тасты) аяқтау үшін барлығы 75 тастың қажет болуы мүмкін. Алқаның толық емес болуы мүмкін деп ойланған, бірақ 2013 жылы ерекше құрғақ жазда сарсендердің жоғалған жеріне сәйкес келетін құрғақ шөптің жапырақтары ашылды. Құрсақтағы тастар ұзын, кең және қалың. Құрамалдардың жоғарғы жақтары жерден жоғары орналасқан. Бұл шеңбердің ішінде бес трилитон киім киген сарсен тасы орналасқан, оның ашық ұшы солтүстік-шығысқа қараған. Бұл үлкен тастар, он тік бағана және бес перде, әрқайсысының салмағы 50 тоннаға жетеді. Олар күрделі буындар арқылы байланысқан. Олар симметриялы орналастырылған. Ең кішкентай трилитон жұбы шамамен биік, келесі жұп сәл биік, ал оңтүстік-батыс бұрыштағы ең үлкен, жалғыз трилитон биік болуы керек. Ұлы Трилитоннан тек бір ғана тік тұр, оның көрінісі бар, ал тағы біреуі жер астында. 53-ші тас деп аталатын сарсенде 'қанжар' және 14 'айқас' бейнелері қашалған, ал 3, 4 және 5 тастардың сыртқы беттерінде айқас бейнелері көрілген. Бұл қазбалардың мерзімін анықтау қиын, бірақ олар пішін жағынан Кейінгі қола дәуірінің қаруларына ұқсас. 21-ші ғасырдың басында жасалған лазерлік сканерлеу осы түсіндіруді растады. Солтүстік-шығыстағы трилитон жұбы ең кішкентай, биіктігі шамамен, ал оңтүстік-батыстағы ең үлкені шамамен биік. Бұл амбициялық кезең радиокөміртектік талдау бойынша б.з.д. 2600 және 2400 жылдар аралығында болған, бұл 1978 жылы ескерткіштің сыртқы ордасында табылған Стоунхендж садағашысынан және Эмсбери садағашысы мен Боскомб садағашысы деп аталатын екі жерлеуден сәл ертерек. 3 шақырым қашықтықтағы Дуррингтон Уоллс-та табылған жануар тістерінің талдауы, Паркер Пирсонның 'салушылар лагері' деп санайтыны, б.з.д. 2600 және 2400 жылдар аралығында 4000-қа жуық адам қысқы және жазғы тойларда жиналғандығын көрсетті, жануарлар көктемде туғаннан кейін 9 ай немесе 15 ай өткен соң сойылып алынған. Жануар тістерінің сынабының талдауы кейбір жануарлар Шотландияның Таулы аймақтарынан алынғанын көрсетті. Осы уақытта Дуррингтон Уоллстегі Эвон өзеніне қарап тұрған үлкен ағаш шеңбері мен екінші аллея салынды. Ағаш шеңбері қысқы күн тоғысындағы күннің шығуына бағытталған, Стоунхендждегі күннің бағытына қарама-қарсы. Аллея жазғы күн тоғысындағы күннің батуына бағытталған және өзеннен ағаш шеңберіне дейін созылған. Эвон өзенінің жағасындағы екі аллея арасындағы үлкен оттардың іздері екі шеңбердің де байланысты болғанын көрсетеді. Олар, мүмкін, жылдың ең ұзақ және ең қысқа күндері шеру жолы ретінде қолданылған. Паркер Пирсон Дуррингтон Уоллстегі ағаш шеңірі 'тірілер елінің' орталығы болса, ал тас шеңбері 'өлгендер елінің' символы болған, Эвон екі арадағы саяхатты білдіргенін болжайды.

III Стоунхендж (2400 - 2280 жылдар)

Кейінгі қола дәуірінде, осы кезеңдегі қызметтердің нақты ерекшеліктері әлі де толық анықталмағанмен, көк тастар қайта орнатылған сияқты. Олар сыртқы сарсен шеңберінің ішінде орналасқан және бір түрлі өңделген болуы мүмкін. Сарсендер сияқты, олардың бірнешеуінде ағаш өңдеу стиліндегі кесіктер бар, бұл осы кезеңде олардың қабырғалармен байланысты болғанын және үлкен құрылымның бөлігі болғанын көрсетеді.

IV Стоунхендж 3 (б. з. д. 2280 жылдан б. з. д. 1930 жылға дейін)

Бұл кезеңде көк тастардың одан әрі қайта орналасуы болды. Олар екі сарсен шеңберінің арасында дөңгелек түрінде және ішкі шеңбердің ортасында сопақша тәрізді орналастырылды. Кейбір археологтар осы көк тастардың бір бөлігі Уэльстен әкелінген екінші топқа жатады деп санайды. Барлық тастар бір-бірінен жақсы арақашықтықта тік орнатылды, ал Стоунхендж 3 III-те болжамдалған байланыстыратын тастар болған жоқ. Осы уақытта құрбандық тасы сопақшаның ішіне жылжытылып, тіктеп қойылған болуы мүмкін. Бұл жұмыстың ең әсерлі кезеңі болып көрінсе де, Stonehenge 3 IV өзінің тікелей алдыңғыларымен салыстырғанда нашар салынған, себебі жаңадан орнатылған көк тастар жақсы негізге қойылмағандықтан құлап бастады. Дегенмен, осы кезеңнен кейін аз ғана өзгерістер енгізілді.

Стоунхендж 3 V (1930 ж. б. з. б. 1600 ж. б. з. б.)

Көп ұзамай, 3-ші кезеңнің IV бөлігіндегі солтүстік-шығыс көк тас шеңбері алынып тасталды, нәтижесінде жылқынің ізі тәрізді (Көк Тас Жылқынің Ізі) пішіндегі орнату пайда болды, ол орталық сарсен Трилитонның пішінін қайталады. Бұл кезең Норфолк округіндегі Сихендж ескерткішімен бір мезгілде болды.

Ескерткіштен кейін (б.з.д.

Y және Z тесіктері – Стоунхендждегі соңғы белгілі құрылыс, шамамен б.з.д. 1600 жылы салынған, ал оның соңғы қолданылуы, басымен кететін болса, Темір дәуірінде болды. Ескерткіштің ішінде немесе айналасында римдік монеталар мен ортағасырлық заттар табылды, бірақ ескерткіштің британдық тарихқа дейін және одан кейін үздіксіз қолданыста болғаны немесе оның қалай қолданылғаны әлі белгісіз. Авенюдің жанында, Авон өзеніне жақын орналасқан Веспасиан лагері деп аталатын Темір дәуірінің үлкен төбесі ерекшеленеді (атына қарамастан, бұл римдік емес). 1923 жылы Стоунхенджде 7 ғасырға жататын бассыз саксон еркегінің қазбасы табылды. Бұл орын орта ғасырларда ғалымдарға белгілі болды және содан бері көптеген топтармен зерттелді және пайдаланылды.

Функциясы мен құрылысы

Стоунхенджті жазуы жоқ мәдениет салған. Стоунхендждің көптеген аспектілері, мысалы, оның қалай салынғаны және қандай мақсатта қолданылғаны әлі де талқылауда. Тастарға байланысты көптеген мифтер бар. Бұл орын, атап айтқанда, үлкен трилитон, бес орталық трилитонның жалғасқан жартышеңбер орналасуы, өкше тасы және жол, қысқы күн тоқырауының батысымен және жазғы күн тоқырауының шығысымен сәйкес келеді. Ескерткіште орналасқан жердің табиғи пішіні осы бағытты ұстанған және оның құрылысына ықпал еткен болуы мүмкін. Қазба жұмыстарынан табылған жануар сүйектерінің қалдықтары адамдардың жаз айларына қарағанда қыс айларында жиналғанын көрсетеді. Астрономиялық байланыстар және осы орынның халқы үшін нақты астрономиялық маңызы болжамдар мен пікірталастардың нысаны болып табылады. Стоунхенджді салғандардың қолданған құрылыс техникалары туралы тікелей дәлелдер өте аз немесе мүлдем жоқ. Адамдар жылдар бойы табиғаттан тыс немесе тарихи дұрыс емес әдістер қолданылғанын айтты, көбінесе тастардың үлкен өлшемдеріне байланысты оларды жылжыту мүмкін емес екенін мәлімдеді. Дегенмен, неолиттік технологияны, тіпті ең қарапайым құралдарды, мысалы, тіреу аяқтарын қолдану арқылы ұқсас өлшемдегі тастарды жылжыту және орналастыру мүмкін екені дәлелденді. Тарихи алдындағы адамдардың мегалиттерді қалай жылжытқаны туралы ең көп таралған теория бойынша, олар үлкен тастарды домалату үшін бөренелерден жол жасаған. Мегалиттерді тасымалдаудың тағы бір теориясы жануар майымен майланған іздерде жүретін сананы пайдалануды қамтиды. Олар бұл аймақтағы көптеген жерлеулерді және кейбір қабірлердегі жарақаттардың іздерін түсіндіреді. Дегенмен, олар бұл орынның көп мақсатты болғанын және ата-бабаларға табыну үшін де қолданылғанын мойындайды. Изотоптық талдау көрсеткендей, жерленген адамдардың кейбіреулері басқа аймақтардан келген. Шамамен б.з.д. 1550 жылы жерленген жасөспірім Жерорта теңізі маңында өскен; 2300 жылы "Амсбери садақшысы" деп аталған металл өңдеуші Германияның Альпі тауларының етегінде өскен; ал "Боскомб садақшылары" Уэльстен немесе Францияның Бретань аймағынан келген болуы мүмкін. Өте маңыздысы, Шеффилд университетінің Майк Паркер Пирсон Стоунхенджтің ритуалдық ландшафттың бөлігі болғанын және оның даңғылдары мен Авон өзені арқылы Дуррингтон қабырғаларымен байланысқандығын айтады. Ол Дуррингтон қабырғаларының айналасындағы аймақ тірілердің жері болса, Стоунхендж өлілердің иелігі болғанын болжайды. Авон өзенімен сапар Стоунхенджге жету үшін өмірден өлімге өту рәсімінің бір бөлігі болды, өткен ата-бабаларды және жақында қайтыс болғандарды құрметтеу үшін жасалған. Тағы да басқа да гипотезалар мен теориялар бар. Шеффилд университетінің Майк Паркер Пирсон басқаратын британдық зерттеушілер тобы Стоунхендждің "бейбітшілік пен бірлік" символы ретінде салынғанын айтады, себебі оның құрылысы кезінде Британияның неолиттік халқы мәдени бірігу кезеңін бастан өткерген. Стоунхендж мегалиттері кішкентай көк тастар мен үлкен сарсендерді (Англияның оңтүстігіндегі бор тауларында табылған кремнийленген құмтас тастар) қамтиды. Көк тастар долериттен, туфтан, риолиттен немесе құмтастан тұрады. Бұл жанартаулық көк тастар Уэльстің оңтүстік-батысындағы Пресли төбелерінен, ескерткіштен шамамен 225 шақырым қашықтықта шыққан болуы мүмкін.

Стоунхендж салушылар және ДНК зерттеулері

Британ аралдарында егіншіліктің енгізілуіне қарамастан, б.з.д. 3300 мен 1500 жылдар аралығында астық дақылдарын өсіруден бас тартылған, халықтың көп бөлігі еңбек етіп, жеміс-жидектер (әсіресе жаңғақ) жинаумен және шошқа мен мал өсіруге негізделген көшпелі шаруашылыққа қайта оралды. Стоунхендждің құрылысының көптеген маңызды кезеңдері дәл осындай кезеңде жүргізілді, онда ірікөлмді егіншілікке байланысты нақты дәлелдер жоқ. Астық емес шаруашылық пен монументалды құрылыстар арасындағы ұқсас байланыстар Poverty Point және Sannai Maruyama-да да кездеседі.

I және II Стоунхендж

Британиядағы неолиттік адам қалдықтарынан алынған ДНК-ны зерттеген ғалымдар Стоунхендж I және II-ні салған адамдардың Иберия және Орталық Еуропаның ерте және орта неолиттік халықтарымен тығыз байланысты екенін анықтады. Олардың шамамен 75 пайызы Шығыс Жерорта теңізінен келген, солтүстік-батысқа қарай жылжыған ерте еуропалық шаруалардың және 25 пайызы Батыс Еуропаның батыс аңшы-жинаушыларының ұрпақтары еді. Бұл шаруалар алдымен Иберияға жетіп, содан кейін солтүстікке қарай жылдамдап, шамамен б.з.д. 4000 жылы Британияға келді. Британдық неолиттік шаруалардың көп бөлігі осы маршрутпен келген адамдардың ұрпақтары еді, Дунай арқылы Орталық және Батыс Еуропаға келген топтардың үлесі шамалы болды. Олардың егіс шаруашылығы әдістері түпнұсқада Анатолиядан келген болуы мүмкін. Олар шамамен 500 жыл бойы қатар өмір сүрді, ал Белл Бикер халқы осы хендж құрылыстарын өздерінің сенімдеріне енгізген болуы мүмкін. Олардың мәдениеті Рейн өңіріндегілерге ұқсас еді. Соңында, Британияда тағы да кең ауқымды халық алмасу орын алды. Британияның неолиттік ген қорының 90 пайыздан астамы шамамен 50 пайыз WSH (Батыс Аңшы-жинаушы) тегі бар Белл Бикер халқының келуімен ауыстырылды.

"Аяқ тасты", "Бұқаның табан тасы" немесе "Күн тасы"

Heel Stone Стонхендж даңғылының соңғы бөлігінің жанында, солтүстік-шығысқа қарай орналасқан. Бұл - жер бетінен 16 фут (5 метр) биіктіктегі, дөңгелек тас, тас шеңберге қарай ішкі жағына қарай еңкейген. Жазғы күн тоғысында тас шеңбердің ішінде тұрған бақылаушы кіреберіс арқылы солтүстік-шығысқа қараса, Күннің Heel Stone бағытында шамамен көтерілгенін көрер еді, және Күн оның үстінен жиі суретке түсірілген. Халық арасындағы әңгіме "Friar's Heel" атауының шығу тегін баяндайды. Брюердің сөздігі осы әңгімені Джеффри Монмутқа жатқызады, бірақ Джеффридің "Historia Regum Britanniae" кітабының сегізінші бөлімі Стоунхендждің қалай салынғанын сипаттаса да, екі әңгіме толығымен бөлек. Бұл атау бірегей емес; XIX ғасырда антиквар Чарльз Уорн Дорсеттегі Лонг Бредиде осы есіммен тіркелген монолитті жазған.

Артур аңызы

Он екінші ғасырдағы «Британия патшаларының тарихы» (Historia Regum Britanniae) атты кітабында, Джеффри Монмуттың Стоунхенджді Мерлин сиқырымен Ирландиядан әкелу туралы қияли әңгімесі бар. Джеффридің әңгімесі кеңінен тарады, оның түрлері оның еңбектерінің бейімделулерінде пайда болды, мысалы, Уэйстің нормандық француз тіліндегі «Роман де Брут», Лейамонның орта ағылшын тіліндегі «Брут» және валлилік «Брут и Бренхинед». Әңгімеге сәйкес, Стоунхендж тастары – емдік қасиеті бар тастар, оларды алыптар Африкадан Ирландияға әкелген. Олар Киллараус тауында «Алыптар сақинасы» немесе «Алыптар шеңбері» деп аталатын тас шеңберін құру үшін орнатылған. Бесінші ғасыр патшасы Аврелий Амброзий сакстардың шабуылында қаза болған британдық кельт ақсүйектерінің құрметіне ескерткіш салуды қалаған. Мерлин оған Алыптар сақинасын пайдалануға кеңес берді. Патша Мерлин мен Утер Пендрагонды (Артур патшаның әкесін) 15 000 әскермен Ирландиядан әкелуге жіберді. Олар Гилломаниус басқарған ирланд әскерін жеңіске бұйырды, бірақ үлкен тастарды жылжыта алмады. Мерлиннің көмегімен олар тастарды Британияға тасып, бұрынғы орнына қайта орнатты. Киллараус тауы – Уисней төбесі болуы мүмкін. Бұл әңгіме ойдан шығарылған болса да, археолог Майк Паркер Пирсон оның «ақиқаттың бір шағылысын» сақтайтынын айтады, себебі дәлелдер Стоунхенджтің көк тастары Уэльстің Ирланд теңізінің жағалауындағы Ваун Маун тас шеңберінен әкелінгенін көрсетеді. Тағы бір аңыз бойынша, сакс патшасы Хенгист британдық кельт жауынгерлерін тойға шақырған, бірақ оларға қонақтарды қырғынға ұшыратуды бұйырған, нәтижесінде 420 жауынгер қаза тапқан. Хенгист жасаған ісіне өкініш білдіру үшін осы жерде Стоунхенджді тұрғызған.

XVI ғасырдан бүгінгі күнге дейін

Король Генрих VIII Эймсбери аббаттығы мен оның төңірегіндегі жерлерді сатып алғаннан бері Стоунхендж бірнеше рет қожайынын ауыстырды. 1540 жылы Генрих осы иелікті Гертфорд графына сыйлады. Кейін ол Лорд Карлтонға, одан кейін Куинсбери маркизіне өтті. 1824 жылы Чеширден келген Антробус отбасы бұл жерді сатып алды. Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде, шеңбердің батысындағы төбелерге әуежай (Royal Flying Corps "No. 1 Әуе навигациясы және бомба тастау мектебі") салынды, ал Стоунхендж төмендігіндегі құрғақ аңғарда бірнеше коттедждер мен кафемен бірге маңызды жол торабы салынды. Стоунхендж 1915 жылы сэр Космо Гордон Антробус ағасынан мұрагерлікке алғаннан кейін көп ұзамай аукционға қойылған бірнеше лоттың бірі болды. Солсберидегі Knight Frank & Rutley жылжымайтын мүлік агенттерінің аукционы 1915 жылдың 21 қыркүйегінде өтті және "Лот 15. Стоунхендж, оған іргелес жатқан 30 акр, 2 таяқша, 37 перч [12.44 гектар] жер" кірді. 1915 жылы Сесил Чабб осы учаскені 6600 фунт стерлингке (£6,600) сатып алып, үш жылдан кейін белгілі бір шарттармен мемлекетке табыс етті. Ол оны әйелінің ұсынысымен немесе тіпті оған сыйлық ретінде сатып алды деген болжамдар болғанымен, шындығында ол оны ойын-құмарлықпен сатып алды, себебі оның ойынша, жергілікті адам жаңа иесі болуы керек еді. 1928 жылға қарай, ескерткіштің төңірегіндегі жерлер қайырымдылық қорларының есебінен сатып алынып, Ұлттық трастқа сақтау үшін берілді. Ғимараттар бұзылып (бірақ жолдар сақталды), ал жерлер қайтадан ауыл шаруашылығына пайдаланылды. Соңғы кезде бұл жер шөптесінге қайтару жобасының бөлігіне айналды, нәтижесінде айналасындағы егістіктер табиғи шөптесінге айналды.

Неопаганизм

ХХ ғасырда Стоунхендж діни маңызы бар орын ретінде қайта жандана бастады, бұл жолы неопаганизм және Жаңа Эра сенімдерін ұстанатындар, әсіресе неодруидтер. Кейінірек тарихшы Рональд Хаттон «Қазіргі друидтердің Стоунхенджге археологтар ежелгі друидтерді қуып жатқан кезде келгені өте үлкен және ыңғайсыз сәйкестік болды» деп атап өтті. Мегалитикалық ескерткішті пайдаланған алғашқы неодруидтік топ – 1905 жылғы тамызда онда жаппай қабылдау рәсімін өткізген Ежелгі Друидтер Ордені болды, олар өз ұйымдарына 259 жаңа мүшені қабылдады. Бұл жиын баспасөз тарапынан көп сыналды, олар неодруидтердің ақ көйлектер мен жалған сақалдардан тұратын костюмдер кигенін әжуалады. 1972 және 1984 жылдар аралығында Стоунхенджде «Стоунхендж еркін фестивалі» өтті. 1985 жылы полиция мен Жаңа Эра саяхатшылары арасындағы Бинфилд шайқасынан кейін бұл орынды пайдалану бірнеше жылға тоқтатылды және Стоунхенджді ритуалдық мақсатта пайдалану қазір қатты шектелген. Кейбір друидтер әлемнің басқа бөліктерінде Стоунхендж стиліндегі ескерткіштерді құруды ұйымдастырды, бұл друидтік құлшылық нысаны болды. Бұрынғы рәсімдер 1972-1984 жылдар аралығында Политантрлік шеңбер ұйымдастырған «Стоунхендж еркін фестивалімен» толықтырылды, сол кезде жазғы күн тоғысында келушілер саны шамамен 30 000-ға жетті. Алайда 1985 жылы Жоғарғы соттың шешімімен фестивальге келушілер үшін бұл орын жабылды. 1985 жылы фестивальдің аяқталуының салдары полиция мен Жаңа Эра саяхатшылары арасындағы зорлық-зомбылыққа толы қақтығыс болды, ол Бинфилд шайқасы деп аталды, онда полиция саяхатшылардың кортежін блокадалап, олардың Стоунхенджге жақындауына кедергі келтірді. 1985 жылдан бастап, яғни шайқас жылынан бастап, Стоунхендждегі тастарға ешқандай діни себеппен кіруге рұқсат берілмеді. Бұл «шектеулі аймақ» саясаты шамамен он бес жылға созылды: жиырма бірінші ғасырдың басына дейін келушілерге діни маңызы бар уақытта – қысқы және жазғы күн тоғыстарында, көктемгі және күзгі теңдіктерінде тастарға кіруге рұқсат берілмеді. Алайда Артур Утер Пендрагон сияқты жақтастар алған Адам құқықтары жөніндегі Еуропалық соттың шешімінен кейін шектеулер алынып тасталды. Ұлттық сенім және басқалар бұл шараны талқылау үшін кездесулер ұйымдастырды. 1998 жылы 100 адамға кіруге рұқсат берілді, олардың ішінде астрономдар, археологтар, друидтер, жергілікті тұрғындар, жаңашылдар және саяхатшылар болды. 2000 жылы жазғы күн тоғысы мерекесі өткізілді, оған шамамен жеті мың адам қатысты. 2001 жылы олардың саны шамамен 10 000-ға жетті.

Баптау және қол жеткізу

Стоунхендж алғаш рет жұртшылыққа ашылғанда, тастардың арасында жүруге, тіпті оларға көтерілуге де болады еді, бірақ 1977 жылы қатты эрозияның салдарынан тастар арқанмен қоршалды. Қонақтарға тастарға қол тигізуге рұқсат етілмейді, бірақ олар ескерткіштің айналасын шамалы қашықтықтан аралап жүруге болады. Дегенмен, English Heritage жазғы және қысқы күн тоғысы, көктемгі және күзгі теңдік күндері кіруге рұқсат береді. Сонымен қатар, қонақтар жыл бойы тастарға қол жеткізу үшін арнайы брондау жасай алады. 1921 жылғы келісімге сәйкес, шамамен 30 000 жергілікті тұрғын Стоунхенджге тегін кіруге құқылы. Жолдағы жағдай және екі жолдың жақын орналасуы 2006 жылғы National Geographic жүргізген зерттеуде кеңінен сынға ұшырады. Дүниежүзілік мұра тізіміне енген 94 маңызды орынның жағдайын зерттеу барысында 400 консервация және туризм сардары Стоунхенджді "орташа қиындыққа тап болған" деп бағалап, тізімде 75-ші орынға қойды. Моторлы көліктердің саны артқан сайын, ескерткіштің орналасқан жеріне солтүстік жағындағы Шрутонға дейінгі A344 және оңтүстік жағындағы Винтерборн-Стокке дейінгі A303 жолдарының жақындығы әсер ете бастады. Ескерткіштің Дүниежүзілік мұра тізіміне енгеннен бері A303 жолын жаңарту және A344 жолын жабу жоспарлары қарастырылып келді. Алайда, жолдарды қайта жоспарлаудың қымбаттығына байланысты туған дау-дамайлар осы жобаның бірнеше рет тоқтатылуына әкелді. 2007 жылдың 6 желтоқсанында Стоунхендж астынан туннель салу және тұрақты келушілер орталығын құру жоспарлары тоқтатылғаны жарияланды. 2009 жылдың 13 мамырында үкімет кішкентай келушілер орталығын салу және A344 жолын жабу үшін 25 миллион фунт стерлингтік жобаны мақұлдады, бірақ бұл қаржыландыруға және жергілікті биліктің келісіміне байланысты болды. 2010 жылдың 20 қаңтарында Уилтшир кеңесі батысқа қарай 1,5 миль (2 км) жердегі орталықты салуға рұқсат берді, ал English Heritage оны салуға қаражат бар екенін растады, бұл қаражат Heritage Lottery Fund-тан алған 10 миллион фунт стерлингтік грантпен қолдауға алынды. 2013 жылдың 23 маусымында A344 жолының бөлігін алып тастау және оны шөппен ауыстыру жұмыстары басталды. Дентон Коркер Маршалл ұсынған орталық 2013 жылдың 18 желтоқсанында көпшілікке ашылды.

16001900

Тарих бойы Стоунхендж және оның айналасындағы ескерткіштер антиквариаттар мен археологтардың назарын аударды. Джон Обри 1666 жылы осы жерді ғылыми тұрғыдан зерттеуге бірінші болып кірісті және оның монумент жоспарында қазір оның атымен аталатын шұңқырлар – Обри шұңқырлары тіркелді. Уильям Стукли Обридің жұмысын он сегізінші ғасырдың басында жалғастырды, бірақ қоршаған ескерткіштерге де қызығушылық танытып, Курс пен Авенюді (біршама дұрыс емес) анықтады. Ол сондай-ақ осы аймақтағы көптеген қоршауларды қазып бастады, және оның пейзажға берген түсіндірмесі оны друидтармен байланыстырды. Стукли друидтарға қатты қызығатындықтан, Дискі тәрізді қоршауларды бастапқыда "Друидтердің қоршаулары" деп атады. Стоунхендждің ең дәл ертедегі жоспары 1740 жылы Бат сәулетшісі Джон Вуд жасаған. Оның түпнұсқалық түсіндірмелі зерттеуі жақында компьютерде қайта құралып, жарияланды. Маңыздысы, Вудтың жоспары 1797 жылы құлап, 1958 жылы қалпына келтірілген оңтүстік-батыс трилитонның құлауынан бұрын жасалған. Уильям Каннингтон XIX ғасырдың басында осы аймақты зерттеді. Ол 24 қоршауды қазып, содан кейін тастардың ішін және айналасын қазып, күйген ағаштарды, жануарлардың сүйектерін, керамикалық ыдыстар мен урналарды тапты. Ол сондай-ақ бір кезде Қырғын тасы тұрған шұңқырды анықтады. Ричард Колт Хоар Каннингтонның жұмысын қолдады және Солсбери жазығында 379 қоршауды, оның ішінде Тастар маңындағы 200-ге жуық қоршауды қазып шықты, олардың кейбіреулерін Уильям Кокспен бірлесіп қазыды. Келешек қазушыларға ескерту үшін олар ашқан әрбір қоршаудың ішіне әріптері бар металл белгілерді қалдырды. Каннингтонның табылған заттары Уилтшир мұражайында көрсетілген. 1877 жылы Чарльз Дарвин "Құрттардың әрекеті арқылы өсімдік топырағының қалыптасуы" атты кітабы үшін тастарда археологиямен айналысып, қалдықтардың жерге қаншалықты тез батып кететінін зерттеді. 31 желтоқсан 1900 жылы болған қатты дауыл кезінде 22-ші тас құлады.

19012000 жыл

Уильям Гоуленд 1901 жылы ескерткіштің алғашқы маңызды қалпына келтіруін бақылады, ол құлау қаупі бар 56-шы нөміріндегі сарсен тасын түзеу және бетонмен бекітуді қамтыды. Тасты түзеу кезінде ол оны бастапқы орнынан шамамен жарты метрге жылжытты. Ричард Аткинсон, Стюарт Пиггот және Джон Ф. С. Стоун 1940-1950 жылдары Хоулидің көптеген жұмыстарын қайта қазып, сарсен тастардағы оюлы балқылар мен қылыштарды тапты. Аткинсонның еңбегі ескерткіштің құрылысының үш негізгі кезеңін түсінуге үлкен үлес қосты. 1958 жылы тастар қайта қалпына келтірілді, үш тік сарсен тас қайта орнатылып, бетон негіздерге бекітілді. Соңғы қалпына келтіру 1963 жылы сарсен шеңберінің 23-ші тасы құлағаннан кейін жүзеге асырылды. Ол қайтадан тіктелді, және осы мүмкіндікті пайдаланып, тағы үш тас бетонмен бекітілді. Кейінірек Кембридж университетінің Археология және Антропология мұражайының Кристофер Чиппиндейл және Батыс Англия университетінің Брайан Эдвардс сияқты археологтар, халыққа әртүрлі қалпына келтіру жұмыстары туралы көбірек мәлімет беру үшін үгіт жүргізді. 1966 және 1967 жылдары, жаңа тұрақ салуға дайындық ретінде, тастардың солтүстік-батысындағы жерді Фейт және Лэнс Ватчер қазып шықты. Олар б.з.д. 7000-8000 жылдарға жататын мезолиттік тіректерді, сондай-ақ V тәрізді ойықтан жасалған қоршауды – ағаш тіректер орнатылған, шірігенше сақталған ойықты тапты. Кейінірек жүргізілген әуеден түсірілген археологиялық зерттеулер бұл ойықтың батыстан Стоунхендждің солтүстігіне дейін, даңғылға жақын өтетінін көрсетті. 1979 жылы Аят тасының жанында кабель прокладкасы кезінде қателікке байланысты ойық қазылып, Аят тасының жанында жаңа тас шұңқыры табылды, сол себепті жедел археологиялық жұмыстар қажет болды. 1980 жылдардың басында Джулиан С. Ричардс Стоунхендж айналасын зерттеу жобасын жетекшілік етті, ол айналағы ландшафтты егжей-тегжейлі зерттеуді қамтыды. Жоба нәтижесінде Кіші Курс, Конейбери Хенджі және басқа да көптеген кішірек нысандар сәтті мерзімделді. 1993 жылы Стоунхенджді қоғамға ұсыну тәсілі Ұлыбритания Парламентінің Есеп комитеті тарапынан «ұлттық ұят» деп аталып, сынға ұшырады. «Англия мұрасы» осы сынға жауап ретінде осы күнге дейін ескерткіште жүргізілген барлық археологиялық жұмыстарды жинап, біріктіру үшін зерттеу тапсырысын берді. Екі жылдық зерттеу жобасының нәтижесінде 1995 жылы «Стоунхендж және оның ландшафты» атты монография жарық көрді. Бұл орыннан табылған күрделі стратиграфиялық қабаттар мен жәдітелерді алғаш рет ұсынған жарияланым болды. Ол ескерткіштің қайта мерзімделуін ұсынды.

Сарсендер мен көк тастардың шығу тегі

2020 жылдың шілдесінде Брайтон университетінің Дэвид Нэш басқарган зерттеуі үлкен сарсен тастарының Уилтширдегі Маралборо қаласының жанындағы Батыс Вудста табылған тастармен «тікелей химиялық сәйкес келетінін» көрсетті, Стоунхенджден солтүстікке қарай 15 миль (25 км) қашықтықта. 1958 жылы алынған өзектік үлгі жақында ғана қайтарылды. Бірінші кезекте, 52 сарсен тас рентгендік флуоресценциялық спектрометрияны қоса алғанда, олардың химиялық құрамын анықтау үшін әртүрлі әдістермен талданды, нәтижесінде олардың көп бөлігі ұқсас екені анықталды. Содан кейін өзектік үлгі бұзу арқылы талданды және Ұлыбританияның оңтүстігіндегі әртүрлі аймақтардан алынған тас үлгілерімен салыстырылды. 52 мегалиттің 50-і Батыс Вудстағы сарсендермен сәйкес келді, осылайша тастардың болу тегі анықталды. 2017 және 2018 жылдары профессор Паркер Пирсонның командасы Пресели тауларындағы үлкен тас шеңбері орналасқан Уон Маундағы қазба жұмыстары кезінде, бұл жерде бастапқыда Стоунхендждің көк тас шеңберінің диаметрімен бірдей тас шеңбері болғаны, сондай-ақ жазғы күн тоғысына бағытталғаны анықталды. Уон Маундағы шеңберде бір тастан жасалған, ерекше бесбұрышты пішіні бар ойық та болды, ол Стоунхендждегі бір бесбұрышты тасқа (Уон Маундағы 91-ші ойық / Стоунхендждегі 62-ші тас) өте ұқсас.

Видео түсіру

Спенсер, Кристофер (режиссер) "Стоунхенджтің коды ашылды", Нью-Йорк қаласы : National Geographic, 2008