Оркней аймағындағы неолиттік тас шеңбері

Кіріспе

Оркнейдегі неолиттік тас шеңбері, Шотландия.

Бродгар сақинасы (немесе Брогар, немесе Бродгар сақинасы) – Шотландияның Оркнейдегі ең ірі аралы – Материктегі Стромнестен солтүстік-шығысқа қарай шамамен 10 километрдей жерде орналасқан неолиттік хендж және тас шеңбері. Ол ЮНЕСКО-ның «Неолиттік Оркнейдің жүрегі» деп аталатын Дүниежүзілік мұрасының бір бөлігі болып табылады.

Жалпы ақпарат

Бродгар сақинасы (немесе Брогар, немесе Бродгар сақинасы) – Шотландияның Оркни аралдарындағы неолиттік кезеңге жататын кенжар және тас шеңбері. Бұл Ұлыбританиядағы дерлік толық дөңгелек пішіндегі жалғыз ірі кенжар және тас шеңбері. Көптеген кенжарларда тас шеңберлері болмайды, ал Бродгар – ерекше жағдай, ол Авебери мен Стоунхендж сияқты ең маңызды ескерткіштермен бір қатар тұрады. Тас сақинасы Стеннесс және Харрей көлдері арасындағы тар құмтөбеде орналасқан. Бұл Ұлыбританиядағы шеңберлі кенжарлардың ең солтүстік мысалы. Авебери сияқты басқа да ұқсас құрылымдардан айырмашылығы, шеңбердің ішінде көзге түсетін тастар жоқ, бірақ археологтар шеңбердің ішкі бөлігін қазбадан өткермегендіктен, ағаш құрылымдар болған болуы мүмкін деген мүмкіндік сақталады. Бұл орын ғылыми талдауларға кедергі келтірді және ескерткіштің жасы әлі де нақты емес. Ол шамамен б.з.д. 2500-2000 жылдар аралығында салынған деп есептеледі, демек, ол Несс өзені бойындағы соңғы үлкен неолиттік ескерткіш болып табылады. 2008 жылы жазда «Бродгар сақинасы қазбасы 2008» жобасы оның жасын анықтау және осы орын туралы көптеген сұрақтарға жауап беру мақсатымен жүргізілді. Қазба жұмысының нәтижелері әлі алдын ала сипатта. Тас шеңберінің диаметрі – , және ол Британ аралдарындағы үшінші үлкен шеңбер. Техникалық тұрғыдан алғанда, бұл арық топырақ пен тас жинағының болмауына байланысты нағыз кенжар болып есептелмейді. Дегенмен, көптеген археологтар осы құрылымды кенжар деп атайды; мысалы, Обри Берл бұл арықты екі қарама-қарсы кіреберісі бар II сыныпты кенжар деп жіктемелейді (солтістік-батыс және оңтүстік-шығыс жағынан). Арық бөлік-бөлікпен, мүмкін, Оркнидің әртүрлі аймақтарынан келген жұмысшылардың күшімен салынған болуы мүмкін. Тастар кейінірек қосылған, мүмкін, ұзақ жылдар бойы орнатылған. Аймақта қола дәуіріне жататын бірнеше кремний жебе ұштары және сынған тас соққылар да табылды. Оның нақты мақсаты белгісіз болғанымен, Стеннесс тастары мен Маешоу қабіріне жақын орналасқандығы Бродгар сақинасын маңызды орынға айналдырады. Бұл орын қорғалатын ескерткіш ретінде тіркелген және 1999 жылы «Неолиттік Оркнидің жүрегі» Дүниежүзілік мұра тізіміне енгізілді.

The Ring of Brodgar (or Brogar, or Ring o' Brodgar) is a Neolithic henge and stone circle in Mainland, Orkney, Scotland. It is the only major henge and stone circle in Britain which is an almost perfect circle. Most henges do not contain stone circles; Brodgar is a striking exception, ranking with Avebury and Stonehenge among the greatest of such sites. The ring of stones stands on a small isthmus between the Lochs of Stenness and Harray. These are the northernmost examples of circle henges in Britain. Unlike similar structures such as Avebury, there are no obvious stones inside the circle, but since the interior of the circle has never been excavated by archaeologists, the possibility remains that wooden structures, for example, may have been present. The site has resisted attempts at scientific dating and the monument's age remains uncertain. It is generally thought to have been erected between 2500 BC and 2000 BC, and was, therefore, the last of the great Neolithic monuments built on the Ness. A project called The Ring of Brodgar Excavation 2008 was undertaken in the summer of that year in an attempt to settle the age issue and help answer other questions about a site that remains relatively poorly understood. The results of the excavation are still preliminary. The stone circle is in diameter, and the third largest in the British Isles. Technically, this ditch does not constitute a true henge as there is no sign of an encircling bank of earth and rock. Many archaeologists continue to refer to this structure as a henge; for example, Aubrey Burl classifies the ditch as a Class II henge; one that has two opposing entrances, in this case on the north west and south east. The ditch appears to have been created in sections, possibly by workforces from different parts of Orkney. The stones may have been a later addition, maybe erected over a long period of time. The immediate area has also yielded a number of flint arrowheads and broken stone mace heads that seem to date from the Bronze Age. Although its exact purpose is not known, the proximity of the Standing Stones of Stenness and its Maeshowe tomb make the Ring of Brodgar a site of major importance. The site is a scheduled monument and has been recognized as part of the "Heart of Neolithic Orkney" World Heritage Site in 1999.

Дүниежүзілік мұра статусы

Неолиттік Оркнидің жүрегі 1999 жылдың желтоқсан айында ЮНЕСКО-ның Дүниежүзілік мұра тізіміне енгізілді. Бродгар сағасынан басқа, бұл орынға Мейшоу, Скара Брей, Стеннесс тастары және басқа да жақын жердегі ескерткіштер кіреді. Оны Historic Environment Scotland басқарады, олардың осы орынға қатысты «Маңыздылығы туралы мәлімдемесі» былай басталады:
Неолиттік Оркни мен Скара Брейдің төріндегі ескерткіштер ежелгі дәуірлердегі және шалқары жерлердегі адам рухының жеңісін паш етеді. Олар шамамен Мысырдың архаикалық кезеңінің (бірінші және екінші династиялары) мастабаларымен, Шумердің кірпіштен салынған ғибадатханаларымен, Үндістандағы Хараппа мәдениетінің алғашқы қалаларымен бір дәуірде болған, ал Қытайдың Алтын ғасырынан бір-екі ғасыр бұрын салынған. Өте ерте кезеңі үшін ерекше жақсы сақталған және мол деректерді қамтитын бұл орындар, өркениеттің дәстүрлі орталықтарынан алыс жатқан алғашқы халықтардың жетістіктерінің айқын символы болып табылады. Бродгар сағасы – соңғы неолит немесе ерте қола дәуіріндегі ең жақсы сақталған, толық дөңгелек тас сағасы және Мейшоу, Стеннесс және Скара Брейге бастау берген рухтың кейінгі көрінісі.

Бродгар сағасы мен оны қоршаған ежелгі ескерткіштерді алғаш рет 1849 жылы Корольдік теңіз күштерінің капитаны Ф. В. Л. Томас, HM cutter Woodlark кемесімен ресми түрде зерттеді. Капитан Томас 1848–49 жылдары аймақта Адмиралтействоның карталарын жасап жатқанда, ол және оның экипажы археологиялық зерттеулер жүргізіп, 1852 жылы «Оркнидің кельт ескерткіштері» атты еңбегін жариялады.

Неолит дәуірінің қираған жерлерін қазу

Оркни колледжінің жақын маңдағы Бродгардың Несс орнында жүргізіліп жатқан қазба жұмыстары, Қаңқа мен Стеннес тастарының арасында шамамен ортасында орналасқан, бірнеше ғимараттарды – ритуалдық және тұрмыстық ерекшеліктерін ашты. Геофизикалық зерттеулерге сәйкес, жақын жерлерде одан да көп ғимараттар болуы мүмкін. Сонымен қатар, қыш ыдыстар, сүйектер, тас құралдар және жылтыратылған тас балғаның басы да табылды. Ең маңызды жатқандардың бірі – үлкен тас қабырғаның қалдықтары, оның ұзындығы және ені шамамен екі метрге дейін жететін болған. Бұл қабырға бүкіл түбектің бойымен өтетіндей көрінеді және бұл орынның ритуалдық ландшафты мен оны қоршаған әлем арасындағы символдық кедергі болуы мүмкін.

Скандинавиялық ырымдар

Скандинавиядан келген басқыншылар 9-ғасырда Оркниге жеткен, бұрыннан бар Оркадиялық ескерткіштерге өздерінің күрделі діни сенімдерін таңған; кем дегенде, жергілікті аңыз бойынша. Мысалы, Бродгар сақинасы мен Стеннесс тұрған тастар тиісінше Күн мен Ай ғибадатханалары деп есептелген. Жастар осы "ғибадатханаларда" және 1814 жылы шаруалар қиратқанға дейін тас шеңберлердің арасында жатқан "Один тасы" деп аталатын жерде Уоденге ант беріп, дұға еткен. Бродгардағы бірнеше тастарда скандинавиялықтар қалдырған рундық жазулар бар. Олардың ішінде "Бьорн" есімі, кішкентай крест және ескі темір соққысы бар.

"Мегалит ауласы" және Бродгардағы неолит астрономдары

Бёрл Бродгардағы жағалаудың диаметрі Англиядағы Авебери ескерткішінің және Ирландиядағы Ньюграйндж сақинасының ішкі жағалауларымен шамамен бірдей екенін атап өтті: 125 "мегалит сағаты" (МЯ), бір МЯ-ға шаққанда. Бұл бастапқыда Александр Том ұсынған даулы бірлік. Томның Ұлыбританиядағы неолит ескерткіштерінің статистикалық талдауына негізделген тезисі, осы ескерткіштерді салғандар ортақ өлшем бірлігін қолданған, бірақ бұл ақпараттың қалай таратылғаны дәлелденбеген. Хегги бұл тұста да күмән білдіріп, мұқият талдауында "жоғары дәлдікке ие бірлікке аз дәлелдер" және "жоғары дәлдікке ие бірлік қолданылғанына сенуге жеткілікті негіз жоқ" екенін айтты. Том мен оның әкесі тағы да бірнеше даулы пікірлер айтты, мысалы, Бродгар және оны қоршаған жерлеу молалары Айдың астрономиялық бақылаулары үшін арнайы артқа қарау нүктесі ретінде жоспарланған. Грэхам Ричи жерлеу молаларының мерзімі анықталмағанын және ескерткішті салғандардың астрономиялық біліміне күмән келтіреді. Эван Макки жақын орналасқан Скара-Брей ауылы Бродгар мен Стеннесс сияқты жерлерде астрономиялық және сиқырлық рәсімдер өткізген дана адамдардың беделді теократиялық тобының мекені болуы мүмкін деген болжам жасады. Грэхам мен Анна Ричи бұл түсіндірмеге күмән келтіріп, мұндай талапты растайтын археологиялық дәлелдер жоқ екенін атап өтті, алайда неолиттік "төмен жол" Скара-Брейді Бродгар мен Стеннесске жақын орналасқан Мейшоудың камералы қабірімен байланыстырады. Төменгі жолдар бүкіл Ұлыбританиядағы неолиттік рәсімдер орындарын байланыстырады.

Мәдени әсері

Бродгар сақинасы Кэтлин Фидлердің 1968 жылғы "Бронза балтасы бар жігіт" романында суреттелген; онда ол жазғы күн тоғызында қозы құрбандыққа шалынатын салтанатта бейнеленген. Фидлердің әңгімесінде әйелдерге сақинаға кіруге тыйым салынған, ол тек ерлерге арналған орын. Troika Games компаниясының 2001 жылғы "Arcanum: Of Steamworks and Magick Obscura" ойынында Бродгар сақинасы Розборо қаласында пайда болады және сюжеттің маңызды бөлігі болып табылады.