Кіріспе

Мара (Жаңа Зеландия маори, Кук аралдары маори, Таити), (Тонга), (Маркез) немесе малае (Самоа) – полинезиялық қоғамдарда діни және әлеуметтік мақсаттарға қызмет ететін қоғамдық немесе қасиетті орын. Бұл тілдердің бәрінде бұл сөздің мағынасы сондай-ақ арамшөптер мен ағаштардан тазаланған дегенді білдіреді. Марае әдетте тас немесе ағаш бағаналармен (тахиттік және Кук аралдары маори тілінде ау деп аталады) шектелген, дәстүрлі түрде салтанатты мақсаттар үшін пайдаланылған paepae (террасалар) бар, тазаланған жердің тіктөртбұрышты аумағынан тұрады. Кейбір жағдайларда, мысалы, Пасха аралында, орталыққа тас Аху (тастан жасалған платформалар) немесе а'у орналастырылады. Пасха аралы Рапа Нуи мәдениетінде аху немесе а'у термині бүкіл марае кешенінің синониміне айналды. Көптеген заманауи полинезиялық қоғамдарда, әсіресе Жаңа Зеландия маорилерінде, марае әлі күнге дейін күнделікті өмірдің маңызды бөлігі болып табылады. Тропикалық Полинезияда көптеген мараелер 19-шы ғасырда христиан дінінің келуімен жойылды немесе тасталып кетті, ал кейбіреулері туристер мен археологтар үшін тартымды орынға айналды. Дегенмен, осы мараелер салынған жерлер осы мәдениеттердің көпшілігінде әлі де қасиетті (тапу) саналады. Маори тіліндегі есімдердегідей, марае сөзінің көпше түрі – марае.

Этимология

Лингвистер бұл сөзді Шығыс мұхиттық *malaqe деп қайта құрастырды, ол "жиналыс немесе рәсімдер өткізілетін ашық, таза кеңістік" мағынасын береді.

Жаңа Зеландия

Маори қоғамында мараи – мәдениетті тойлауға, маори тілінде сөйлеуге, тайпалар арасындағы міндеттемелерді орындауға, дәстүрлерді зерттеуге және талқылауға арналған орын. Отбасылық мерекелер, мысалы, туған күндер де осында өткізіледі, сондай-ақ маңызды рәсімдер, келушілерді қарсы алу немесе қайтыс болғандарды шығарып салу (тангиханга) сияқты шаралар да орындалады. Ежелгі Полинезияның ұқсас институттары сияқты, мараи – wāhi tapu, яғни «қасиетті орын», өте зор мәдени мағынаға ие. Маори тілінде мараи атеа (көбінесе жай ғана мараи деп айтылады) – варенуидің (жиын үйі; сөзбе-сөз «үлкен ғимарат») алдындағы ашық кеңістік. Әдетте, мараи термині ғимараттар мен атеадан тұратын бүкіл кешенді білдіреді. Бұл аймақ ораторлық өнерге толы пōвхири (қарсы алу рәсімдері) үшін пайдаланылады. Кейбір iwi (тайпалар) мен hapū (ішкі тайпалар) өз мараиларында әйелдерге ораторлық өнер көрсетуге рұқсат бермейді, бірақ әдетте әйелдер каранга (шақыру) жасайды. Варенуи маңызды кеңестер, түнгі жиындар, қолөнер және басқа да мәдени шаралар өткізілетін орын. Варекай (асхана) көбінесе ортақ тамақтану үшін қолданылады, бірақ онда басқа да іс-шаралар ұйымдастырылуы мүмкін. Тропикалық Полинезиядағы мараиға байланысты көптеген сөздер маори контекстінде сақталған. Мысалы, paepae сөзі баяндамашылар отыратын орынды білдіреді, бұл оның қасиетті және салтанатты мәнін сақтайтынын көрсетеді. Мараилардың мөлшері әртүрлі: кейбіреулері екі гаражға қарағанда сәл ғана үлкен, ал кейбіреулері қалыпты қалалық әкімдіктен де ірі болады.

Дәстүрлі, шіркеу және білім беру мақсаттары

Көптеген иви, хапу және тіпті шағын елді мекендердің өз маралары бар. Өзінің мараисы бар осындай шағын елді мекеннің мысалы – Хонгоека шығанағы, Плиммертон, атақты жазушы Патриция Грейстің туған жері. 20-шы ғасырдың екінші жартысынан бастап, қалалық аймақтардағы маорилер шығыс Порриуадағы Мараэроа сияқты тайпааралық марайларды құра бастады. Көптеген маори үшін мараи олардың үйлерімен бірдей маңызды. Жаңа Зеландияның кейбір шіркеулері де дәстүрлі мараидың барлық функцияларын орындайтын өз мараларын ұстап тұрады. Мараиларды басқаратын шіркеулерге англикан, пресвитериан және католик шіркеулері жатады. Соңғы жылдары білім беру мекемелері, оның ішінде бастауыш және орта мектептер, техникалық колледждер мен университеттер студенттердің пайдалануы және маори мәдениетін оқыту үшін мараилар салуға көшті. Бұл мараилар мектепке қатысты ресми шараларды өткізу үшін де қолданылуы мүмкін. Мысалы, Окленд университетінің мараисы Маори факультетінің бітірушілерінің салтанатты жиынында, сондай-ақ университеттің жаңа қызметкерлерін қарсы алу рәсімінде пайдаланылады. Оның басты міндеті – уайкореро (шешендік өнер), маори тілі мен мәдениетін оқыту, сондай-ақ университеттің құрметті қонақтары үшін маңызды шараларды өткізу. Уайкатодағы Те Авамуту колледжі мен Фэрфилд колледжінде екі толыққанды орта мектеп мараисы орналасқан. Соңғысы ою-өрнек және тоқу саласындағы терең білімі бар маори сәулетшісімен жобаланған; оның уаренуиі (wharenui) күрделі ою-өрнектелген айналмалы пу (баған) және тағы да көптеген ерекше ерекшеліктерге ие. Мектеп шараларынан өзге, ол тойлар үшін де қолданылады.

Тангиханга (жәбірлеу рәсімдері)

Еуропалықтар келгенге дейінгі дәуірдегідей, маралар әлі де көптеген рәсімдік шаралардың, оның ішінде туған күн, үйлену тойлары және жылдық мерейтойлардың өткізілу орны болып табылады. Марадағы ең маңызды шара – тангиханга. Тангиханга – қаза тапқандармен қоштасу және Маори қоғамында қалған туыстарды қолдау жолы. Ка’ай мен Хиггинстің көрсеткеніндей, "тангиханганың маңыздылығы және мара дәстүріндегі орталық орны, марадағы кез келген басқа жиыннан басымдыққа ие екендігінде көрінеді".

Кук аралдары

Кук аралдарында көптеген тарихи мараи (тапу немесе қасиетті орындар) бар, олар аралдарда діни рәсімдер үшін пайдаланылған. Раротонга мен Айтутакиде ерекше әсерлі мараилар бар. Мараилардағы мүсіндердің көп бөлігі христиан миссионерлері тарапынан жойылған немесе тартып алынған, бірақ ежелгі мараилардың тастары бүгінгі күнге дейін сақталған. Аралдарда өсімдіктердің тез өсуіне байланысты кейбір мараилар басқаларына қарағанда жақсы жағдайда. Раротонгада бірнеше мараи (Арай те Тонга, Ваэрота, Тапутапуатеа) әлі де күтіліп келеді және жаңа арики тағайындалмас бұрын жылдам тазаланады. Раротонга дәстүрі бойынша, археологтардың 13 ғасырға дейін сақталып қалған Раротонгадағы Тапутапуатеа мараиын Тангия Раиатеадағы сол аттас ежелгі мараиынан орталық таспен бірге салған. Шындығында, ежелгі заманда осы мараидан тас алу жиі кездесетін жағдай болған. Тетупая мен Теудің ұлы Раиатеядағы Тапутапуатеяның үлкен мараиында орын алу құқығына ие болған, сонымен қатар Тапутапуатеядан тасын алып, оны Паре Ару (Таити) ауданында орнатып, өзінің Мараи Тапутапуатеасын құрып, арикидің қызыл белбеуі Маро 'ураны киюге құқылы болды. Мангаяда Тапутапуатеа деген мараи және ариори (жұбажан) үйі болды. Таитиде мараилар белгілі бір құдайларға арналған, сондай-ақ оларды салған әулеттермен байланысты болды. 1994 жылы Таити мұражайының археологтары Раиатеядағы Тапутапуатеа мараиын қалпына келтірген кезде кейбір құрылымдардың астынан адам сүйектері табылды. Бұл Таитиде құрбандық шалынған адамдардың қалдықтары болуы мүмкін, олар 'Оро' құдайына құрбандық етелген.